ايجاز ايله بيان إعجازِ قرآن
بر زمان رؤياده گوردم كه: اگرى طاغ آلتندهيم. بردن او طاغ پاطلادى، طاغ گبى طاشلرى عالمه طاغيتدى، صارصدى جهانى.
فجئةً بر آدم يانمده پيدا اولدى. ديدى كه: ايجاز ايله بيان ايت، إجمال ايله ايجاز ايت، بيلديگڭ أنواعِ إعجازِ قرآنى!
داها رؤياده ايكن تعبيرينى دوشوندم، ديدم: شورادهكى إنفلاق، بشرده بر إنقلابه مثال. إنقلابده ايسه ألبت هداىِ فرقانى،
هر طرفده يوكسلوب هم ده حاكم اولاجق. إعجازينڭ بيانى، زمانى ده گلهجك! او سائله جوابًا ديدم: إعجازِ قرآنى،
يدى منابعِ كلّيهدن تجلّى، هم يدى عناصردن تركّب ايدر. برنجى منبع: لفظڭ فصاحتندن سلاستِ لسانى؛
نظمڭ جزالتندن، معنى بلاغتندن، مفهوملرڭ بداعتندن، مضمونلرڭ براعتندن، اسلوبلرڭ غرابتندن بردن تولّد ايدن بارقۀ بيانى.
اونلرله اولدى ممتزج، مزاجِ إعجازنده عجيب بر نقشِ بيان، غريب بر صنعتِ لسانى. تكرارى هيچ بر زمان اوصانديرماز إنسانى.
ايكنجى عنصر ايسه: امورِ كونيهده غيبى اولان أساسات، إلٰهى حقائقدن غيبى اولان أسراردن، غيبئِ آسمانى.
ماضيده غائب اولان غيبى اولان اموردن، مستقبلده مستتر قالمش اولان أحوالدن بردن تضمّن ايدن بر علم الغيوب خزانى،
عالم الغيوب لسانى، شهادت عالميله قونوشويور أركانى، رموز ايله بيانى، هدف نوعِ إنسانى، إعجازڭ بر لمعۀ نورانى...
اوچنجى منبع ايسه: بش جهتله خارقه بر جامعيت واردر. لفظنده، معناسنده، أحكامده، هم علمنده، مقاصدڭ ميزانى.
لفظى تضمّن ايدر پك واسع إحتمالات؛ هم وجوهِ كثيره كه، هر برى نظرِ بلاغتده مستحسن، عربيهجه صحيح، سرِّ تشريعى لايق گورويور آنى.
معناسنده: مشاربِ أوليا، أذواقِ عارفينى، مذاهبِ سالكين، طُرُقِ متكلّمين، مناهجِ حكما، او إعجازِ بيانى
بردن إحاطه ايتمش، هم ده تضمّن ايتمش. دلالتنده وسعت، معناسنده گنيشلك. بو پنجره ايله باقسهڭ، گورورسڭ نه گنيشدر ميدانى!
أحكامدهكى إستيعاب: شو خارقه شريعت اوندن اولمش إستنباط. سعادتِ داريْنڭ بتون دساتيرينى، بتون أسبابِ أمنى،
إجتماعى حياتڭ بتون روابطنى، وسائلِ تربيه، حقائقِ أحوالى بردن تضمّن ايتمش اونڭ طرزِ بيانى...
علمندهكى إستغراق: هم علومِ كونيه، هم علومِ إلٰهى، اونده مراتبِ دلالات، رموز ايله إشارات، سورهلر سورلرنده جمع ايتمشدر جنانى.
مقاصد و غاياتده: موازنت، إطّراد، فطرت دساتيرينه مطابقت، إتّحاد؛ تمام مراعات ايتمش، حفظ أيلهمش ميزانى.
ايشته لفظڭ إحاطهسنده، معنانڭ وسعتنده، حكمڭ إستيعابنده، علمڭ إستغراقنده، موازنۀ غاياتده جامعيتِ پرشانى!..
دردنجى عنصر ايسه: هر عصرڭ درجۀ فهمنه، أدبى رتبهسنه، هم هر عصردهكى طبقاته، درجۀ إستعداد، رتبۀ قابليت نسبتنده ايدييور بر إفاضۀ نورانى.
هر عصره، هر عصردهكى هر طبقهيه قپوسى كشاده. گويا هر دمده، هر يرده تازه نازل اولويور او كلامِ رحمانى.
إختيارلندقجه زمان، قرآن ده گنجلشييور. رموزى هم توضّح ايدر، طبيعت و أسبابڭ پردهسنى ده ييرتار او خطابِ يزدانى.
نورِ توحيدى، هر دم هر آيتدن فيشقيرر. شهادت پردهسنى غيب اوستنده قالديرر. علويتِ خطابى دقّته دعوت ايدر، او نظرِ إنسانى.
كه او لسانِ غيبدر؛ شهادت عالميله بِالذّات اودر قونوشور. شو عنصردن بو چيقار خارقه تازهلگى بر إحاطۀ عمّانى!
تأنيسِ أذهان ايچون عقلِ بشره قارشى إلٰهى تنزّلات. تنزيلڭ اُسلوبنده تنوّعى مونسلگيدر محبوبِ إنس و جانى.
بشنجى منبع ايسه: نقل و حكاياتنده، إخبارِ صادقهده أساسى نقطهلردن حاضر مشاهد گبى بر اُسلوبِ بديعِ پرمعانى
نقل ايدهرك، بشرى اونڭله ايقاظ ايدر. منقولاتى شونلردر: إخبارِ أوّلينى، أحوالِ آخرينى، أسرارِ جهنّم و جنانى.
حقائقِ غيبيه، هم أسرارِ شهادت، سرائرِ إلٰهى، روابطِ كونىيه دائر حكاياتيدر حكايتِ عيانى
كه نه واقع ردّ أيلهمش، نه منطق تكذيب ايتمش. منطق قبول ايتمزسه ردّ ده بيله ايدهمز. سماوى كتابلرڭ كه مطمحِ جهانى.
إتّفاقى نقطهلرده مصدّقانه نقل ايدر. إختلافى يرلرنده مصحّحانه بحث ايدر. بويله نقلى امورلر بر «اُمّى»دن صدورى خارقۀ زمانى...
آلتنجى عنصر ايسه: متضمّن و مؤسّس اولمش دينِ إسلامه. إسلاميت مِثلنه نه ماضى مقتدردر، نه مستقبل مقتدر؛ آراشديرسهڭ زمان ايله مكانى!..
أرضمزى سنوى، يومى دائرهسنده شو خيطِ سماويدر؛ طوتمش ده دونديرييور. كرهيه آغير باصمش، هم دخى اوڭا بينمش. بيراقمييور عصيانى.
يدنجى منبع ايسه: شو آلتى منبعدن چيقان أنوارِ ستّه، بردن ايدر إمتزاج. اوندن چيقار بر حُسن، بوندن گلير بر حدس، واسطۀ نورانى.
شوندن چيقان بر ذوقدر؛ ذوقِ إعجاز بيلينير، تعبيرينه لسانمز يتيشمز. فكر دخى قاصردر، گورونور ده طوتولمز او نجومِ آسمانى.
اون اوچ عصر مدّتده مَيل التحدّى وارمش قرآنڭ أعداسنده، شوقِ تقليد اويانمش قرآنڭ أحبابنده. ايشته إعجازڭ بر برهانى...
شو ايكى مَيلِ شديدله يازيلمشدر ميدانده، ميليونلرله كتبِ عربيه، گلمشدر كتبخانۀ وجوده. اونلر ايله تنزيلى دوشرسه بر ميزانى
موازنه ايديلسه، دگل داناءِ بىمُدانى، حتّى أڭ عامى آدم، گوز قولاقله دييهجك: بونلر ايسه إنسانى، شو ايسه آسمانى!
هم ده حكم ايدهجك: شو بونلره بڭزهمز، رتبهسنده اولاماز. اويله ايسه يا عمومدن آشاغى؛ بو ايسه، بِالبداهه معلوم اولمش بطلانى.
اويله ايسه، عمومڭ فوقندهدر. مضمونلرى او قدر زمانده، قپو آچيق، بشره وقف ايديلمش؛ كندينه دعوت ايتمش أرواح ايله أذهانى!
بشر اونده تصرّف، كندينه ده مال ايتمش. اونڭ مضمونلرى ايله ينه قرآنه قارشى چيقمامش، هيچ بر زمان چيقهماز؛ گچدى زمانِ إمتحانى.
سائر كتابلره بڭزهمز، اونلره مقيس اولماز؛ زيرا يگرمى سنه ظرفنده منجّمًا حاجتلره نسبةً نزولى؛ متفرّق متقاطع، بر حكمتِ ربّانى.
أسبابِ نزولى مختلف، متباين. بر مادّهده أسئله متكرّر، متفاوت. حادثاتِ أحكامى متعدّد، متغاير. مختلف، متفارق نزولنڭ أزمانى.
حالاتِ تلقّيسى متنوّع، متخالف. أقسامِ مخاطبى متعدّد، متباعد. غاياتِ إرشادنده متدرّج، متفاوت. شو أساسلره مستند بنائى، هم بيانى،
جوابى، هم خطابى. بونڭله ده برابر سلاست و سلامت، تناسب و تساند، كمالنى گوسترمش؛ ايشته اونڭ شاهدى: فنِّ بيان معانى.
قرآنده بر خاصّه وار؛ باشقه كلامده يوقدر. بر كلامى ايشيتسهڭ، أصل صاحبِ كلامى آرقهسنده گورورسڭ، يا ايچنده بولورسڭ. اُسلوب: آيينۀ إنسانى.
قرآن ايسه ظاهرًا او نبى مخاطبى گوسترر، مخاطب صاحبِ كلامه پرده. زيرا بر واجب الوجود كه بىنفاد و بىنهايت خطاب و كلماتِ سبحانى
لا يحدّ مخاطبينه أزلدن تا أبده بردن توجّه ايتمش تكلّم ده ايدييور شويله محدود كلامڭ آرقهسنده أزل أبد سلطانى
يالڭز بر لمعۀ تجلّيسى قابلدر صيقيشماسى أگر بتون او بىنهايت كلمات دفعةً ديڭلهمسى دائرۀ إمكانده اولسيدى بر مكانى
ياخود بتون مخاطبين ذرّاتِ كائنات صورتنده تك بر قولاق اولسيدى او اذنِ جهانى هم بر نورِ ايمانى هم بر حدسِ وجدانى
بلكه كلامِ بىنهايت آرقهسنده يا ايچنده بىنهايت جلال عظمتى ايچنده او حشمتِ سبحانى گوروردى تمثالنى
ديمك تنزيلڭ أساليبنده تنوّع إلٰهى تنزّلات تجلّى أسماء صفاتدر كه كلامڭ آرقهسنده گورويور اونى بر نظرِ ايمانى.
هر آدم دييهبيلير شمس بنم ايچون ياقيلمش أويم اولان دنياده شو آيينهده گونش بڭا تبسّم ايدر باقييور او عينِ آسمانى
اللّٰه أگر شعورى هم ده سوزى ويرسه ايدى او نازنينِ سما بنمله قونوشوردى، آيينه ده اولوردى واسطۀ بيانى
إنحصارِ ذهنيت اوڭا بو حقّى ويرر هم دخى دييهبيلير: ربّم بنمله قونوشور، كلامڭ آرقهسنده گورويورم ايمانمله بر رحمان نورانى.
بتون ذىروح هم ده بتون كائنات بردن بويله ديرلر. زيرا اونده تزاحم يوقدر، إنحصار ده اولاماز، او سرمديدر لا مكانى.
أى سائلِ مثالى! سن كه ايجاز ايستدڭ، بن ده إشارت ايتدم. أگر تفصيل ايسترسهڭ، حدّيمڭ خارجنده!.. سينك سير ايتمز آسمانى.
زيرا او قرق أنواعِ إعجازندن يالڭز بر تكنى كه، جزالتِ نظميدر؛ إشارات الإعجازده صيقيشمادى تبيانى.
يوز صحيفه تفسيرم اوڭا كافى گلمدى. سنڭ گبى روحانى إلهاملرى زياده. بن ايستهيورم سندن تفصيل ايله بيانى!
* * *
اُولَاشْمَازْ دَسْتِ أَدَبِ غَرْبِ هَوَسْبَارِ هَوَاكَارِ دَهَادَارْ
دَأْبِ أَدَبْ أَبَدْ مُدَّتْ قُرْاٰنِ ضِيَابَارِ شِفَاكَارِ هُدَادَارْ
كاملين إنسانلرڭ ذوقِ معاليسنى خوشنود ايدن بر حالت، چوجقجه بر هوسه، سفيهجه بر طبيعت صاحبنه خوش گلمز،
اونلرى أگلنديرمز. بو حكمته بناءً، بر ذوقِ سفلى، سفيه، هم نفسى و شهوانى ايچنده تام بسلنمش، ذوقِ روحىيى بيلمز.
آوروپادن ترشّح ايتمش شو حاضر أدبيات رومانوارى نظرله، قرآنده اولان لطائفِ علويت، مزاياىِ حشمتى گورهمز، هم طاداماز.
كندندهكى محكى اوڭا عيار ايدهمز. أدبياتده واردر اوچ ميدانِ جولان؛ اونلر ايچنده گزر، خارجنه چيقهماز:
يا عشقله حُسندر، يا حماست و شهامت، يا تصويرِ حقيقت. ايشته يابانى أدبسه حماست نقطهسنده حقپرستلگى ايتمز.
بلكه ظالم نوعِ بشرڭ غدّارلقلرينى آلقيشلامقله قوّتپرستلك حسّنى تلقين ايدر. حُسن و عشق نقطهسنده، عشقِ حقيقى بيلمز.
شهوتأنگيز بر ذوقى نفسلره ده زرق ايدر. تصويرِ حقيقت مادّهسنده، كائناته صنعتِ إلٰهى صورتنده باقماز،
بر صبغۀ رحمانى صورتنده گورهمز. بلكه طبيعت نقطهسنده طوتار، تصوير ايدييور، هم اوندن ده چيقهماز.
اونڭ ايچون تلقينى عشقِ طبيعت اولور. مادّهپرستلك حسّى، قلبه ده يرلشديرر، اوندن اوجوزجه كندينى قورتارهمز.
ينه اوندن گلن، ضلالتدن نشئت ايدن روحڭ إضطراباتنه او أدبسزلنمش أدب مسكّن هم مُنوّم؛ حقيقى فائده ويرمز.
تك بر علاجى بولمش، او ده رومانلريمش. كتاب گبى بر حىِّ ميّت، سينهما گبى بر متحرّك أموات! ميّت حيات ويرهمز.
هم تياترو گبى تناسخوارى، ماضى دينيلن گنيش قبرڭ خورتلاقلرى گبى شو اوچ نوع رومانلريله هيچ ده اوتانماز.
بشرڭ آغزينه يالانجى بر ديل قويمش، هم إنسانڭ يوزينه فاسق بر گوز طاقمش، دنيايه بر آلُفته فستاننى گيديرمش، حسنِ مجرّد طانيماز.
گونشى گوستررسه، صارى صاچلى گوزل بر آقتريسى قارئه إخطار ايدر. ظاهرًا دير: «سفاهت فنادر، إنسانلره ياقيشماز.»
نتيجۀ مضرّهيى گوسترر. حالبوكه سفاهته اويله مشوِّقانه بر تصويرى ياپار كه، آغز صويى آقيتير، عقل حاكم قالاماز.
إشتهايى قبارتير، هوسى تهييج ايدر، حسّ داها سوز ديڭلهمز. قرآندهكى أدبسه هوايى قاريشديرماز.
حقپرستلك حسّى، حسنِ مجرّد عشقى، جمالپرستلك ذوقى، حقيقتپرستلك شوقى ويرر؛ هم ده آلداتماز.
كائناته طبيعت جهتنده باقمييور؛ بلكه بر صنعتِ إلٰهى، بر صبغۀ رحمانى نقطهسنده بحث ايدر، عقللرى شاشيرتماز.
معرفتِ صانعڭ نورينى تلقين ايدر. هر شيده آيتنى گوسترر. هر ايكيسى رقّتلى برر حزن ده ويرييور، فقط بربرينه بڭزهمز.
آوروپازاده أدبسه فقد الأحبابدن، صاحبسزلكدن نشئت ايدن غملى بر حزنى ويرييور، علوى حزنى ويرهمز.
زيرا صاغير طبيعت، هم ده بر كور قوّتدن ملهمانه آلديغى بر حسِّ حزنِ غمدار. عالمى بر وحشتزار طانير، باشقه چشيد گوسترمز.
او صورتده گوسترر، هم ده محزونى طوتار، صاحبسز ده اولارق يابانيلر ايچنده قويار، هيچ بر اُميد بيراقماز.
كندينه ويرديگى شو حسّى هيجانله گيت گيده إلحاده قدر گيدر، تعطيله قدر يول ويرر، دونمسى مشكل اولور، بلكه داها دونهمز.
قرآنڭ أدبى ايسه: اويله بر حزنى ويرر كه، عاشقانه حزندر، يتيمانه دگلدر. فراق الأحبابدن گلير، فقد الأحبابدن گلمز.
كائناتده نظرى، كور طبيعت يرينه شعورلى، هم رحمتلى بر صنعتِ إلٰهى اونڭ مدارِ بحثى، طبيعتدن بحث ايتمز.
كور قوّتڭ يرينه عنايتلى، حكمتلى بر قدرتِ إلٰهى اوڭا مدارِ بيان. اونڭ ايچون كائنات، وحشتزار صورت گيمز.
بلكه مخاطبِ محزونڭ نظرنده اولويور بر جمعيتِ أحباب. هر طرفده تجاوب، هر جانبده تحبّب؛ اوڭا صيقنتى ويرمز.
هر كوشهده إستيناس، او جمعيت ايچنده محزونى وضع ايدييور بر حزنِ مشتاقانه، بر حسِّ علوى ويرر، غملى بر حزنى ويرمز.
ايكيسى برر شوقى ده ويرر: او يابانى أدبڭ ويرديگى بر شوق ايله نفس دوشر هيجانه، هوس اولور منبسط؛ روحه فرح ويرهمز.
قرآنڭ شوقى ايسه: روح دوشر هيجانه، شوقِ معالى ويرر. ايشته بو سرّه بناءً، شريعتِ أحمديه (عصم) لهوياتى ايستهمز.
بعض آلاتِ لهوى تحريم ايدوب، بر قسمى حلال دييه إذن ويروب.. ديمك حزنِ قرآنى ويا شوقِ تنزيلى ويرن آلَت، ضرر ويرمز.
أگر حزنِ يتيمى ويا شوقِ نفسانى ويرسه، آلَت حرامدر. دگيشير أشخاصه گوره، هركس بربرينه بڭزهمز.
* * *
(رسالۀ نورڭ (حبّه) ذيلنڭ بر فقرهسيدر.
ايسترسهڭز اونڭ ترجمهسنى يازارسڭز.)
اِعْلَمْ: اَنَّ مِنْ لَطَائِفِ اِعْجَازِ الْقُرْاٰنِ وَمِنْ دَلَائِلِ اَنَّهُ رَحْمَةٌ عَامَّةٌ لِلْكَافَّةِ اَنَّهُ كَمَا اَنَّ لِكُلِّ اَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِ عَالَمًا يَخُصُّهُ كَذٰلِكَ لِكُلِّ بِاِعْتِبَارِ مَشْرَبِهٖ مِنَ الْقُرْاٰنِ قُرْاٰنٌ يَخُصُّهُ وَيُرَبّٖيهِ وَيُدَاوٖيهِ.وَمِنْ مَزَايَا لُطْفِ اِرْشَادِهٖ اَنَّ اٰيَاتِهٖ مَعَ كَمَالِ الْاِنْسِجَامِ وَغَايَةِ الْاِرْتِبَاطِ وَتَمَامِ الْاِتِّصَالِ بَيْنَهَا يَتَيَسَّرُ لِكُلِّ اَحَدٍ اَنْ يَأْخُذَ مِنَ السُّوَرِ الْمُتَعَدِّدَةِ اٰيَاتًا مُتَفَرِّقَةً لِهِدَايَتِهٖ وَشِفَائِهٖ كَمَا اَخَذَهَا عُمُومُ اَهْلِ الْمَشَارِبِ وَاَهْلِ الْعُلُومِ (حاشيه) فَبَيْنَمَا تَرَاهَا اَشْتَاتًا بِاِعْتِبَارِ الْمَنَازِلِ وَالنُّزُولِ اِذًا تَرَاهَا قَدْ صَارَتْ كَقِلَادَةٍ مُنَظَّمَةٍ اِئْتَلَفَتْ وَاتَّصَلَتْ مَعَ اَخَوَاتِهَا الْجَدٖيدَةِ فَلَا بِالْفَصْلِ مِنَ الْاَصْلِ تَنْتَقِصُ وَلَا بِالْوَصْلِ بِالْاٰيَاتِ الْاُخَرِ تَسْتَوْحِشُ فَلِلْاٰيَاتِ الْقُرْاٰنِيَّةِ مَعَ سَائِرِ الْاٰيَاتِ مُنَاسَبَاتٌ دَقٖيقَةٌ تُجَوِّزُ ذِكْرَهَا مَعَهَا وَاِتِّصَالَهَا بِهَا... فَكَمَا اَنَّ سُورَةَ الْاِخْلَاصِ اِشْتَمَلَتْ عَلٰى ثَلَاثٖينَ سُورَةً بِضَمِّ جُمَلِهَا بَعْضٍ اِلٰى بَعْضٍ دَلٖيلًا وَنَتٖيجَةً كَمَا ذُكِرَ فٖى (لمعات فى صحيفة ٣٩) كَذٰلِكَ الْقُرْاٰنُ الْكُلِّىُّ الْجُزْئِىُّ وَالنَّوْعُ الْمُنْحَصِرُ فِى الشَّخْصِ يَشْتَمِلُ بِجَامِعِيَّةِ الْاٰيَاتِ لِلْمَعَانِ الْمُتَعَدِّدَةِ وَبِمُنَاسَبَةِ الْكُلِّ لِلْكُلِّ يَحْتَوٖى عَلٰى اُلُوفِ اُلُوفِ قُرْاٰنٍ فٖى نَفْسِ الْقُرْاٰنِ فَلِكُلِّ ذٖى حَقٖيقَةٍ فٖيهِ كِتَابٌ يَخُصُّهُ وَمَنِ اتَّبَعَهُ...
(اَللّٰهُمَّ يَا مُنْزِلَ الْقُرْاٰنِ بِحَقِّ الْقُرْاٰنِ اِجْعَلِ الْقُرْاٰنَ مُونِسًا لٖى وَلِطَلَبَةِ رَسَائِلِ النُّورِ فٖى حَيَاتِنَا وَبَعْدَ مَمَاتِنَا وَنُورًا فٖى قَلْبٖى وَقُلُوبِهِمْ وَقَبْرٖى وَقُبُورِهِمْ اٰمٖينَ...)
(لَا اِلٰهَ اِلَّا اللهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللهِ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ.)
___
(حاشيه) أڭ محتشمى شيمديكى حزب القراٰن الأكبردر.
___
* * *
توحيدڭ ايكى برهانِ معظّمى
و سورۀ اخلاصڭ بر نكتۀ إعجازيهسى
شو كائنات تماميله بر برهانِ معظّمدر. لسانِ غيب، شهادتله مسبّحدر، موحّددر. أوت توحيدِ رحمانله، بيوك بر سسله ذاكردر كه:
﴿لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ﴾
بتون ذرّات حجيراتى، بتون أركان و أعضاسى برر لسانِ ذاكردر؛ او بيوك سسله برابر دير كه:
﴿لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ﴾
او ديللرده تنوّع وار، او سسلرده مراتب وار. فقط بر نقطهده طوپلار، اونڭ ذكرى، اونڭ صوتى كه:
﴿لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ﴾
بو بر إنسانِ أكبردر، بيوك سسله ايدر ذكرى؛ بتون أجزاسى، ذرّاتى، كوچوجك سسلريله، او بلند سسله برابر دير كه:
﴿لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ﴾
شو عالم حلقۀ ذكرى ايچنده اوقويور عشرى، شو قرآن مشرقِ نورى. بتون ذىروح ايدر فكرى كه:
﴿لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ﴾
بو فرقانِ جليل الشّان، او توحيده ناطق برهان، بتون آيات صادق لسان. شعاعات بارقۀ ايمان. برابر دير كه:
﴿لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ﴾
قولاغى گر ياپيشديرسهڭ، شو فرقانڭ سينهسنه، دريندن تا درينه، صريحًا ايشيديرسڭ سماوى بر صدا دير كه:
﴿لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ﴾
او سسدر غايتًا علوى، نهايت درجه جدّى، حقيقى پك صميمى، هم نهايت مونس و مقنع و برهانله مجهّزدر. مكرّر دير كه:
﴿لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ﴾
شو برهانِ منوّرده، جهاتِ ستّهسى شفّاف كه، اوستنده منقّشدر مزهّر سكّۀ إعجاز. ايچنده پارلايان نورِ هدايت دير كه:
﴿لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ﴾
أوت، آلتنده نسج اولمش مهفهف منطق و برهان، صاغنده عقلى إستنطاق؛ مرفرف هر طرف، أذهان «صدقت» دير كه:
﴿لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ﴾
يمين اولان شمالنده، ايدر وجدانى إستشهاد. أمامنده حسنِ خيردر، هدفنده سعادتدر. اونڭ مفتاحيدر هر دم كه:
﴿لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ﴾
أمام اولان وراسنده اوڭا مسند سماويدر كه، وحىِ محضِ ربّانى. بو شش جهت ضياداردر؛ بروجنده تجلّيدار كه:
﴿لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ﴾
أوت وسوسۀ سارق، باوَهم شبهۀ طارق، نه حدّى وار كه او مارق، گيرهبيلسين بو بارق قصره. هم شارق كه، سور سورهلر شاهق، هر كلمه بر مَلكِ ناطق كه:
﴿لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ﴾
او قرآنِ عظيم الشان ناصل بر بحرِ توحيددر. بر تك قطره، مثال ايچون بر تك سورۀ إخلاص.. فقط قيصه بر تك رمزى، نهايتسز رموزندن.
بتون أنواعِ شركى ردّ ايدر، هم ده يدى أنواعِ توحيدى ايدر إثبات؛ اوچى منفى، اوچى مثبت شو آلتى جملهده بردن:
برنجى جمله: (قُلْ هُوَ) قرينهسز إشارتدر. ديمك إطلاقله تعييندر. او تعيينده تعيّن وار. أى
﴿لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ﴾
شو توحيد شهوده بر إشارتدر. حقيقتبين نظر توحيده مستغرق اولورسه دير كه:
﴿لَا مَشْهُودَ اِلَّا هُوَ﴾
ايكنجى جمله: (اَللّٰهُ اَحَدٌ) در كه، توحيدِ الوهيته تصريحدر. حقيقت، حق لسانى دير كه:
﴿لَا مَعْبُودَ اِلَّا هُوَ﴾
اوچنجى جمله: ﴿اَللّٰهُ الصَّمَدُ﴾ در. ايكى جوهرِ توحيده صدفدر. برنجى دُرّى: توحيدِ ربوبيت. أوت نظامِ كون لسانى دير كه:
﴿لَا خَالِقَ اِلَّا هُوَ﴾
ايكنجى دُرّى: توحيدِ قيّوميت. أوت سراسر كائناتده، وجود و هم بقاده، مؤثّره إحتياج لسانى دير كه:
﴿لَا قَيُّومَ اِلَّا هُوَ﴾
دردنجى: (لَمْ يَلِدْ) در. بر توحيدِ جلالى مستتردر؛ أنواعِ شركى ردّ ايدر، كفرى كسر بى إشتباه.
يعنى تغيّر، يا تناسل، يا تجزّى ايدن ألبت؛ نه خالقدر، نه قيّومدر، نه إلٰه...
ولد فكرى، تولّد كفرينى (لَمْ) ردّ ايدر، بردن كسر آتار. شو شركدندر كه، اولمشدر بشر أكثريسى گمراه...
كه عيسى (عس) يا عزيرڭ، يا ملائك، يا عقولڭ تولّد شركى ميدان آلييور نوعِ بشرده گاه باگاه...
بشنجيسى: (وَلَمْ يُولَدْ) بر توحيدِ سرمدى إشارتى شويلهدر: واجب، قديم، أزلى اولمازسه، اولماز إلٰه...
يعنى: يا مُدَّةً حادث ايسه، يا مادّهدن تولّد، يا بر أصلدن منفصل اولسه، ألبته اولماز شو كائناته پناه...
أسبابپرستى، نجومپرستلك، صنمپرستى، طبيعتپرستلك شركڭ برر نوعيدر؛ ضلالتده برر چاه...
آلتنجى: (وَلَمْ يَكُنْ) بر توحيدِ جامعدر. نه ذاتنده نظيرى، نه أفعالنده شريكى، نه صفاتنده شبيهى (لَمْ) لفظنه نظرگاه...
شو آلتى جمله معنًا بربرينه نتيجه، هم بربرينڭ برهانى، مسلسلدر براهين، مرتّبدر نتائج شو سورهده قرارگاه...
ديمك شو سورۀ إخلاصده، كندى مقدارِ قامتنده مسلسل، هم مرتّب اوتوز سوره مندرج؛ بو بونلره سحرگاه...
﴿لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ﴾
* * *