﴿كَمَا اَنَّ الضَّرُورَاتِ تُبٖيحُ الْمَحْظُورَاتِ كَذٰلِكَ تُسَهِّلُ الْمُشْكِلَاتِ﴾
قورقاقلقده ضربِ مَثل حكمنده اولان طاووق، چوجقلرى ياننده ايكن شفقتِ جنسيهسيله جاموشه صالديرر. ايشته دهشتلى بر جسارت.
هم ضربِ مَثل اولمش، كچى، قورددن خوفى، (إضطرار) وقتنده مقاومته إنقلاب ايدر، بوينوزيله قوردڭ قارننى دلديگى واقعدر. ايشته خارقه بر شجاعت.
فطرى ميلان، مقاومتسوزدر. بر آووج صو، قالين بر دمير گلّه ايچنده آتيلسه، قيشده صوغوغه معروض بيراقيلسه، مَيلِ إنبساط دميرى پارچهلر.
أوت شفقتلى طاووق جسارتى، حميتلى كچى إضطرارى شجاعتى گبى فطرى بر هيجان، دمير گوللهده صو گبى ظلمڭ برودتلى خصومتِ كافرانهسنه معروض قالدقجه هر شيئى پارچهلر. (روس موژيقلرى بوڭا شاهددر.)
بونڭله برابر ايمانڭ ماهيتندهكى خارق العاده شهامت، عزّتِ إسلاميهنڭ طبيعتندهكى عالمپسند شجاعت، اخوّتِ إسلاميهنڭ إنتباهيله هر وقت معجزهلرى گوسترهبيلير.
بر گون اولور ألبته طوغار شمسِ حقيقت
هيچ بويله مؤبّد مى قالير ظلمتِ عالم.
* * *
بر قاچ وجيزهلر
هوساتِ نفسانيه ايله أرككلرڭ قاريلاشمسى، قاريلرڭ حياسزلقله أرككلشمهسنه أرككلشمهسنه سببدر.
* * *
مراق، علمڭ خواجهسيدر.
* * *
إحتياج، مدنيتڭ استاديدر.
* * *
صيقنتى، سفاهتڭ معلّميدر.
* * *
عجز، مخالفتڭ منشئيدر.
* * *
ضعف، غرورڭ معدنيدر.
* * *
صغرِ نفس، تكبّرڭ منبعيدر.
* * *
تناسب، تساندڭ أساسيدر.
* * *
تماثل، تضادڭ سببيدر.
* * *
مساواتسز عدالت، عدالت دگلدر.
* * *
غيرِ مشروع محبّتڭ عاقبتى، مكافاتى، محبوبڭ غدّارانه عداوتيدر. (*)
___
(*): آوروپايه محبّتمز گبى.
___
* * *
بوندن يدى سنه أوّل بر رسالهمه يازديغم بر ذيلدر
﴿بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ﴾
﴿اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذٖى قَالَ : وَلَا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا
وَالصَّلَاةُ عَلٰى مُحَمَّدٍ الَّذٖى قَالَ : مَنْ قَالَ هَلَكَ النَّاسُ هَلَكَ النَّاسُ فَهُوَ اَهْلَكَهُمْ... اَمَّا بَعْد﴾
شو زمانڭ مدنى أنگيزيسيونى مدهش بر وسيله ايله، بعض أذهانى تلقيح ايله، بر قسم نامشروع أولادينى وجوده گتيروب، إسلاميته قارشى كيننى و حسِّ إنتقامنى إجرا ايدر. ديانتسزلگه ويا لااباليلگه ويا خرستيانلغه تمايله ويا إسلاميتدن شبهه ايله صوغوتمغه بر قپو آچمق ايستر.
ايشته او دسيسه شودر: «أى مسلمان باق، نرهده بر مسلم وارسه بِالنّسبه فقير، غافل، بدويدر. نرهده خرستيان وارسه، بر درجه مدنى، مُتَنَبِّهْ، أهلِ ثروتدر. ديمك.... إلى آخر.»
بن ده ديرم كه:
-أى مسلمان! برى مادّى، برى معنوى آوروپا رجحاننڭ ايكى سببنڭ شو نتيجۀِ مدهشيله او نتيجهنڭ تأثيرِ مخرّبانهسنه قارشى، موجوديتمزڭ حاميسى اولان إسلاميتدن ألنى گَوْشتمه. درت أل ايله صاريل، يوقسه محو اولورسڭ.
أوت بز آشاغىيه اينييورز، اونلر يوقارىيه چيقييور. بونڭ ايكى سببى واردر. برى مادّى، برى معنويدر.
برنجى سبب: عموم خرستيانڭ كليساسى و معدنِ حياتى اولان آوروپانڭ وضعيتِ فطريهسيدر. زيرا طاردر، گوزلدر، دمير معدنيدر، گيرينتيلى چيقينتيليدر. دڭز و أنهارى باغيرصاقلريدر، بارددر.
أوت آوروپا، كُرۀِ زمينڭ خُمسِ عُشرى ايكن، نوعِ بشرڭ بر رُبعنى لطافتِ فطريهسى ايله كندينه چكمش. حكمةً ثابتدر كه؛ أفرادِ كثيرهنڭ إجتماعى، إحتياجاتى إنتاج ايدر. گورهنهك گبى چوق أسباب ايله تكثّر ايدن حاجات، زمينڭ قوّۀِ نابتهسنه صيقيشماز.
ايشته شو نقطهدن إحتياج صنعته و مراق علمه و صيقنتى وسائطِ سفاهته خواجهلق ايدوب تعليمه باشلارلر.
أوت فكرِ صنعت، مَيلِ معرفت، كثرتدن چيقار. آوروپانڭ طارلغى و دڭز و أنهارى اولان وسائطِ طبيعيۀِ مناقله ايچنده طولاشماسى سببيله؛ تعارف تجارتى، تعاون إشتراكِ مساعىيى إنتاج ايتدكلرى گبى، تماس دخى تلاحقِ أفكارى، رقابت ده مسابقتى توليد ايدرلر. و بتون صنايعڭ مادرى اولان دمير معدنى كثرتله ايچنده بولونديغندن، او دمير، مدنيتلرينه اويله بر سلاحِ قوّت ويرمشدر كه، دنيانڭ بتون أنقاضِ مدنيتلرينى غصب و غارت ايدوب، غايت آغير باصدى، ميزانِ زمينڭ موازنتنى بوزدى.
هم ده هر شيئى گج آلمق، گج بيراقمق شانندن اولان برودتِ معتدلانه، سعيلرينه ثبات و متانت ويروب، مدنيتلرينى إدامه ايتمشدر. هم ده علمه إستناد ايله دولتلرينڭ تشكّلى، متقابل قوّتلرينڭ تصادمى، غدّارانه إستبدادلرينڭ إزعاجاتى، أنگيزيسيونانه تعصّبلرنڭ عكس العمل ياپان تضييقاتى، متوازى عنصرلرينڭ رقابتله مسابقتى، آوروپاليلرڭ إستعدادلرينى إنكشاف ايتديروب، مزايا و فكرِ ملّيتى اويانديردى.
ايكنجى سبب: نقطۀِ إستناددر. أوت هر بر خرستيان باشنى قالديروب، متسلسل و متداخل مقصدلرڭ برينه أل آتسه آرقهسنه باقار كه؛ إستناد ايدهجك، قوّۀِ معنويهسنه دائما إمداد ايدوب حيات ويرهجك غايت قوى بر نقطۀِ إستناد گورور. حتّى أڭ آغير و بيوك ايشلره قارشى مبارزهيه كندنده قوّت بولور.
ايشته او نقطۀِ إستناد هر طرفدن أللرينى اوزاتان دينداشلرينڭ عروقِ حياتنه قوّت ويرمگه و إسلاملرڭ أڭ جان آلاجق طمارلرينى كسمگه هر وقت آماده و دسّاس، مدنى أنگيزيسيون تعصّبى ايله، مادّيونڭ دينسزلگى ايله يوغرولمش و مدنيتلرينڭ غلبهسى ايله مستِ غرور اولمش بر مسلّح كتلهنڭ قيشلهسى ويا بيوك كليساسى اولان آوروپانڭ مدنيتيدر.
گورولمييور مى كه، أڭ حرّيتپرور ماسكهسنى طاقان (إگ) ألنى اوزاتوب آرايور. نرهده خرستيان بولسه، حيات ويرييور. ايشته حبش، صودن. ايشته طيّار، ارطوشى. ايشته لبنان، حوران. ايشته مال سور و آرناود. ايشته كرد و أرمنى، تورك و روم إلى آخر.
الحاصل: اونلرى جانلانديران أملدر و بزى ئولديرن يأسدر. مشهوردر كه، برى ديمش: «أگر بر نقطۀِ إستناد بولسهم، كُرۀِ زمينى يرندن اويناتيرم.» بو فرَضيهده عجيب بر نقطه واردر. ديمك بو كوچوجك إنسان، نقطۀِ إستناد بولسه، كره گبى بيوك ايشلرى چويرهبيلير.
أى أهلِ إسلام! ايشته كُرۀِ زمين گبى آغير و عالمِ إسلاميته چوكمش اولان مصائب و دواهىيه قارشى نقطۀِ إستناديمز: محبّت ايله إتّحادى، معرفت ايله إمتزاجِ أفكارى، اخوّت ايله تعاونى أمر ايدن نقطۀِ إسلاميتدر.
باق عالمِ إسلامڭ شو بيوك دائرهنڭ نقطۀِ عظماسندن طوت، تا أڭ كوچك دائرهنڭ -مثلا مدرسه طلبهلرينڭ- بر عقدۀِ حياتيهسى واردر. هيئتِ إجتماعيهنڭ أفراد و روابطى بربرينه إستنادى گبى، او عقدهلر دخى بربرينه مربوط، متسلسلًا او نقطۀِ عظمايه مستنددر. ديمك بتون او عقدۀِ حياتيهلرينى -بوغمق دگل-، بلكه تنبّه و نشو و نما ويرمكله إسلام تنبّه ايدوب، ترقّىيه باشلايهبيلير.
يوقسه برى آوروپانڭ محاسننى مساويمزله و تلاحقِ أفكارينڭ ثمراتى، بزم بر شخصڭ ثمرۀِ سعيى ايله، إنصافسزجه، آلداتيجى جربزه ايله موازنه ايتمكله، (*) آوروپايه شديد بر مفتونيت و ملّتنه قارشى عميق بر نفرت حسّيله، كندينى آوروپانڭ ولدِ نامشروعى گوسترديگى گبى، فكرِ إختلال و مَيلِ تخريب و آلداتيجى جربزهنڭ نتيجهسى اولان هجوِ عاصيانه، مفتريانه، نامسشكنانه ايله كندى فرعونيتنى و ضمنًا مدح و غروريتنى و بيلمديگى حالده إسلامه دشمنلغنى گوسترمكله برابر؛ فرعونيت، أنانيت، غرور حكمى ايله ملّتنه قارشى شرعًا، عقلًا، حكمةً مكلّف اولديغى حسِّ شفقت يرينه حسِّ تحقير، مَيلِ إنجذاب يرينه مَيلِ نفرت، ميلانِ محبّت يرينه إرادۀِ إستخفاف، تمايلِ إحترام يرينه ميلانِ تجهيل، آرزوىِ مرحمت يرينه آرزوىِ تعظّمدن، سجيۀِ فداكارى يرينه تمايلِ إنفرادى إقامه ايدوب؛ حميتسزلگنى، أصلسزلغنى گوسترديگندن نظرِ حقيقتده اويله بر جانى و منفور اولور كه، مثلا بريسى پاريسده سفاهت عالمنده بر آلُفته مادامڭ قامتنده إستحسان ايتديگى بر لباسى، جامعده محترم بر خواجهيه گيديرمهيه چاليشمق گبى بر حركتِ أحمقانه و جانيانهده بولونور. زيرا حميت ايسه؛ محبّت، حرمت، مرحمتڭ نتيجۀِ ضروريهسيدر. اونسز اولماز و إلّا يالاندر، ساختهكارلقدر. نفرت، حميتڭ ضدّيدر.
___
(*): خرستيانلغڭ مالى اولميان مدنيتى اوڭا مال ايتمك، إسلاميتڭ دشمنى اولان تدنّىيى اوڭا دوست گوسترمك، فلگڭ ترس دونمسنه دليلدر.
___
متعصّبلره هجوم ايدن آوروپانڭ كاسهليسلرى هر برى يوز متعصّب قدر مسلكِ سقيمڭده متعصّبدر. بونلردن بريسى شكسپر مدحنده ايتديگى إفراطى، شايد بر خواجه او إفراطى شيخِ گيلانى مدحنده ايتسه ايدى، تكفير اولونهجقدى.
هيهات! بونلرڭ نرهسنده ملّته محبّت و ملّت ايچون حميت؟!.
أسفا! هيئتِ إجتماعيهيى فعاليت و حركته گوتورن چوق عقدۀِ حياتيهلردن، بزده إنكشافه باشلايان يالڭز فكرِ أدبيات، باخصوص شاعرانه، مفرطانه، أدبشكنانه، خودپسندانه اولان فكرِ هجو و آرزوىِ تحقيردر. (وَلَا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا) تأديبِ حقيقىيه قارشى أدبسزلكدر كه، بربرينه صالديرييور. فقط ملّته و إسلاميته قارشى اولان تعريضاتِ ضمنيهلرينى او كاسهليسلرڭ يوزلرينه چارپمقله برابر، اونلر بربرينه قارشى دينسزجهسنه هجو و ترذيللرى ايسه، كيم بيلير بلكه مستحقدرلر دوشونوب، دييوب گچمك ايله إكتفا ايدرز.
بن ظن ايدرم كه، بو ملّتڭ پريشانيتنه؛ فضله جهالتدن زياده، نورِ قلب ايله مترافق اولميان فضله ذكاوتِ بترا تأثير ايتمشدر. بنجه أڭ مدهش مرض عصبيلكدر. زيرا هر شيئى حدّندن گچيرمكله، عكس العمل ياپديرر.
أى برادر، عالمِ خرستيانڭ رجحاننه سببيت ويرن إختيارلاشمش اولان أسبابه تقابل ايدهجك، گنج، دينج أسباب بزده إنكشافه باشلامشدر. باشقه كتابده تفصيل ايتمشم. بر حكايه:
(*) بوندن اون سنه أوّل تيفليسه گيتدم. شيخ صنعان تپهسنه چيقدم، دقّتله تماشا ايدييوردم. بر روس يانمه گلدى. ديدى:
___
(*): بو كتابڭ برنجى طبعندن يدى سنه گچمشدر. ديمك اون سنه أوّل، يعنى رومى ١٣٢٦ سنهسنده.
___
-نيه بويله دقّت ايدييورسڭ؟
ديدم:
-مدرسهمڭ پلاننى ياپييورم.
ديدى:
-نرهليسڭ؟
بيتليسلىيم ديدم.
ديدى:
-بو تيفليسدر.
ديدم:
-بيتليس، تيفليس بربرينڭ قارداشيدر.
ديدى:
-نه ديمك؟
ديدم:
-آسياده، عالمِ إسلامده اوچ نور، بربرى آرقه صيره إنكشافه باشلايور، سزده بربرى اوستنده اوچ ظلمت انقشاعه باشلايهجقدر. شو پردۀِ مستبدانه ييرتيلاجق، تقلّس ايدهجك، بن ده گلوب بوراده مدرسهمى ياپاجغم.
ديدى:
-هيهات! شاشارم سنڭ اميديڭه.
ديدم:
-بن ده شاشارم سنڭ عقلنه. بو قيشڭ دوامنه إحتمال ويرهبيلير ميسڭ؟ هر قيشڭ بر بهارى، هر گيجهنڭ بر نهارى واردر.
ديدى:
-إسلام پارچه پارچه اولمش.
ديدم:
-تحصيله گيتمشلر. ايشته هندستان، إسلامڭ مستعد بر ولديدر، إنگليز مكتبِ إعداديسنده چاليشييور. مصر، إسلامڭ ذكى بر مخدوميدر، إنگليز مكتبِ ملكيهسندن درس آلييور. قافقاس و توركستان، إسلامڭ ايكى بهادر اوغللريدر، روس مكتبِ حربيهسنده تعليم آلييور، إلى آخر.
ياهو شو أصيلزاده أولاد، شهادتنامهلرينى آلدقدن صوڭره، هر برى بر قطعه باشنه گچهجك، محتشم عادل پدرلرى اولان إسلاميتڭ بايراغنى، آفاقِ كمالاتده تموّج ايتديرمكله، قدرِ أزلينڭ نظرنده فلگڭ عنادينه، نوعِ بشردهكى حكمتِ أزليهنڭ سرّينى إعلان ايدهجكدر.
ايشته حكايهمڭ ياريسى بو قدر.
نهمه لازم و نفسى نفسى ديديرن حالتِ روحيهيى، بر تمثيل ايله بيان ايدهجگم:
فلكزده، پريشان (*) فقط أصيل بر عشيرتدن بر جسور آدم ايله؛ طالعى ياور، فلگى مساعد، ديگر بر عشيرتدن بر قورقاق ايله بر يرده راست گليرلر. مفاخره، مناظره باشلار.
___
(*): ديمك (اَلدُّنْيَا سِجْنُ الْمُؤْمِنِ وَ جَنَّةُ الْكَافِرِ) مجاز دگلمش.
___
أوّلكى آدم باشنى قالديرر، عشيرتنڭ ذليل اولديغنى گورور، عزّتِ نفسنه يديرهمز. باشنى اينديرر، نفسنه باقار، بر درجه آغير گورور. أيواه! او وقت «نهمه لازم، ايشته بن، ايشته أفعالم» گبى شخصياتله يارهلانمش غرورى فرياده باشلار. وياخود او عشيرتدن چكيلوب ويا أصلسزلق گوستروب، باشقه عشيرته إنتساب ايدر.
ايكنجى آدم باشنى قالديردقجه عشيرتنڭ مفاخرى گوزينى قاماشديرر، حسِّ غرورينى قبارتير، نفسنه باقار گَوْشك گورور. ايشته او وقت، حسِّ فداكارى فكرِ ملّيت اويانير؛ «عشيرتمه قربان اولايم» دير.
أگر بو تمثيلڭ رمزينى آڭلادڭسه، شو مسابقه و مجادله ميدانى اولان بو جهانِ عبرتده، بر مسلم -مثلا- بر خرستيان ويا بر كرد، بر روم ايله معنًا حسّياتلرى مبارزۀِ حميتده مقابله و موازنه ايله تظاهر ايتسه، تمثيلڭ سرّينى گورهجكسڭ. لٰكن شو تفاوت، هركسڭ ظن ايتديگى گبى دگلدر. بلكه ظاهرپرستلك و سطحيلك و غلطِ حسدن گلمشدر.
أى مسلمان!
آلدانما! باشنى اينديرمه! پاصلانمش بىهمتا بر ألماس، دائما مجلّا جامه مرجّحدر. ظاهرًا اولان إسلاميتڭ ضعفى، شو مدنيتِ حاضرهنڭ، باشقه دينڭ حسابنه خدمت ايتمهسيدر. حالبوكه شو مدنيت صورتنى دگيشديرمسى زمانى حلول ايتمشدر. صورت دگيشيرسه، قضيه بِالعكس اولور. ناصل شيمدىيه قدر بدايتنده سويلهنيلديگى گبى، نرهده مسلمان وارسه خرستيانه نسبةً بدوى، مدنيته قارشى مستنكف و صوغوق طاورانير و قبولنده إضطراب چكر. صورت دگيشسه باشقهلاشير.
﴿كُلُّ اٰتٍ قَرٖيبٌ ۞ اِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا﴾
سعيد النورسى (رح)
* * *