او حيرت‌فزا صنعتلى نقشى و حكمتنما نقشلى صنعتى بيلير و ايجاد ايدر. بو ايسه، بيڭلر دفعه محالدر. ويا بر صانعِ حكيمڭ قانونِ قدر و قلمِ قدرتندن چيقان، حركته مأمور برر نقطه‌در. ناصلكه مثلا آياصوفيه قبّه‌سنده‌كى طاشلر، أگر معمارينڭ أمرينه و صنعتنه تابع اولمازلرسه؛ هر بر طاشى، معمار سنان گبى دولگرلك صنعتنده بر مهارتى و سائر طاشلره هم محكوم، هم حاكم اولمق، يعنى «گليڭز، دوشمه‌مك، سقوط ايتمه‌مك ايچون باش باشه ويره‌جگز» دييه بر حكم صاحبى اولماسى لازمدر. اويله ده: بيڭلر دفعه آياصوفيه قبّه‌سندن داها صنعتلى، داها حيرتلى و حكمتلى اولان مصنوعاتده‌كى ذرّه‌لر، كائنات اوسته‌سنڭ أمرينه تابع اولمازلرسه؛ هر برينه صانعِ كائناتڭ أوصافى قدر أوصافِ كمال ويريلمسى لازم گلير.
فيا سبحان اللّٰه! زنديق مادّيون گاوورلر بر واجب الوجودى قبول ايتمدكلرندن، ذرّات عددنجه باطل آلهه‌لرى قبول ايتمگه مذهبلرينه گوره مضطر قالييورلر. ايشته شو جهتده منكِر كافر نه قدر فيلسوف، عالم ده اولسه؛ نهايت درجه‌ده بر جهلِ عظيم ايچنده‌در، بر أجهلِ مطلقدر.
اوچنجى نقطه: شو نقطه، برنجى نقطه‌نڭ آخرنده وعد اولونان آلتنجى حكمتِ عظيمه‌يه بر إشارتدر. شويله كه:
يگرمى سكزنجى سوزڭ ايكنجى سؤالنڭ جوابنده‌كى حاشيه‌ده دينلمشدى كه: تحوّلاتِ ذرّاتڭ و ذى‌حيات جسملرده ذرّات حركاتنڭ بيڭلر حكمتلرندن بر حكمتى دخى، ذرّه‌لرى نورلانديرمقدر و عالمِ اُخرويه بناسنه لايق ذرّه‌لر اولمق ايچون، حياتدار و معنيدار اولمقدر. گويا جسمِ حيوانى و إنسانى حتّى نباتى؛ تربيه درسنى آلمق ايچون گلنلره بر مسافرخانه، بر قيشله، بر مكتب حكمنده‌در كه؛