إعجازِ قرآنڭ بشنجى ذيلى
اون برنجى شعاع اولان ميوه رساله‌سنڭ اوننجى مسئله‌سى
أميرطاغى چيچگى
(قرآنده اولان تكراراته گلن إعتراضلره قارشى غايت قوّتلى بر جوابدر.)
عزيز صدّيق قارداشلرم،
گرچه بو مسئله، پريشان وضعيتمدن مشوّش و لطافتسز اولمش. فقط او مشوّش عباره آلتنده چوق قيمتلى بر نوع إعجازى قطعى بيلدم، مع التأسّف إفاده‌يه مقتدر اولامادم. هر نه قدر عباره‌سى سونوك اولسه ده، قرآنه عائد اولمق جهتيله هم عبادتِ تفكّريه، هم قدسى، يوكسك، پارلاق بر جوهرڭ صدفيدر. ييرتيق لباسنه دگل، ألنده‌كى ألماسه باقيلسين.
هم بونى غايت خسته و پريشان و غداسز، بر ايكى گون رمضانده، مجبوريتله غايت مجمل و قيصه و بر جمله‌ده پك چوق حقيقتلرى و متعدّد حجّتلرى درج ايده‌رك يازدم. قصوره باقيلماسين. (حاشيه)
___
(حاشيه): دڭزلى حپسنڭ ميوه‌سنه اوننجى مسئله اولارق أميرطاغنڭ و بو رمضانِ شريفڭ نورلى بر كوچك چيچگيدر. تكراراتِ قرآنيهنڭ بر حكمتنى بيانله، أهلِ ضلالتڭ عفونتلى و زهرلى أوهاملرينى إزاله ايدر.
___
عزيز صدّيق قارداشلرم!
رمضانِ شريفده قرآنِ معجز البيانى اوقوركن رسالۀِ النوره إشارتلرى برنجى شعاعده بيان اولونان اوتوز اوچ آيتدن هانگيسى گلسه باقييوردم كه، او آيتڭ صحيفه‌سى و ياپراغى و قصّه‌سى دخى رسالۀِ النوره و شاكردلرينه قصّه‌دن حصّه آلمق نقطه‌سنده بر درجه باقييور. خصوصًا سورۀِ نوردن آيت النور، اون پارمقله رسالۀِ النوره باقديغى گبى، آرقه‌سنده‌كى آيتِ ظلمات دخى معارضلرينه تام باقييور و زياده حصّه ويرييور. عادتا او مقام، جزئيتدن چيقوب كلّيت كسب ايدر و بو عصرده او كلّينڭ تام بر فردى رسالۀِ النور و شاكردلريدر دييه حسّ ايتدم.
أوت قرآنڭ خطابى أوّلا متكلّمِ أزلينڭ ربوبيتِ عامّه‌سنڭ گنيش مقامندن، هم نوعِ بشر بلكه كائنات نامنه مخاطب اولان ذاتڭ گنيش مقامندن، هم عموم نوعِ بنى آدمڭ بتون عصرلرده إرشادلرينڭ غايت وسعتلى مقامندن، هم دنيا و آخرتڭ و أرض و سماواتڭ و أزل و أبدڭ و خالقِ كائناتڭ ربوبيتنه و بتون مخلوقاتڭ تدبيرينه دائر قوانينِ إلٰهيه‌نڭ غايت يوكسك و إحاطه‌لى بياناتنڭ گنيش مقامندن آلديغى وسعت و علويت و إحاطه جهتيله او خطاب، اويله بر يوكسك إعجاز و شمول گوسترر كه؛ درسِ قرآنڭ مخاطبلرندن أڭ كثرتلى طائفه اولان طبقۀِ عوامڭ بسيط فهملرينى اوقشايان ظاهرى و بسيط مرتبه‌سى دخى، أڭ علوى طبقه‌يى ده تام حصّه‌دار ايدر.
گويا قصّه‌دن يالڭز بر حصّه و بر حكايۀِ تاريخيه‌دن بر عبرت دگل، بلكه بر كلّى دستورڭ أفرادى اولارق هر عصره و هر طبقه‌يه خطاب ايده‌رك تازه نازل اولويور و بِالخاصّه چوق تكرارله (اَلظَّالِمٖينَ اَلظَّالِمٖينَ) دييوب تهديدلرى و ظلملرينڭ جزاسى اولان مصيبتِ سماويه و أرضيه‌يى شدّتله بيانى، بو عصرڭ أمثالسز ظلملرينه قَومِ عاد و ثمود و فرعونڭ باشلرينه گلن عذابلر ايله باقديرييور و مظلوم أهلِ ايمانه إبراهيم (ع‌س) و موسى (ع‌س) گبى أنبيانڭ نجاتلرى ايله تسلّى ويرييور.
أوت نظرِ غفلت و ضلالتده، وحشتلى و دهشتلى بر عدمستان و أليم و محو اولمش بر مزارستان اولان بتون گچمش زمان و ئولمش قرنلر و عصرلر؛ جانلى برر صحيفۀِ عبرت و باشدن باشه روحلى، حياتدار بر عجيب عالم و موجود و بزمله مناسبتدار بر مملكتِ ربّانيه صورتنده سينه‌ما پرده‌لرى گبى، كاه بزى او زمانلره، كاه او زمانلرى يانمزه گتيره‌رك هر عصره و هر طبقه‌يه گوستروب يوكسك بر إعجاز ايله درس ويرن قرآنِ معجز البيان عين إعجازله، نظرِ ضلالتده جامد، پريشان، ئولو، حدسز بر وحشتگاه اولان و فراق و زوالده يووارلانان بو كائناتى بر كتابِ صمدانى، بر شهرِ رحمانى، بر مشهرِ صنعِ ربّانى اولارق او جامداتى جانلانديره‌رق برر وظيفه‌دار صورتنده بربريله قونوشديروب و بربرينڭ إمدادينه قوشديروب نوعِ بشره و جنّ و مَلگه حقيقى و نورلى و ذوقلى حكمت درسلرى ويرن بو قرآنِ عظيم الشان، ألبته هر حرفنده اون و يوز و بعضًا بيڭ و بيڭلر ثواب بولونماسى و بتون جنّ و إنس طوپلانسه اونڭ مِثلنى گتيره‌مه‌مسى و بتون بنى آدمله و كائناتله تام يرنده قونوشماسى و هر زمان ميليونلر حافظلرڭ قلبلرنده ذوقله يازيلماسى و چوق تكرارله و كثرتلى تكراراتيله اوصانديرمه‌مسى و چوق إلتباس يرلرى و جمله‌لريله برابر چوجقلرڭ نازك و بسيط قفالرنده مكمّل يرلشمسى و خسته‌لرڭ و آز سوزدن متأثّر اولان و سكراتده اولانلرڭ قولاغنده ماءِ زمزم مِثللو خوش گلمسى گبى قدسى إمتيازلرى قزانير و ايكى جهانڭ سعادتلرينى كندى شاكردلرينه قزانديرر.
و ترجماننڭ اُمّيت مرتبه‌سنى تام رعايت ايتمك سرّيله هيچ بر تكلّف و هيچ بر تصنّع و هيچ بر گوستريشه ميدان ويرمه‌دن سلاستِ فطريه‌سنى و طوغريدن طوغرى‌يه سمادن گلمسنى و أڭ كثرتلى اولان طبقۀِ عوامڭ بسيط فهملرينى تنزّلاتِ كلاميه ايله اوقشامق حكمتيله، أڭ زياده سماء و أرض گبى أڭ ظاهر و بديهى صحيفه‌لرى آچوب او عاديات آلتنده‌كى خارق العاده معجزاتِ قدرتنى و معنيدار سطورِ حكمتنى درس ويرمكله لطفِ إرشادده گوزل بر إعجاز گوسترر.
تكرارى إقتضا ايدن دعا و دعوت و ذكر و توحيد كتابى دخى اولديغنى بيلديرمك سرّيله گوزل، طاتلى تكراراتيله بر تك جمله‌ده و بر تك قصّه‌ده آيرى آيرى چوق معنالرى، آيرى آيرى مخاطب طبقه‌لرينه تفهيم ايتمكده و جزئى و عادى بر حادثه‌ده أڭ جزئى و أهمّيتسز شيلر دخى نظرِ مرحمتنده و دائرۀِ تدبير و إراده‌سنده بولونماسنى بيلديرمك سرّيله تأسيسِ إسلاميتده و تدوينِ شريعتده صحابه‌لرڭ جزئى حادثه‌لرينى دخى نظرِ أهمّيته آلماسنده؛ هم كلّى دستورلرڭ بولونماسى، هم عمومى اولان إسلاميتڭ و شريعتڭ تأسيسنده او جزئى حادثه‌لر، چكردكلر حكمنده چوق أهمّيتلى ميوه‌لرى ويردكلرى جهتنده ده بر نوعِ إعجازينى گوسترر.
أوت إحتياجڭ تكرّريله، تكرارڭ لزومى حيثيتيله، يگرمى سنه ظرفنده پك چوق مكرّر سؤاللره جواب اولارق آيرى آيرى چوق طبقه‌لره درس ويرن و قوجه كائناتى پارچه پارچه ايدوب قيامتده شكلنى دگيشديره‌رك دنيايى قالديروب اونڭ يرينه عظمتلى آخرتى قوراجق و ذرّاتدن ييلديزلره قدر بتون جزئيات و كلّياتى تك بر ذاتڭ ألنده و تصرّفنده بولونديغنى إثبات ايده‌جك و كائناتى و أرض و سماواتى و عناصرى قيزديران و حدّته گتيرن نوعِ بشرڭ ظلملرينه، كائناتڭ نتيجۀِ خلقتى حسابنه غضبِ إلٰهى و حدّتِ ربّانيه‌يى گوستره‌جك حدسز خارقه و نهايتسز دهشتلى و گنيش بر إنقلابڭ تأسيسنده بيڭلر نتيجه قوّتنده بعض جمله‌لرى و حدسز دليللرڭ نتيجه‌سى اولان بر قسم آيتلرى تكرار ايتمك؛ دگل بر قصور، بلكه غايت قوّتلى بر إعجاز و غايت يوكسك بر بلاغت و مقتضاىِ حاله غايت مطابق بر جزالتدر و فصاحتدر.
مثلا: بر تك آيت ايكن يوز اون درت دفعه تكرّر ايدن (بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ) جمله‌سى، رسالۀِ النورڭ اون دردنجى لمعه‌سنده بيان ايديلديگى گبى؛ عرشى فرشله باغلايان و كائناتى ايشيقلانديران و هر دقيقه هركس اوڭا محتاج اولان اويله بر حقيقتدر كه، ميليونلر دفعه تكرار ايديلسه ينه إحتياج وار. دگل يالڭز أكمك گبى هر گون، بلكه هوا و ضيا گبى هر دقيقه اوڭا إحتياج و إشتياق واردر.
هم مثلا: سورۀ (طٰسٓمٓ) ده سكز دفعه تكرار ايديلن شو (اِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزٖيزُ الرَّحٖيمُ) آيتى، او سوره‌ده حكايه ايديلن پيغمبرلرڭ نجاتلرينى و قَوملرينڭ عذابلرينى، كائناتڭ نتيجۀِ خلقتى حسابنه و ربوبيتِ عامّه‌نڭ نامنه او بيڭلر حقيقت قوّتنده اولان آيتى تكرار ايده‌رك؛ عزّتِ ربّانيه، او ظالم قَوملرڭ عذابنى و رحيميتِ إلٰهيه دخى أنبيانڭ نجاتلرينى إقتضا ايتديگنى درس ويرمك ايچون بيڭلر دفعه تكرار اولسه ينه إحتياج و إشتياق وار و إعجازلى، ايجازلى بر علوى بلاغتدر.
هم مثلا: سورۀ رحمٰن‌ده تكرار ايديلن (فَبِاَىِّ اٰلَٓاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ) آيتى ايله سورۀ مرسلات‌ده (وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبٖينَ) آيتى، جنّ و نوعِ بشرڭ، كائناتى قيزديران و أرض و سماواتى حدّته گتيرن و خلقتِ عالمڭ نتيجه‌لرينى بوزان و حشمتِ سلطنتِ إلٰهيه‌يه قارشى إنكار و إستخفافله مقابله ايدن، كفر و كفرانلرينى و ظلملرينى و بتون مخلوقاتڭ حقوقلرينه تجاوزلرينى عصرلره و أرض و سماواته تهديدكارانه هايقيران بو ايكى آيت، بويله بيڭلر حقيقتلرله علاقه‌دار و بيڭلر مسئله قوّتنده اولان بر درسِ عموميده بيڭلر دفعه تكرار ايديلسه ينه لزوم وار و جلاللى بر إعجاز و جماللى بر ايجازِ بلاغتدر.
هم مثلا: قرآنڭ حقيقى و تام بر نوع مناجاتى و قرآندن چيقان بر چشيد خلاصه‌سى اولان جوشن الكبير نامنده‌كى مناجاتِ پيغمبريده يوز دفعه
﴿سُبْحَانَكَ يَا لَا اِلٰهَ اِلَّا اَنْتَ الْاَمَانُ الْاَمَانُ خَلِّصْنَا وَاَجِرْنَا وَنَجِّنَا مِنَ النَّارِ﴾
جمله‌سى تكرارنده توحيد گبى كائناتجه أڭ بيوك حقيقت و تسبيح و تقديس گبى، مخلوقاتڭ ربوبيته قارشى اوچ معظّم وظيفه‌سندن أڭ أهمّيتلى وظيفه‌سى و شقاوتِ أبديه‌دن قورتولمق گبى نوعِ إنسانڭ أڭ دهشتلى مسئله‌سى و عبوديت و عجزِ بشرينڭ أڭ لزوملى نتيجه‌سى بولونماسى جهتيله بيڭلر دفعه تكرار ايديلسه ينه آزدر.
ايشته – نماز تسبيحاتى گبى، عبادتلردن بر قسمنڭ تكرارى سنّت بولونان مادّه‌لر گبى – تكراراتِ قرآنيه بو گبى متين أساسلره باقييور. حتّى بعضًا بر صحيفه‌ده إقتضاىِ مقام و إحتياجِ افهام و بلاغتِ بيان جهتيله يگرمى دفعه صريحًا و ضمنًا توحيد حقيقتنى إفاده ايدر. دگل اوصانج، بلكه قوّت و شوق و حلاوت ويرر. رسالۀِ النورده، تكراراتِ قرآنيه نه قدر يرنده و مناسب و بلاغتجه مقبول اولديغى حجّتلريله بيان ايديلمش.
قرآنِ معجز البيانڭ مكّيه سوره‌لريله مدنيه سوره‌لرى بلاغت نقطه‌سنده و إعجاز جهتنده و تفصيل و إجمال وجهنده بربرندن آيرى اولماسنڭ سرِّ حكمتى شودر كه:
مكّه‌ده، برنجى صفده مخاطب و معارضلرى، قُريش مشركلرى و اُمّيلرى اولديغندن بلاغتجه قوّتلى بر اُسلوبِ عالى و ايجازلى، مقنع، قناعت ويريجى بر إجمال و تثبيت ايچون تكرار لازم گلديگندن أكثريتجه مكّى سوره‌لرى أركانِ ايمانيه‌يى و توحيدڭ مرتبه‌لرينى غايت قوّتلى و يوكسك و إعجازلى بر ايجاز ايله إفاده و تكرار ايده‌رك مبدأ و معادى، اللّٰهى و آخرتى، دگل يالڭز بر صحيفه‌ده، بر آيتده، بر جمله‌ده، بر كلمه‌ده؛ بلكه بعضًا بر حرفده و تقديم - تأخير، تعريف - تنكير و حذف - ذكر گبى هيئتلرده اويله قوّتلى إثبات ايدر كه، علمِ بلاغتڭ داهى إماملرى حيرتله قارشيلامشلر.
رسالۀِ النور و بِالخاصّه قرآنڭ قرق وجهِ إعجازينى إجمالًا إثبات ايدن يگرمى بشنجى سوز، ذيللريله برابر و نظمده‌كى وجهِ إعجازى خارقه بر طرزده بيان و إثبات ايدن عربى رسالۀِ النوردن «إشارات الإعجاز» تفسيرى بِالفعل گوسترمشلر كه، مكّى سوره و آيتلرده أڭ عالى بر اُسلوبِ بلاغت و أڭ يوكسك بر إعجازِ ايجازى واردر.
امّا مدينه سوره و آيتلرينڭ برنجى صفده مخاطب و معارضلرى ايسه، اللّٰهى تصديق ايدن يهودى و نصارا گبى أهلِ كتاب اولديغندن مقتضاىِ بلاغت و إرشاد و مطابقِ مقام و حالڭ لزومندن ساده و واضح و تفصيللى بر اُسلوبله أهلِ كتابه قارشى دينڭ يوكسك اصولنى و ايمانڭ ركنلرينى دگل، بلكه مدارِ إختلاف اولان شريعتڭ و أحكامڭ و تفرّعاتڭ و كلّى قانونلرڭ منشألرى و سببلرى اولان جزئياتڭ بيانى لازم گلديگندن او مدينه سوره و آيتلرده أكثريتجه تفصيل و ايضاح و ساده اُسلوبله بيانات ايچنده قرآنه مخصوص أمثالسز بر طرزِ بيانله بردن او جزئى تفرّعات حادثه‌سى ايچنده يوكسك قوّتلى بر فذلكه، بر خاتمه، بر حجّت و او جزئى حادثۀِ شرعيه‌يى كلّيلشديرن و إمتثالنى ايمانِ بِاللّٰه ايله تأمين ايدن بر جملۀِ توحيديه و أسمائيه و اُخرويه‌يى ذكر ايدر. او مقامى نورلانديرر، علويلشديرر، كلّيلشديرر.
رسالۀِ النور، آيتلرڭ آخرلرنده أكثريتله گلن
﴿اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدٖيرٌ ۞ اِنَّ اللّٰهَ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلٖيمٌ ۞ وَهُوَ الْعَزٖيزُ الرَّحٖيمُ ۞ وَهُوَ الْعَزٖيزُ الْحَكٖيمُ﴾
گبى توحيدى ويا آخرتى إفاده ايدن فذلكه‌لر و خاتمه‌لرده نه قدر يوكسك بر بلاغت و مزيتلر و جزالتلر و نكته‌لر بولونديغنى يگرمى بشنجى سوزڭ ايكنجى شعله‌سنڭ ايكنجى نورنده او فذلكه و خاتمه‌لرڭ پك چوق نكته‌لرندن و مزيتلرندن اون دانه‌سنى بيان ايده‌رك، او خلاصه‌لرده بر معجزۀ كبرا بولونديغنى معنّدلره ده إثبات ايتمش.
أوت قرآن، او تفرّعاتِ شرعيه و قوانينِ إجتماعيه‌نڭ بيانى ايچنده بردن مخاطبڭ نظرينى أڭ يوكسك و كلّى نقطه‌لره قالديروب، ساده اسلوبى بر علوى اسلوبه و شريعت درسندن توحيد درسنه چويره‌رك؛ قرآنى هم بر كتابِ شريعت و أحكام و حكمت، هم بر كتابِ عقيده و ايمان و ذكر و فكر و دعا و دعوت اولديغنى گوستروب هر مقامده چوق مقاصدِ إرشاديه و قرآنيه‌يى درس ويرمسيله، مكّيه آيتلرڭ طرزِ بلاغتلرندن آيرى و پارلاق معجزانه بر جزالت إظهار ايدر.
بعضًا ايكى كلمه‌ده مثلا (رَبُّ الْعَالَمٖينَ) و (رَبُّكَ) ده، (رَبُّكَ) تعبيريله أحديتى و (رَبُّ الْعَالَمٖينَ) ايله واحديتى بيلديرر. أحديت ايچنده واحديتى إفاده ايدر. حتّى بر جمله‌ده؛ بر ذرّه‌يى بر گوز ببگنده گورديگى و يرلشديرديگى گبى، گونشى دخى عين آيتله، عين چكيجله گوگڭ گوز ببگنده يرلشديرر و گوگه بر گوز ياپار.
مثلا: (خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ) آيتندن صوڭره (يُولِجُ الَّيْلَ فِى النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِى الَّيْلِ) آيتنڭ عقبنده (وَهُوَ عَلٖيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ) دير. «زمين و گوكلرڭ حشمتِ خلقتنده، قلبڭ دخى خطراتنى بيلير، إداره ايدر.» دير، طرزنده بر بيانات جهتيله او ساده و اُمّيت مرتبه‌سنى و عوامڭ فهمنى نظره آلان او بسيط و جزئى محاوره، او طرز ايله علوى و جاذبه‌دار و عمومى و إرشادكار بر مكالمه‌يه دونر.
أهمّيتلى بر سؤال: «بعضًا بر حقيقت، سطحى نظرلره گورونمديگندن و بعض مقاملرده جزئى و عادى بر حادثه‌دن يوكسك بر فذلكۀِ توحيدى ويا كلّى بر دستورى بيان ايتمكده مناسبت بيلينمديگندن، بر قصور توهّم ايديلير. مثلا: «حضرتِ يوسف عليه السلام، قارداشنى بر حيله ايله آلماسى» ايچنده (وَفَوْقَ كُلِّ ذٖى عِلْمٍ عَلٖيمٌ) دييه غايت يوكسك بر دستورڭ ذكرى، بلاغتجه مناسبتى گورونمييور. بونڭ سرّى و حكمتى نه‌در؟»
الجواب: هر برى برر كوچك قرآن اولان أكثر اوزون سوره و متوسّطلرده و چوق صحيفه و مقاملرده يالڭز ايكى اوچ مقصد دگل، بلكه قرآن ماهيتى هم بر كتابِ ذكر و ايمان و فكر، هم بر كتابِ شريعت و حكمت و إرشاد گبى چوق كتابلرى و آيرى آيرى درسلرى تضمّن ايده‌رك ربوبيتِ إلٰهيه‌نڭ هر شيئه إحاطه‌سنى و حشمتلى تجلّياتنى إفاده ايتمك جهتيله، كائنات كتابِ كبيرينڭ بر نوع قرائتى اولان قرآن، ألبته هر مقامده، حتّى بعضًا بر صحيفه‌ده چوق مقصدلرى تعقيبًا معرفت اللّٰهدن و توحيدڭ مرتبه‌لرندن و ايمان حقيقتلرندن درس ويرديگى حيثيتيله؛ اوبر مقامده، مثلا ظاهرجه ضعيف بر مناسبتله، باشقه بر درس آچار و او ضعيف مناسبته چوق قوّتلى مناسبتلر إلتحاق ايدرلر. او مقامه غايت مطابق اولور، مرتبۀ بلاغتى يوكسكله‌نير.
ايكنجى بر سؤال: «قرآنده صريحًا و ضمنًا و إشارةً، آخرت و توحيدى و بشرڭ مكافات و مجازاتنى بيڭلر دفعه إثبات ايدوب نظره ويرمه‌نڭ و هر سوره‌ده، هر صحيفه‌ده، هر مقامده درس ويرمه‌نڭ حكمتى نه‌در؟»
الجواب: دائرۀِ إمكانده و كائناتڭ سرگذشتنه عائد إنقلابلرده و أمانتِ كبرايى و خلافتِ أرضيه‌يى اوموزينه آلان نوعِ بشرڭ شقاوت و سعادتِ أبديه‌يه مدار اولان وظيفه‌سنه دائر أڭ أهمّيتلى، أڭ بيوك، أڭ دهشتلى مسئله‌لرندن أڭ عظمتليلرينى درس ويرمك و حدسز شبهه‌لرى إزاله ايتمك و غايت شدّتلى إنكارلرى و عنادلرى قيرمق جهتنده ألبته او دهشتلى إنقلابلرى تصديق ايتديرمك و او إنقلابلر عظمتنده بيوك و بشره أڭ ألزم و أڭ ضرورى مسئله‌لرى تسليم ايتديرمك ايچون قرآن بيڭلر دفعه دگل، بلكه ميليونلر دفعه اونلره باقديرسه ينه إسراف دگل كه، ميليونلر كرّه تكرار ايله او بحثلر قرآنده اوقونور، اوصانج ويرمز، إحتياج كسيلمز.
مثلا:
﴿اِنَّ الَّذٖينَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرٖى مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهَارُ ... خَالِدٖينَ فٖيهَٓا اَبَدًا﴾
آيتنڭ گوسترديگى مژدۀِ سعادتِ أبديه حقيقتى، بيچاره بشره هر دقيقه كندينى گوسترن حقيقتِ موتڭ هم إنسانى، هم دنياسنى، هم بتون أحبابنى إعدامِ أبديسندن قورتاروب أبدى بر سلطنتى قزانديرديغندن ميليارلر دفعه تكرار ايديلسه و كائنات قدر أهمّيت ويريلسه ينه إسراف اولماز، قيمتدن دوشمز.
ايشته بو چشيد حدسز قيمتدار مسئله‌لرى درس ويرن و كائناتى بر خانه گبى دگيشديرن و شكلنى بوزان دهشتلى إنقلابلرى تأسيس ايتمكده إقناعه و اينانديرمغه و إثباته چاليشان قرآنِ معجز البيان ألبته صريحًا و ضمنًا و إشارةً بيڭلر دفعه او مسئله‌لره نظرِ دقّتى جلب ايتمك؛ دگل إسراف، بلكه أكمك، علاج، هوا، ضيا گبى برر حاجتِ ضروريه حكمنده إحساننى تازه‌لنديرر.
هم مثلا:
﴿اِنَّ الْكَافِرٖينَ﴾ ﴿فٖى نَارِ جَهَنَّمَ﴾ و ﴿اَلظَّالِمٖينَ لَهُمْ عَذَابٌ اَلٖيمٌ﴾
گبى تهديد آيتلرينى قرآن غايت شدّتله و حدّتله و غايت قوّت و تكرارله ذكر ايتمسنڭ حكمتى ايسه؛ (رسالۀ النورده قطعى إثبات ايديلديگى گبى) بشرڭ كفرى، كائناتڭ و أكثر مخلوقاتڭ حقوقنه اويله بر تجاوزدر كه، سماواتى و أرضى قيزديرييور و عناصرى حدّته گتيروب طوفانلر ايله او ظالملرى طوقاتلايور. و
﴿اِذَٓا اُلْقُوا فٖيهَا سَمِعُوا لَهَا شَهٖيقًا وَهِىَ تَفُورُ ۞ تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ﴾
آيتنڭ صراحتيله او ظالم منكِرلره جهنّم اويله اوفكه‌لنيور كه، حدّتندن پارچه‌لانمق درجه‌سنه گلييور.
ايشته بويله بر جنايتِ عامّه‌يه و حدسز بر تجاوزه قارشى بشرڭ كوچكلك و أهمّيتسزلگى نقطه‌سنه دگل، بلكه ظالمانه جنايتنڭ عظمتنه و كافرانه تجاوزينڭ دهشتنه قارشى سلطانِ كائنات كندى رعيتنڭ حقوقلرينڭ أهمّيتنى و او منكِرلرڭ كفر و ظلمنده‌كى نهايتسز چركينلگنى گوسترمك حكمتيله فرماننده غايت حدّت و شدّتله او جنايتى و جزاسنى دگل بيڭ دفعه، بلكه ميليونلر و ميليارلر ايله تكرار ايتسه، ينه إسراف و قصور دگل كه، بيڭ سنه‌دن بَرى يوزر ميليون إنسانلر هر گون اوصانمه‌دن كمالِ إشتياقله و إحتياجله اوقورلر.
أوت هر گون، هر زمان، هركس ايچون بر عالم گيدر، تازه بر عالمڭ قپوسى كندينه آچيلمه‌سندن، او گچيجى هر بر عالمنى نورلانديرمق ايچون إحتياج و إشتياقله (لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ) جمله‌سنى بيڭلر دفعه تكرار ايله او دگيشن پرده‌لره و عالملره هر بريسنه بر (لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ) ى لامبا ياپديغى گبى، اويله ده او كثرتلى، گچيجى پرده‌لرى و تازه‌له‌نن سيّار كائناتلرى قراڭلقلانديرمه‌مق و آيينۀِ حياتنده إنعكاس ايدن صورتلرينى چركينلشديرمه‌مك و لهنده شاهد اولابيلن او مسافر وضعيتلرى عليهنه چويرمه‌مك ايچون، او جنايتلرڭ جزالرينى و پادشاهِ أزلينڭ شدّتلى و عنادلرى قيران تهديدلرينى، هر وقت قرآنى اوقومقله تخطّر ايدوب نفسڭ طغيانندن قورتولمغه چاليشمق حكمتيله، قرآن غايت معجزانه تكرار ايدر و بو درجه قوّت و شدّت و تكرارله تهديداتِ قرآنيه‌يى حقيقتسز توهّم ايتمكدن، شيطان بيله قاچار. و اونلرى ديڭله‌مه‌ين منكِرلره جهنّم عذابى عينِ عدالتدر، دييه گوسترر.
هم مثلا: عصاىِ موسى گبى چوق حكمتلرى و فائده‌لرى بولونان قصّۀِ موسى‌نڭ (ع‌س) و سائر أنبيانڭ قصّه‌لرينى چوق تكرارنده، رسالتِ أحمديه‌نڭ حقّانيتنه بتون أنبيانڭ نبوّتلرينى حجّت گوستروب اونلرڭ عمومنى إنكار ايده‌مه‌ين، بو ذاتڭ رسالتنى حقيقت نقطه‌سنده إنكار ايده‌مز حكمتيله و هركس هر وقت بتون قرآنى اوقومغه مقتدر و موفّق اولاماديغندن هر بر اوزون و متوسّط سوره‌يى برر كوچك قرآن حكمنه گتيرمك ايچون أهمّيتلى أركانِ ايمانيه گبى او قصّه‌لرى تكرار ايتمه‌سى؛ دگل إسراف بلكه معجزانه بر بلاغتدر و حادثۀِ محمّديه بتون بنى آدمڭ أڭ بيوك حادثه‌سى و كائناتڭ أڭ عظمتلى مسئله‌سى اولديغنى درس ويرمكدر.
أوت قرآنده ذاتِ أحمديه‌يه أڭ بيوك مقام ويرمك و درت أركانِ ايمانيه‌يى ايچنه آلمقله، (لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ) ركننه دنك طوتولان (مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ) و رسالتِ محمّديه، كائناتڭ أڭ بيوك حقيقتى و ذاتِ أحمديه بتون مخلوقاتڭ أڭ أشرفى و حقيقتِ محمّديه تعبير ايديلن كلّى شخصيتِ معنويه‌سى و مقامِ قدسيسى، ايكى جهانڭ أڭ پارلاق بر گونشى اولديغنه و بو خارقه مقامه لياقتنه پك چوق حجّتلرى و أماره‌لرى، قطعى بر صورتده رسالۀ النورده إثبات ايديلمش. بيڭدن بريسى شودر كه:
(اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ) دستوريله: بتون امّتنڭ، بتون زمانلرده ايشلديگى حسناتڭ بر مِثلى اونڭ دفترِ حسناتنه گيرمه‌سى و بتون كائناتڭ حقيقتلرينى، گتيرديگى نور ايله نورلانديرمسى، دگل يالڭز جنّ إنس ملك و ذى‌حياتى، بلكه كائناتى، سماوات و أرضى منّتدار أيله‌مسى و إستعداد لسانيله نباتاتڭ دعالرى و إحتياجِ فطرى ديليله حيواناتڭ دعالرى، گوزيمز اوڭنده بِالفعل قبول اولماسنڭ شهادتيله ميليونلر، بلكه ميليارلر فطرى و ردّ ايديلمز دعالرى مقبول اولان صلحاىِ اُمّتى هر گون او ذاته صلاة و سلام عنوانيله رحمت دعالرى و معنوى قزانجلرينى أڭ أوّل او ذاته باغيشلامه‌لرى و بتون اُمّتجه اوقونان قرآنڭ اوچ يوز بيڭ حرفنڭ هر بريسنده اون ثوابدن تا يوز، تا بيڭ حسنه و ميوه ويرمسندن يالڭز قرائتِ قرآن جهتيله دفترِ أعمالنه حدسز نورلر گيرمه‌سى حيثيتيله او ذاتڭ شخصيتِ معنويه‌سى اولان حقيقتِ محمّديه، إستقبالده بر شجرۀِ طوباءِ جنّت حكمنده اولاجغنى علاّم الغيوب بيلمش و گورمش. او مقامه گوره قرآننده او عظيم أهمّيتى ويرمش و فرماننده اوڭا تبعيتله و سنّتنه إتّباعله شفاعتنه مظهريتى أڭ أهمّيتلى بر مسئلۀِ إنسانيه گوسترمش و او حشمتلى شجرۀِ طوبانڭ بر چكردگى اولان شخصيتِ بشريتنى و بدايتده‌كى وضعيتِ إنسانيه‌سنى آرا صيره نظره آلماسيدر.
ايشته قرآنڭ تكرار ايديلن حقيقتلرى بو قيمتده اولديغندن، تكراراتنده قوّتلى و گنيش بر معجزۀ معنويه بولونماسنه فطرتِ سليمه شهادت ايدر. مگر مادّيونلق طاعونيله مرضِ قلبه و وجدان خسته‌لغنه مبتلا اوله...
﴿قَدْ يُنْكِرُ الْمَرْءُ ضَوْءَ الشَّمْسِ مِنْ رَمَدٍ § وَيُنْكِرُ الْفَمُ طَعْمَ الْمَاءِ مِنْ سَقَمٍ﴾
قاعده‌سنه داخل اولور.
* * *
بو اوننجى مسئله‌يه بر خاتمه اولارق ايكى حاشيه
برنجيسى: بوندن اون ايكى سنه أوّل ايشيتدم كه، أڭ دهشتلى و معنّد بر زنديق قرآنه قارشى سوءِ قصدينى ترجمه‌سيله ياپمغه باشلامش و ديمش كه: «قرآن ترجمه ايديلسين، تا نه مال اولديغى بيلينسين.» يعنى، لزومسز تكراراتى هركس گورسون و ترجمه‌سى اونڭ يرنده اوقونسون دييه دهشتلى بر پلان چويرمش.
فقط رسالۀِ النورڭ جرح ايديلمز حجّتلرى قطعى إثبات ايتمش كه: قرآنڭ حقيقى ترجمه‌سى قابل دگل و لسانِ نحوى اولان لسانِ عربى يرنده قرآنڭ مزيتلرينى و نكته‌لرينى باشقه لسان محافظه ايده‌مز و هر بر حرفى، اون عدددن بيڭه قدر ثواب ويرن كلماتِ قرآنيهنڭ معجزانه و جمعيتلى تعبيرلرى يرنده، بشرڭ عادى و جزئى ترجمه‌لرى طوتاماز، اونڭ يرنده جامعلرده اوقونماز دييه رسالۀِ النور هر طرفده إنتشاريله او دهشتلى پلانى عقيم بيراقدى. فقط او زنديقدن درس آلان منافقلر، ينه شيطان حسابنه قرآن گونشنى ئوفله‌مكله سوندورمگه عبدال چوجقلر گبى أحمقانه و ديوانه‌جه‌سنه چاليشمه‌لرى حكمتيله، بڭا غايت صيقى و صيقيجى و صيقنتيلى بر حالتده بو اوننجى مسئله يازديرلدى تخمين ايدييورم. باشقه‌لرله گوروشه‌مديگم ايچون حقيقتِ حالى بيله‌مييورم.
ايكنجى حاشيه: دڭزلى حپسندن تخليه‌مزدن صوڭره مشهور شهر اوتلنڭ يوكسك قاتنده اوطورمشدم. قارشيمده گوزل باغچه‌لرده كثرتلى قواق آغاجلرى برر حلقۀِ ذكر طرزنده غايت لطيف طاتلى بر صورتده هم كنديلرى، هم داللرى، هم ياپراقلرى، هوانڭ طوقونمسيله جذبه‌كارانه و جاذبه‌دارانه حركتله رقصلرى، قارداشلريمڭ مفارقتلرندن و يالڭز قالديغمدن حزنلى و غملى قلبمه ايليشدى. بردن گوز و قيش موسمى خاطره گلدى و بڭا بر غفلت باصدى. بن او كمالِ نشئه ايله جلوه‌له‌نن او نازنين قواقلره و ذى‌حياتلره او قدر آجيدم كه، گوزلرم ياشله طولدى. كائناتڭ سوسلى پرده‌سى آلتنده‌كى عدملرى، فراقلرى إخطار و إحساسيله كائنات طولوسى فراقلرڭ، زواللرڭ حزنلرى باشمه طوپلاندى.
بردن حقيقتِ محمّديه‌نڭ (ع‌ص‌م) گتيرديگى نور، إمداده يتيشدى. او حدسز حزنلرى و غملرى، سرورلره چويردى. حتّى او نورڭ، هركس و هر أهلِ ايمان گبى بنم حقّمده ميليون فيضندن يالڭز او وقتده، او وضعيته تماس ايدن إمداد و تسلّيسى ايچون، ذاتِ محمّديه‌يه (ع‌ص‌م) قارشى أبديًا منّتدار اولدم. شويله كه:
اول نظرِ غفلت، او مبارك نازنينلرى وظيفه‌سز، نتيجه‌سز، بر موسمده گورونوب، حركتلرى نشئه‌دن دگل بلكه گويا عدمدن و فراقدن تيتره‌يه‌رك هيچلگه دوشدكلرينى گوسترمكله، هركس گبى بنده‌كى عشقِ بقا و حبِّ محاسن و محبّتِ وجود و شفقتِ جنسيه و علاقۀِ حياتيه‌يه مدار اولان طمارلريمه او درجه طوقوندى كه، بويله دنيايى بر معنوى جهنّمه و عقلى بر تعذيب آلَتنه چويرديگى صيره‌ده، محمّد عليه الصلاة والسلامڭ بشره هديه گتيرديگى نور پرده‌يى قالديردى؛ إعدام، عدم، هيچلك، وظيفه‌سزلك، عبث، فراق، فانيلك يرنده، او قواقلرڭ هر برينڭ ياپراقلرى عددنجه حكمتلرى، معنالرى و رسالۀ النورده إثبات ايديلديگى گبى، اوچ قسمه آيريلان نتيجه‌لرى و وظيفه‌لرى وار دييه گوستردى.
برنجى قسم نتيجه‌لرى، صانعِ ذو الجلالڭ أسماسنه باقار. مثلا: ناصلكه بر اوسته خارقه بر ماكينه‌يى ياپسه، اونى تقدير ايدن هركس او ذاته «ما شاء اللّٰه، بارك اللّٰه» دييوب آلقيشلار. اويله ده: او ماكينه دخى، اوندن مقصود نتيجه‌لرى تام تامنه گوسترمه‌سيله، لسانِ حاليله اوسته‌سنى تبريك ايدر، آلقيشلار. هر ذى‌حيات و هر شى بويله بر ماكينه‌در، اوسته‌سنى تبريكلرله آلقيشلار.
ايكنجى قسم حكمتلرى ايسه: ذى‌حياتڭ و ذى‌شعورڭ نظرلرينه باقار. اونلره شيرين بر مطالعه‌گاه، برر كتابِ معرفت اولور. معنالرينى ذى‌شعورڭ ذهنلرنده و صورتلرينى قوّۀِ حافظه‌لرنده و ألواحِ مثاليه‌ده و عالمِ غيبڭ دفترلرنده دائرۀِ وجودده بيراقوب، صوڭره عالمِ شهادتى ترك ايدر، عالمِ غيبه چكيلير. ديمك صورى بر وجودى بيراقير، معنوى و غيبى و علمى چوق وجودلرى قزانير.
أوت مادام اللّٰه وار و علمى إحاطه ايدر. ألبته عدم، إعدام، هيچلك، محو، فنا؛ حقيقت نقطه‌سنده أهلِ ايمانڭ دنياسنده يوقدر و كافر منكرلرڭ دنيالرى عدمله، فراقله، هيچلكله، فانيلكله طولودر. ايشته بو حقيقتى، عمومڭ لساننده گزن بو گلن ضربِ مَثل درس ويروب، دير: «كيمڭ ايچون اللّٰه وار، اوڭا هر شى وار و كيمڭ ايچون يوقسه، هر شى اوڭا يوقدر، هيچدر.»
الحاصل: ناصلكه ايمان، ئولوم وقتنده إنسانى إعدامِ أبديدن قورتارييور؛ اويله ده هركسڭ خصوصى دنياسنى دخى إعدامدن و هيچلك قراڭلقلرندن قورتارييور. و كفر ايسه خصوصًا كفرِ مطلق اولسه؛ هم او إنسانى، هم خصوصى دنياسنى ئولومله إعدام ايدوب معنوى جهنّم ظلمتلرينه آتار. حياتنڭ لذّتلرينى آجى زهرلره چويرر. حياتِ دنيويه‌يى آخرتنه ترجيح ايدنلرڭ قولاقلرى چينلاسين. گلسينلر، بوڭا يا بر چاره بولسونلر ويا ايمانه گيرسينلر. بو دهشتلى خساراتدن قورتولسونلر!..
﴿سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ﴾
دعاڭزه چوق محتاج و سزه چوق مشتاق قارداشڭز
سعيد النورسى
* * *