يگرمنجى مكتوبڭ ايكنجى مقامى
إسمِ أعظم نقطهسنده، توحيدڭ إثباتنه مختصر بر إشارتدر.
برنجى كلمه:
(لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ) ده، بر توحيدِ الوهيت و معبوديت واردر. شو مرتبهنڭ غايت قوّتلى بر برهاننه شويله إشارت ايدرز كه:
شو كائنات يوزنده، خصوصًا زمينڭ صحيفهسنده، غايت منتظم بر فعاليت گورونويور. و غايت حكمتلى بر خلاّقيت مشاهده ايدييورز. و غايت إنتظاملى بر فتّاحيت، يعنى هر شيئه لايق بر شكل آچمق و صورت ويرمك عين اليقين گورويورز. هم غايت شفقتلى، كرملى، رحمتلى بر وهّابيت و إحسانات گورويورز. اويله ايسه، بِالضروره شو حال و شو كيفيت؛ فعّال، خلاّق، فتّاح، وهّاب بر ذاتِ ذو الجلالڭ وجوبِ وجودينى و وحدتنى إثبات ايدر، بلكه إحساس ايدر.
أوت موجوداتڭ متماديًا زواللرى، تازهلنمهلرى گوسترييور كه، او موجودات؛ بر صانعِ قديرڭ قدسى أسماسنڭ جلوهلرى و أنوارِ أسمائيهسنڭ گولگهلرى و أفعالنڭ أثرلرى و قلمِ قدر و قدرتڭ نقشلرى و صحيفهلرى و جمالِ كمالنڭ آيينهلريدر.
شو حقيقتِ عظمايه و شو توحيدڭ مرتبۀِ علياسنه، شو كائناتڭ صاحبى، بتون گوندرديگى مقدّس كتابلر و صحفلريله او توحيدى گوسترديگى گبى؛ بتون أهلِ حقيقت و كاملينِ نوعِ بشر تحقيقاتلريله و كشفياتلريله، عين مرتبۀِ توحيدى گوسترييورلر. و كائنات دخى، عجز و فقريله برابر، مظهر اولديغى دائمى معجزاتِ صنعتڭ و خوارقِ إقتدار، خزائنِ ثروتڭ شهادتيله، عين مرتبۀِ توحيده إشارت ايدر.
ديمك شاهدِ أزلى بتون كتب و صحفيله و أهلِ شهود بتون تحقيقات و كشوفيله و عالمِ شهادت بتون منتظم أحوال و حكيمانه شئوناتيله او مرتبۀِ توحيدده بِالإجماع إتّفاق ايدييورلر.
ايشته او واحدِ أحدى قبول ايتمهين، يا نهايتسز إلٰهلرى قبول ايدهجك وياخود أحمق سوفسطائى گبى هم كندينى، هم كائناتڭ وجودينى إنكار ايدهجك.
ايكنجى كلمه:
(وَحْدَهُ) ايشته شو كلمه صريح بر مرتبۀِ توحيدى گوسترر. شو مرتبهيى دخى، أعظمى بر صورتده إثبات ايدن غايت قوّتلى بر برهاننه شويله إشارت ايدرز كه:
بز گوزيمزى آچدقجه، كائنات يوزينه نظريمزى صالديردقجه، أڭ أوّل گوزيمزه ايليشن، عام و مكمّل بر نظامدر و شامل، حسّاس بر ميزاندر گورويورز. هر شى دقيق بر نظام ايله، حسّاس بر ميزان و ئولچو ايچندهدر.
داها بر پارچه دقّتِ نظر ايتدكجه، يڭيدن يڭىيه بر تنظيم و توزينيت گوزيمزه چارپييور. يعنى: بريسى، إنتظام ايله او نظامى دگيشديرييور و طارتى ايله او ميزانى تازهلنديرييور. هر شى بر مودهل اولوب، پك كثرتلى منتظم و موزون صورتلر گيديريلييور.
داها زياده دقّت ايتدكجه، او تنظيم و توزين آلتنده بر حكمت و عدالت گورونويور. هر حركتده بر حكمت و مصلحت گوزهتيلييور، بر حق، بر فائده تعقيب ايديلييور.
داها زياده دقّت ايتدكجه، غايت حكيمانه بر فعاليت ايچنده بر قدرتڭ تظاهراتى و هر شيئڭ هر شأننى إحاطه ايدن غايت محيط بر علمڭ جلوهلرى نظرِ شعوريمزه چارپييور.
ديمك، بتون موجوداتدهكى شو نظام و ميزان، عمومه عام بر تنظيم و توزينى و او تنظيم و توزين، عام بر حكمت و عدالتى و او حكمت و عدالت، بر قدرت و علمى گوزيمزه گوسترييور. ديمك بر قديرِ كلّ شى و بر عليمِ كلّ شى، شو پردهلر آرقهسنده عقله گورونويور.
هم هر شيئڭ أوّلنه و آخرينه باقييورز، خصوصًا ذىحيات نوعنده گورويورز كه: باشلانغيجلرى، أصللرى، كوكلرى، هم ميوهلرى و نتيجهلرى اويله بر طرزدهدر كه؛ گويا تخملرى، أصللرى؛ برر تعريفه، برر پروغرام شكلنده بتون او موجودڭ جهازاتنى تضمّن ايدييور. و نتيجهسنده و ميوهسنده؛ ينه بتون او ذىحياتڭ معناسى سوزولوب اونده تجمّع ايدر، تاريخچۀِ حياتنى اوڭا بيراقير. گويا اونڭ أصلى اولان چكردگى، دساتيرِ ايجاديهسنڭ بر مجموعهسيدر. و ميوهسى و ثمرهسى ايسه، أوامرِ ايجاديهسنڭ بر فهرستهسى حكمنده گورويورز. صوڭره او ذىحياتڭ ظاهرينه و باطننه باقييورز. غايت درجهده حكمتلى بر قدرتڭ تصرّفاتى و نافذ بر إرادهنڭ تصويراتى و تنظيماتى گورونويور. يعنى، بر قوّت و قدرت ايجاد ايدر؛ بر أمر و إراده صورت گيديرر.
ايشته بتون موجودات، بويله أوّلنه دقّت ايتدكجه بر علمڭ تعريفهنامهسى و آخرينه دقّت ايتدكجه بر صانعڭ پلانى و بياننامهسى و ظاهرينه باقدقجه بر فاعلِ مختارڭ و مريدڭ غايت صنعتلى و تناسبلى بر حلّۀِ صنعتى و باطننه باقدقجه بر قديرڭ غايت منتظم بر ماكينهسنى مشاهده ايدييورز.
ايشته شو حال و شو كيفيت، بِالضروره و بِالبداهه إعلان ايدر كه؛ هيچ بر شى، هيچ بر زمان، هيچ بر مكان بر تك صانعِ ذو الجلالڭ قبضۀِ تصرّفندن خارج اولاماز. هر بر شى و بتون أشيا، بتون شئوناتيله، بر قديرِ مريدڭ قبضۀِ تصرّفنده تدبير ايديلير. و بر رحمٰنِ رحيمڭ تنظيميله و لطفيله گوزللشديريلييور. و بر حنّانِ منّانڭ تزيينيله سوسلنديريلييور.
أوت باشنده شعور و يوزنده گوزى بولونانه شو كائنات و شو موجوداتدهكى نظام و ميزان و تنظيم و توزين؛ بر تك، يكتا، واحد، أحد، قدير، مريد، عليم، حكيم بر ذاتى وحدانيت مرتبهسنده گوسترر.
أوت هر شيده بر برلك وار. برلك ايسه، برى گوسترر. مثلا، دنيانڭ لامباسى اولان گونش بردر؛ اويله ايسه، دنيانڭ مالكى دخى بردر. مثلا، زمين يوزندهكى ذىحياتلرڭ خدمتجيلرى اولان هوا، آتش، صو بردر؛ اويله ايسه، اونلرى إستخدام ايدن و بزلره مسخّر ايدن دخى بردر.
اوچنجى كلمه:
(لَا شَرٖيكَ لَهُ) شو كلمهيى، اوتوز ايكنجى سوزڭ برنجى موقفى غايت قوّتلى و شعشعهلى بر صورتده إثبات ايتديگندن، اوڭا حواله ايدرز. اونڭ فوقنده بيان اولاماز، اوندن داها ايلرى بيانه لزوم يوق و ايضاح ايديلمز.
دردنجى كلمه:
(لَهُ الْمُلْكُ) يعنى: فرشدن عرشه، ثرادن ثريّايه، ذرّاتدن سيّاراته، أزلدن أبده قدر هر بر موجود، سماوات و أرض، دنيا و آخرت، هر شى اونڭ ملكيدر. مالكيت مرتبۀِ عظماسى، توحيدِ أعظم صورتنده اونڭدر.
شو مرتبۀِ عظماءِ مالكيت و مقامِ أعظمِ توحيدڭ بر حجّتِ كبراسى، لطيف بر زمانده و لطيف بر خاطرهده، عربى عبارهسنده، شو عاجزڭ خاطرينه إلقا ايديلدى. او لطيف خاطرهنڭ خاطرى ايچون، عين عبارۀِ عربيهيى قيد ايدوب، صوڭره مئالنى يازاجغز.
﴿لَهُ الْمُلْكُ لِاَنَّ ذَاكَ الْعَالَمَ الْكَبٖيرَ كَهٰذَا الْعَالَمِ الصَّغٖيرِ ٠
مَصْنُوعَا قُدْرَتِهٖ مَكْتُوبَا قَدَرِهٖ ٠ اِبْدَاعُهُ لِذَاكَ صَيَّرَهُ مَسْجِدًا ٠
اٖيجَادُهُ لِهٰذَا صَيَّرَهُ سَاجِدًا ٠ اِنْشَاؤُهُ لِذَاكَ صَيَّرَ ذَاكَ مِلْكًا ٠
اٖيجَادُهُ لِهٰذَا صَيَّرَهُ مَمْلُوكًا ٠ صَنْعَتُهُ فٖى ذَاكَ تَظَاهَرَتْ كِتَابًا ٠
صِبْغَتُهُ فٖى هٰذَا تَزَاهَرَتْ خِطَابًا ٠ قُدْرَتُهُ فٖى ذَاكَ تُظْهِرُ حِشْمَتَهُ ٠
رَحْمَتُهُ فٖى هٰذَا تُنَظِّمُ نِعْمَتَهُ ٠ حِشْمَتُهُ فٖى ذَاكَ تَشْهَدُ هُوَ الْوَاحِدُ ٠
نِعْمَتُهُ فٖى هٰذَا تُعْلِنُ هُوَ الْاَحَدُ ٠ سِكَّتُهُ فٖى ذَاكَ فِى الْكُلِّ وَالْاَجْزَاءِ ٠
خَاتَمُهُ فٖى هٰذَا فِى الْجِسْمِ وَالْاَعْضَاءِ﴾
برنجى فقره:
﴿ذَاكَ الْعَالَمَ الْكَبٖيرَ … الخ﴾
يعنى: شو كائنات دينيلن عالمِ أكبر و إنسان دينيلن اونڭ مثالِ مصغّرى اولان عالمِ أصغر، قدرت و قدر قلميله يازيلان آفاقى و أنفسى وحدانيت دلائلنى گوسترييورلر.
أوت، كائناتدهكى صنعتِ منتظمهنڭ كوچك بر مقياسده، نمونهسى إنسانده واردر. او دائرۀِ كبرادهكى صنعت، صانعِ واحده شهادت ايتديگى گبى، شو إنسانده اولان كوچك مقياسدهكى خردهبينى صنعت دخى، ينه او صانعه إشارت ايدر، وحدتنى گوسترر.
هم ناصلكه شو إنسان غايت معنيدار بر مكتوبِ ربّانيدر، منتظم بر قصيدۀِ قدردر.. اويله ده شو كائنات دخى، عين او قلمِ قدرله، فقط بيوك بر مقياسده يازيلمش منتظم بر قصيدۀِ قدردر.
هيچ ممكن ميدر كه؛ حدسز علامتِ فارقه ايله بتون إنسانلره باقان شو إنسان يوزندهكى سكّۀِ وحدته و بتون موجوداتى اوموز اوموزه، أل أله، باش باشه ويرن كائنات اوستندهكى خاتمِ وحدانيته، واحدِ أحددن باشقه بر شيئڭ مداخلهسى بولونسون؟
ايكنجى فقره:
﴿اِبْدَاعُهُ لِذَاكَ … الخ﴾
مئالى شودر: صانعِ حكيم، عالمِ أكبرى اويله بديع بر صورتده خلق ايدوب آياتِ كبرياسنى اوستنده نقش ايتمش كه؛ كائناتى بر مسجدِ كبير شكلنه دونديرمش و إنسانى دخى اويله بر طرزده ايجاد ايدوب، اوڭا عقل ويرهرك، اونڭله او معجزاتِ صنعتنه و او بديع قدرتنه قارشى سجدۀِ حيرت ايتديرهرك، اوڭا آياتِ كبريايى اوقوتديروب، كمربستۀِ عبوديت ايتديرهرك، او مسجدِ كبيرده بر عبدِ ساجد فطرتنده ياراتمشدر.
هيچ ممكن ميدر كه: شو مسجدِ كبيرڭ ايچندهكى ساجدلرڭ، عابدلرڭ معبودِ حقيقيلرى؛ او صانعِ واحدِ أحددن باشقهسى اولابيلسين؟.
اوچنجى فقره:
﴿اِنْشَائُهُ لِذَاكَ … الخ﴾
مئالى شودر كه: او مالك الملكِ ذو الجلال، عالمِ أكبرى، باخصوص كُرۀِ أرض يوزينى اويله بر صورتده إنشا ايدهرك ياپمشدر كه؛ بربرى ايچنده حدسز دائرهلر اولوب، هر بر دائره بر تارلا حكمنده اولوب، وقت بوقت، موسم بموسم، عصر بعصر؛ أكر، بيچر، محصولات آلير. متماديًا ملكنى چاليشديرر، تصرّف ايدر.
أڭ بيوك دائره اولان ذرّات عالمنى بر تارلا ياپوب، هر زمان كائنات قدر محصولاتى؛ قدرتيله، حكمتيله اونده أكر، بيچر، قالديرر. عالمِ شهادتدن عالمِ غيبه، دائرۀِ قدرتدن دائرۀِ علمه گوندرر.
صوڭره متوسّط بر دائره اولان زمين يوزينى، عينًا اويله بر مزرعه ياپمش كه؛ موسم بموسم عالملرى، أنواعلرى ايچنده أكر، بيچر، قالديرر. معنوى محصولاتنى دخى غيبى، اُخروى، مثالى و معنوى عالملرينه گوندرر.
داها كوچك بر دائره اولان بر باغچهيى ينه يوز دفعه، بيڭ دفعه قدرتله طولديروب، حكمتله بوشالتديرييور.
داها كوچك بر دائره اولان بر ذىحياتى، مثلا بر آغاجى، بر إنسانى، يوز دفعه اونڭ قدر، اوندن محصولات آلير.
ديمك او مالك الملكِ ذو الجلال؛ كوچك بيوك، جزئى كلّى هر شيئى برر مودهل حكمنده إنشا ايدهرك، يوزلر طرزده، تازه تازه نقشلرله منقّش منسوجاتِ صنعتنى اونلره گيديرر؛ جلوۀِ أسماسنى، معجزاتِ قدرتنى إظهار ايدر. كندى ملكنده هر بر شيئى، برر صحيفه حكمنده إنشا ايتمش؛ هر صحيفهده، يوزر طرزده معنيدار مكتوباتنى يازار؛ حكمتنڭ آياتنى إظهار ايدر، ذىشعورلره اوقوتديرر.
شو عالمِ أكبرى، ملك شكلنده إنشا ايتمكله برابر؛ شو إنسانى دخى اويله بر صورتده خلق ايتمشدر و اوڭا اويله جهازات و آلَتلر و حواس و حسّياتلر و بِالخاصّه نفس، هوا و إحتياج و إشتها و حرص و دعوا ويرمشدر كه؛ او گنيش ملكنده، بتون ملكه محتاج بر مملوك حكمنه گتيرمشدر.
ايشته هيچ ممكن ميدر كه: پك بيوك اولان عالمِ ذرّاتدن تا بر سينگه قدر بتوننى ملك و تارلا ياپان و كوچك إنسانى، او بيوك ملكه ناظر و مفتّش و چيفتجى و تجّار و دلاّل و عابد و مملوك ياپديران و كندينه، محترم بر مسافر و سَوْگيلى بر مخاطب إتّخاذ ايدن او مالك الملكِ ذو الجلالدن باشقه، او ملكه تصرّف ايدوب، او مملوكه سيّد اولابيلسين؟
دردنجى فقره:
﴿صَنْعَتُهُ فٖى ذَاكَ … الخ﴾
عبارهسيدر. مئالى شودر كه: صانعِ ذو الجلالڭ عالمِ أكبردهكى صنعتى او درجه معنيداردر كه؛ او صنعت، بر كتاب صورتنده تظاهر ايدوب، كائناتى بر كتابِ كبير حكمنه گتيرديگندن، عقلِ بشر، حقيقى فنِّ حكمت كتبخانهسنى اوندن آلدى و اوڭا گوره يازدى. و او كتابِ حكمت، او درجه حقيقتله باغلى و حقيقتدن مدد آلييور كه، بيوك كتابِ مبينڭ بر نسخهسى اولان قرآنِ حكيم شكلنده إعلان ايديلدى.
هم ناصلكه كائناتدهكى صنعتى، كمالِ إنتظامندن كتاب شكلنه گيردى؛ إنساندهكى صبغتى و نقشِ حكمتى دخى، خطاب چيچگنى آچدى. يعنى او صنعت، او درجه معنيدار و حسّاس و گوزلدر كه؛ او ماكينۀِ ذىحياتدهكى جهازاتى، فونوغراف گبى نطقه گلدى، سويلتديردى. و اويله بر أحسنِ تقويم ايچنده بر صبغۀِ ربّانيه ويرمش كه؛ او مادّى، جسمانى، جامد قفاده؛ معنوى، غيبى، حياتدار اولان بيان و خطاب چيچگى آچيلدى. و او إنسان قفاسندهكى قابليتِ نطق و بيانه، او درجه علوى جهازات و إستعداد ويردى كه؛ سلطانِ أزلىيه مخاطب اولاجق بر مقامده إنكشاف ايتديردى، ترقّى ويردى. يعنى فطرتِ إنسانيهدهكى صبغةِ ربّانيه، خطابِ إلٰهى چيچگنى آچدى.
هيچ ممكن ميدر كه: كتاب درجهسنه گلن بتون موجوداتدهكى صنعته و خطاب مقامنه گلن إنساندهكى او صبغته، واحدِ أحددن باشقهسى قاريشهبيلسين؟ حاشا!..
بشنجى فقره:
﴿قُدْرَتُهُ فٖى ذَاكَ … الخ﴾
عبارهسيدر. مئالى شودر كه: قدرتِ إلٰهيه عالمِ أكبرده، حشمتِ ربوبيتنى گوسترييور. رحمتِ ربّانيه ايسه عالمِ أصغر اولان إنسانده، نعمتلرى تنظيم ايدييور.
يعنى صانعڭ قدرتى، كبريا و جلال نقطهسنده، كائناتى اويله محتشم بر سراى شكلنده ايجاد ايدييور كه؛ گونشى بيوك بر ألكتريق لامباسى، قمرى قنديل و ييلديزلرى موملر ميوهلريله يالديزلار، ألكتريقلر. و زمين يوزينى بر سفره، بر تارلا، بر باغچه، بر خاليچه و طاغلرى برر مخزن، برر ديرك، برر قلعه و هكذا بتون أشيايى بيوك بر مقياسده او بيوك سرايڭ لوازماتى شكلنه گتيرهرك، شعشعهلى بر صورتده حشمتِ ربوبيتنى گوسترديگى گبى...
جمال نقطهسنده رحمتى دخى أڭ كوچك ذىحياته قدر هر ذىروحه أنواعِ نعمتنى ويرر، اونڭ ايله تنظيم ايدر.. باشدن آشاغىيه قدر نعمتلرله سوسلهيوب، لطف و كرمله تزيين ايدر و او حشمتِ جلاليهيه قارشى جمالِ رحمتنى او كوچوجك لسانلرله او بيوك لسانه قارشى چيقارير.
يعنى: گونش و عرش گبى بيوك جِرملر، حشمت لسانيله «يا جليل، يا كبير، يا عظيم» ديدكلرى وقت؛ سينك و سمك گبى او كوچوجك ذىحياتلر دخى رحمت لسانيله «يا جميل، يا رحيم، يا كريم» دييهرك او موسيقۀِ كبرايه لطيف نغماتلرينى قاتييورلر، طاتليلاشديرييورلر.
هيچ ممكن ميدر كه: او جليلِ ذو الجمالدن و او جميلِ ذو الجلالدن باشقه بر شى، كندى باشيله شو عالمِ أكبر و أصغره ايجاد جهتنده مداخله ايدهبيلسين؟ حاشا!..
آلتنجى فقره:
﴿حِشْمَتُهُ فٖى ذَاكَ … الخ﴾
عبارهسيدر. مئالى شودر كه: يعنى، كائناتڭ هيئتِ مجموعهسنده تظاهر ايدن حشمتِ ربوبيت، وحدانيتِ إلٰهيهيى إثبات ايدوب گوسترديگى گبى؛ ذىحياتلرڭ جزئياتلرينه مقنّن أرزاقلرينى ويرن نعمتِ ربّانيه دخى، أحديتِ إلٰهيهيى إثبات ايدوب گوسترر.
واحديت ايسه، بتون او موجودات برينڭدر و برينه باقار و برينڭ ايجاديدر ديمكدر.
أحديت ايسه؛ هر بر شيده، خالقِ كلّ شيئڭ أكثر أسماسى تجلّى ايدييور ديمكدر.
مثلا گونشڭ ضياسى، بتون زمينڭ يوزينى إحاطه ايتديگى حيثيتيله، واحديت مثالنى گوسترر. و هر بر شفّاف جزءده و صو قطرهلرنده، گونشڭ ضياسى و حرارتى و ضياسندهكى يدى رنگى و بر نوع گولگهسى بولونماسى، أحديت مثالنى گوسترر. و هر بر شيده خصوصًا ذىحياتده و بِالخاصّه هر بر إنسانده؛ او صانعڭ أكثر أسماسى اونده تجلّى ايتديگى جهتله، أحديتى گوسترر.
ايشته شو فقره إشارت ايدر كه: كائناتده تصرّف ايدن حشمتِ ربوبيت، او قوجه گونشى شو زمين يوزندهكى ذىحياتلره بر خدمتكار، بر لامبا، بر اوجاق؛ و قوجه كُرۀِ زمينى اونلره بر بشيك، بر منزل، بر تجارتگاه؛ و آتشى، هر يرده حاضر بر آشجى و دوست؛ و بلوطى، سوزگچ و مرضعه؛ و طاغلرى، مخزن و آنبار؛ و هوايى، ذىحياته أنفاس و نفوسه يلپازه؛ و صويى، يڭيدن حياته گيرنلره سوت أمزيرن دايه و حيواناته آبِ حيات ويرن بر شربتجى حكمنه گتيرن ربوبيتِ إلٰهيه، غايت واضح بر صورتده وحدانيتِ إلٰهيهيى گوسترر.
أوت خالقِ واحددن باشقه كيم گونشى أرضليلره مسخّر بر خدمتكار ايدر؟ و او واحدِ أحددن باشقه كيم هوايى ألنده طوتار، پك چوق وظيفهلرله توظيف ايدوب، روىِ زمينده چويك چالاك بر خدمتكار ايدر؟ و او واحدِ أحددن باشقه كيمڭ حدّينه دوشمشدر كه، آتشى آشجى ياپسين و كبريت باشى قدر بر ذرّهجك آتشه، بيڭلر بطمان أشيايى يوتديرسين و هكذا... هر بر شى، هر بر عنصر، هر بر أجرامِ علويه، او حشمتِ ربوبيت نقطهسنده واحدِ ذو الجلالى گوسترر.
ايشته جلال و حشمت نقطهسنده واحديت گورونديگى گبى، جمال و رحمت نقطهسنده دخى نعمت و إحسان، أحديتِ إلٰهيهيى إعلان ايدر. چونكه ذىحياتده و بِالخاصّه إنسانده، او درجه صنعتِ جامعه ايچنده؛ حدسز أنواعِ نعمتى آڭلايهجق، قبول ايدهجك، ايستيهجك جهازات و آلَتلر واردر كه؛ بتون كائناتده تجلّى ايدن بتون أسماسنڭ جلوهسنه مظهردر. عادتا بر نقطۀِ محراقيه حكمنده، بتون أسماءِ حسنىيى بردن ماهيتنڭ آيينهسيله گوسترر و اونڭله أحديتِ إلٰهيهيى إعلان ايدر.
يدنجى فقره:
﴿سِكَّتُهُ فٖى ذَاكَ فِى الْكُلِّ وَالْاَجْزَاءِ خَاتَمُهُ فٖى هٰذَا فِى الْجِسْمِ وَالْاَعْضَاءِ﴾
مئالى شودر كه: صانعِ ذو الجلال عالمِ أكبرڭ هيئتِ مجموعهسنده بر سكّۀِ كبراسى اولديغى گبى، بتون أجزاسنده و أنواعنده دخى برر سكّۀِ وحدت قويمشدر. عالمِ أصغر اولان إنسانڭ جسمنده و يوزنده برر خاتمِ وحدانيت باصديغى گبى، هر بر أعضاسنده دخى، برر مُهرِ وحدتى واردر.
أوت او قديرِ ذو الجلال هر شيده، كلّياتده و جزئياتده، ييلديزلرده و ذرّهلرده برر سكّۀِ وحدت قويمشدر كه؛ اوڭا شهادت ايدر. و برر مُهرِ وحدانيت باصمشدر كه، اوڭا دلالت ايدر. شو حقيقتِ عظما، يگرمى ايكنجى سوزده و اوتوز ايكنجى سوزده و اوتوز اوچنجى مكتوبڭ اوتوز اوچ عدد پنجرهسنده غايت پارلاق و قطعى بر صورتده ايضاح و إثبات ايديلديگندن اونلره حواله ايدوب، سوزى كسر، بوراده خاتمه ويررز.
بشنجى كلمه:
(لَهُ الْحَمْدُ) يعنى: بتون موجوداتده سببِ مدح و ثنا اولان كمالات اونڭدر. اويله ايسه، حمد دخى اوڭا عائددر. أزلدن أبده قدر هر كيمدن هر كيمه قارشى گلن و گلهجك مدح و ثنا اوڭا عائددر. چونكه سببِ مدح اولان نعمت و إحسان و كمال و جمال و مدارِ حمد اولان هر شى اونڭدر و اوڭا عائددر.
أوت آياتِ قرآنيهنڭ إشاراتيله، بتون موجوداتدن دائمى بر صورتده درگاهِ إلٰهيهيه گيدن بر عبوديتدر، بر تسبيحدر، بر سجدهدر، بر دعادر و بر حمد و ثنادر كه؛ دائمى او درگاهه گيدييور. شو حقيقتِ توحيدى إثبات ايدن بر برهانِ أعظمه شويله إشارت ايدرز كه:
شو كائناته باقديغمز وقت، باغستان شكلنده؛ سقفى علوى ييلديزلرله يالديزلانمش، زمينى زينتلى موجوداتله شنلنمش صورتده گورونويور. ايشته شو باغستاندهكى منتظم نورانى أجرامِ علويه و حكمتلى و زينتلى موجوداتِ سفليه، عمومًا هر برى لسانِ مخصوصيله ديرلر كه: بز بر قديرِ ذو الجلالڭ معجزاتِ قدرتىيز. بر خالقِ حكيم و بر صانعِ قديرڭ وحدتنه شهادت ايدرز.
و شو باغستانِ عالم ايچندهكى كُرۀِ أرضه باقييورز، گورويورز كه: بر باغچه شكلنده رنگارنك يوز بيڭلر سوسلى چيچكلى نباتات طائفهلرى اونده سريلمش و چشيد چشيد يوز بيڭلر أنواعِ حيوانات اونده سرپيلمشدر.
ايشته شو زمين باغچهسنده بتون او سوسلى نباتات و زينتلى حيوانات، منتظم صورتلريله و موزون شكللريله إعلان ايدييورلر كه: بز بر تك صانعِ حكيمڭ صنعتندن برر معجزهسى، برر خارقهسىيز و وحدانيتڭ برر دلاّلى، برر شاهدىيز.
هم او باغچهدهكى آغاجلرڭ باشلرينه باقار گورورز كه: غايت درجهده عليمانه، حكيمانه، كريمانه، لطيفانه، جميلانه ياپيلمش مختلف صورتلرده ميوهلرى، چيچكلرى گورويورز. ايشته شونلر بِالعموم بر لسان ايله إعلان ايدرلر كه: بز، بر رحمٰنِ ذو الجمالڭ و بر رحيمِ ذو الكمالڭ معجزنما هديهلرىيز، حيرتنما إحسانلرىيز.
ايشته باغستانِ كائناتدهكى أجرام و موجودات و كُرۀِ أرض باغچهسندهكى نباتات و حيوانات و أشجار و نباتاتڭ باشلرندهكى أزهار و ثمرات؛ نهايت درجهده يوكسك بر صدا ايله شهادت ايدر، إعلان ايدر، ديرلر كه:
بزم خالقمز و مصوّريمز و بزى هديه ويرن قديرِ ذو الجمال، حكيمِ بىمثال، كريمِ پرنوال هر شيئه قادردر. هيچ بر شى اوڭا آغير گلمز. هيچ بر شى دائرۀِ قدرتندن خارج اولاماز. قدرتنه نسبةً، ذرّهلر ييلديزلر بردر. كلّى، جزئى قدر قولايدر. جزء، كلّ قدر قيمتليدر. أڭ بيوك، أڭ كوچك قدر قدرتنه نسبةً راحتدر. كوچك، بيوك قدر صنعتليدر.. بلكه صنعتجه بعضً كوچك، بيوكدن داها بيوكدر.
بتون ماضيدهكى عجائبِ قدرتى اولان وقوعات شهادت ايدر كه؛ او قديرِ مطلق، بتون إستقبالدهكى عجائبِ إمكاناته مقتدردر. دونى گتيرن، يارينى گتيرديگى گبى؛ ماضىيى ايجاد ايدن او ذاتِ قدير، إستقبالى دخى ايجاد ايدر. دنيايى ياپان او صانعِ حكيم، آخرتى ده ياپار. أوت معبودِ بِالحق يالڭز او قديرِ ذو الجلال اولديغى گبى، محمودِ بِالإطلاق ينه يالڭز اودر. عبادت اوڭا مخصوص اولديغى گبى، حمد و ثنا دخى اوڭا خاصدر.
هيچ ممكن ميدر كه: سماوات و أرضى خلق ايدن بر صانعِ حكيم، سماوات و أرضڭ أڭ مهمّ نتيجهسى و كائناتڭ أڭ مكمّل ميوهسى اولان إنسانلرى باشىبوش بيراقسين، أسباب و تصادفه حواله ايتسين، حكمتِ باهرهسنى عبثيته قلب ايتسين؟ حاشا!..
هيچ ممكن ميدر كه: حكيم، عليم بر ذات، بر آغاجى غايت أهمّيتله تدبير و تصوير ايدوب و غايت درجهده حكمتله إداره و تربيه ايتديگى حالده؛ او آغاجڭ غايهسى، فائدهسى اولان ميوهلرينه باقمهيوب أهمّيت ويرمهسين؛ خيرسز أللره، بوش يرلره طاغيلسين، ضايع اولسون؟ ألبته باقمهمق، أهمّيت ويرمهمك اولاماز. آغاجه أهمّيت ويرمك، ميوهلرى ايچوندر.
ايشته، شو كائناتڭ ميوۀِ ذىشعورى و أڭ مكمّل ميوهسى و نتيجهسى و غايهسى، إنساندر. شو كائناتڭ صانعِ حكيمى ممكن ميدر كه، شو ذىشعور ميوهلرڭ ميوهلرى اولان حمد و عبادتى، شكر و محبّتى باشقهلره ويروب حكمتِ باهرهسنى هيچه اينديرسين وياخود قدرتِ مطلقهسنى عجزه قلب ايتديرسين وياخود علمِ محيطنى جهله چويرسين؟ يوز بيڭ دفعه حاشا!
هيچ ممكن ميدر كه: شو كائنات سراينڭ بناسندهكى مقاصدِ ربّانيهنڭ مدارى اولان ذىشعور و ذىشعورڭ سرفرازى اولان نوعِ إنسانڭ مظهر اولديغى نعمتلره مقابل إظهار ايتدكلرى شكر و عبادتى، او سراىِ كائناتڭ صانعندن باشقهسنه گيتسين. و او صانعِ ذو الجلال، او غايت الغايه اولان شكر و عبادتى باشقهلره گيتمهسنه مساعده ايتسين.
هم هيچ ممكن ميدر كه: حدسز أنواعِ نعمتيله كندينى ذىشعورلره سَوْديرسين؛ و حدسز معجزاتِ صنعتيله كندينى اونلره طانيتديرسين؛ صوڭره اونلرڭ شكر و عبادتلرينى، حمد و محبّتلرينى، معرفت و منّتدارلقلرينى أسبابه و طبيعته ترك ايدوب أهمّيت ويرمهسين؛ حكمتِ مطلقهسنى إنكار ايتديرسين؛ سلطنتِ ربوبيتنى هيچه اينديرسين! يوز بيڭ دفعه حاشا و كلاّ!..
هيچ ممكن ميدر كه: بر بهارى خلق ايدهمهين و بتون ميوهلرى ايجاد ايدهمهين و ير يوزنده سكّهلرى بر اولان بتون ألمالرى إنشا ايدهمهين؛ اونلرڭ بر مثالِ مصغّرى اولان بر ألمايى خلق ايدوب و او ألمايى نعمت اولارق بريسنه ييديرسين، شكرينى قزانسين، محمودِ بِالإطلاقه حمد نقطهسنده إشتراك ايتسين؟ حاشا!.. چونكه بر ألمايى خلق ايدن كيم ايسه، بتون دنيايه گلن ألمالرى ايجاد ايدن ينه او اولابيلير. چونكه سكّه بردر. هم ألمالرى ايجاد ايدن كيم ايسه، بتون دنياده مدارِ رزق اولان حبوبات و ثمراتى خلق ايدن ينه اودر.
ديمك أڭ كوچك جزئى بر ذىحياته، أڭ جزئى بر نعمتى ويرن، طوغريدن طوغرىيه كائناتڭ خالقيدر و رزّاقِ ذو الجلالدر. اويله ايسه شكر و حمد، طوغريدن طوغرىيه اوڭا عائددر. اويله ايسه حقيقتِ كائنات، دائما حق لسانيله دير:
﴿لَهُ الْحَمْدُ مِنْ كُلِّ اَحَدٍ مِنَ الْاَزَلِ اِلَى الْاَبَدِ﴾
آلتنجى كلمه:
(يُحْيٖى) يعنى: حيات ويرن يالڭز اودر. اويله ايسه، هر شيئڭ خالقى دخى يالڭز اودر. چونكه كائناتڭ روحى، نورى، مايهسى، أساسى، نتيجهسى، خلاصهسى حياتدر. حياتى ويرن كيم ايسه، بتون كائناتڭ خالقى ده اودر. حياتى ويرن ألبته اودر، حىّ و قيّومدر.
ايشته شو مرتبۀِ توحيدڭ برهانِ أعظمنه شويله إشارت ايدرز كه: (باشقه بر سوزده ايضاح و إثبات ايديلديگى گبى) زمين يوزينڭ صحراسنده چاديرلرى قورولمش غايت محتشم ذىحياتلر اوردوسنى گورويورز. أوت حىّ و قيّومڭ حدسز اوردولرندن، هر بهار موسمنده يڭى سلاح آلتنه آلينمش، غائبدن گلن تازه بر اوردو ميدانه چيقمش گورويورز. شو اوردويه باقييورز كه: نباتات طائفهلرندن ايكى يوز بيڭدن زياده و حيوانات ملّتلرندن ينه يوز بيڭدن فضله چشيد چشيد مختلف قَوملر گورويورز. هر بر ملّتڭ، هر بر طائفهنڭ ألبسهسى آيرى، أرزاقى آيرى، تعليماتى آيرى، ترخيصاتى آيرى، سلاحلرى آيرى، مدّتِ عسكريهلرى آيرى اولديغى حالده؛ بر قوماندانِ أعظم حدسز قدرت و حكمتيله و نهايتسز علم و إرادهسيله، بيتمز رحمتيله، توكنمز خزينهسيله، هيچ برينى اونوتميهرق، شاشيرميهرق، قاريشديرميهرق، گجيكديرميهرك.. آيرى آيرى بتون او اوچ يوز بيڭدن زياده ملّتلرى و طائفهلرى كمالِ إنتظام ايله، تمامِ ميزان ايله، وقتى وقتنه آيرى آيرى أرزاقلرينى، آيرى آيرى ألبسهلرينى، آيرى آيرى سلاحلرينى ويرهرك، آيرى آيرى تعليمات ياپديرارق، آيرى آيرى ترخيصات ايتديگنى، گوزى بولونان بِالمشاهده گورور و قلبى بولونان بِعين اليقين تصديق ايدر.
ايشته هيچ ممكن ميدر كه: شو إحيا و إدارهيه و شو تربيه و إعاشهيه؛ او اوردويى بتون شئوناتيله إحاطه ايدن بر علمِ محيطڭ و او اوردويى بتون لوازماتيله إداره ايدن بر قدرتِ مطلقهنڭ صاحبندن باشقهسى قاريشهبيلسين، مداخله ايدهبيلسين، اونده حصّهسى اولسون؟ يوز بيڭلر دفعه حاشا!..
معلومدر كه: بر طابورده اون ملّت بولونسه، آيرى آيرى تجهيز ايتمهسى اون طابور قدر گوچ اولديغندن؛ عاجز إنسانلر، ايستر ايستهمز بر طرزده تجهيزه مجبور اولمشلر. حالبوكه حىّ و قيّوم شو محتشم اوردوسى ايچنده، اوچ يوز بيڭدن زياده ملّتلره، آيرى آيرى تجهيزاتِ حياتيهيى ويرييور. هم كلفتسز، مشكلاتسز، قولاى بر طرزده، خفيف بر شكلده، غايت حكيمانه و إنتظامپرورانه ويرييور. و قوجه اوردويه، بر تك لسان ايله، (هُوَ الَّذٖى يُحْيٖى) ديديرتوب؛ كائنات مسجدنده او جماعتِ عظمايه
﴿اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الْحَىُّ الْقَيُّومُ لَا تَاْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَانَوْمٌ﴾
إلخ... اوقوتديرييور...
يدنجى كلمه:
(وَيُمٖيتُ) يعنى: موتى ويرن اودر. يعنى: حياتى ويرن او اولديغى گبى؛ حياتى آلان، موتى ويرن دخى ينه اودر. أوت موت، يالڭز تخريب و سونمك دگلدر كه أسبابه ويريلسين، طبيعته حواله ايديلسين. بلكه ناصل بر تخم ظاهرًا ئولوب چورويور، فقط باطنًا بر سنبلڭ حياتنه و يوغورماسنه.. يعنى جزئى تخملق حياتندن، كلّى سنبل حياتنه گچييور. اويله ده موت دخى ظاهرًا بر إنحلال و بر إنطفا گورونديگى حالده، حقيقتده إنسان ايچون، حياتِ باقيهيه عنوان و مقدّمه و مبدأ اولويور. اويله ايسه حياتى ويرن و إداره ايدن قديرِ مطلق، ينه ألبته موتى دخى او ايجاد ايدر.
شو كلمهدهكى مرتبۀِ عظماىِ توحيدڭ بر برهانِ أعظمنه شويله إشارت ايدرز كه:
اوتوز اوچنجى مكتوبڭ يگرمى دردنجى پنجرهسنده بيان ايديلديگى گبى: شو موجودات، إرادۀِ إلٰهيه ايله سيّالهدر. شو كائنات، أمرِ ربّانى ايله سيّارهدر. شو مخلوقات، إذنِ إلٰهى ايله، زمان نهرنده متماديًا آقييور.. عالمِ غيبدن گوندريلييور، عالمِ شهادتده وجودِ ظاهرى گيديريلييور، صوڭره عالمِ غيبه منتظمًا ياغييور، اينييور. و أمرِ ربّانى ايله، متماديًا إستقبالدن گلوب، حاله اوغرايهرق تنفّس ايدر، ماضىيه دوكولور.
ايشته شو مخلوقاتڭ شو سيلانى، غايت حكيمانه رحمت و إحسان دائرهسنده؛ و شو سيرانى، غايت عليمانه حكمت و إنتظام دائرهسنده؛ و شو جريانى، غايت رحيمانه شفقت و ميزان دائرهسنده باشدن آشاغىيه قدر حكمتلرله مصلحتلرله نتيجهلرله و غايهلرله ياپيلييور.
ديمك بر قديرِ ذو الجلال، بر حكيمِ ذو الكمال متماديًا طوائفِ موجوداتى و هر طائفه ايچندهكى جزئياتى و او طائفهلردن تشكّل ايدن عالملرى، قدرتيله حيات ويروب توظيف ايدر. صوڭره حكمتيله ترخيص ايدوب، موته مظهر ايدر؛ عالمِ غيبه گوندرر. دائرۀِ قدرتدن، دائرۀِ علمه چويرر.
ايشته هيچ ممكن ميدر كه: شو كائناتى، هيئتِ مجموعهسيله چويرمگه مقتدر اولميان و بتون زمانلره حكمى گچمهين و عالملرى حياته و موته بر فرد گبى مظهر ايتمگه قدرتى يتمهين و بهارلرى، بر چيچك گبى حيات ويروب، ير يوزينه طاقوب، صوڭره موت ايله اوندن قوپاروب آلاميان بر ذات؛ موت و إماتهيه صاحب چيقهبيلسين؟ أوت أڭ جزئى بر ذىحياتڭ موتى دخى، حياتى گبى بتون حقائقِ حيات و أنواعِ موت ألنده بولونان بر ذاتِ ذو الجلالڭ قانونيله، إذنيله، أمريله، قوّتيله، علميله اولمق ضروريدر.
سكزنجى كلمه:
(وَهُوَ حَىٌّ لَا يَمُوتُ) يعنى: حياتى دائميدر، أزلى و أبديدر. موت و فنا، عدم و زوال اوڭا عارض اولاماز. چونكه حيات، اوڭا ذاتيدر. ذاتى اولان، زائل اولاماز.
أوت أزلى اولان ألبته أبديدر. قديم اولان، ألبته باقيدر. واجب الوجود اولان، ألبته سرمديدر.
أوت بر حيات كه، بتون وجود، بتون أنواريله اونڭ گولگهسيدر. ناصل عدم اوڭا عارض اولابيلير؟
أوت بر حيات كه، واجب بر وجود اونڭ لازمى و عنوانيدر؛ ألبته عدم و فنا هيچ بر جهتله اوڭا عارض اولاماز.
أوت بر حيات كه؛ بتون حياتلر متماديًا اونڭ جلوهسيله ظهوره گلير و بتون حقائقِ ثابتۀِ كائنات اوڭا إستناد ايدر، اونڭله قائمدر؛ ألبته هيچ بر جهتله فنا و زوال اوڭا عارض اولاماز.
أوت بر حيات كه؛ اونڭ بر لمعۀِ جلوهسى، معروضِ فنا و زوال اولان أشياىِ كثيرهيه بر وحدت ويروب بقايه مظهر ايدر و طاغيلمقدن قورتارير و وجودينى محافظه ايدر و بر نوع بقايه مظهر ايدر. يعنى حيات؛ كثرته بر وحدت ويرر، إبقا ايدر. حيات گيتسه؛ طاغيلير، فنايه گيدر. ألبته اويله حدسز لمعاتِ حياتيه بر جلوهسى اولان حياتِ واجبهيه، زوال و فنا ياناشهماز.
شو حقيقته شاهدِ قاطع، شو كائناتڭ زوال و فناسيدر. يعنى موجودات وجودلريله، حياتلريله ناصلكه او حىِّ لا يموتڭ حياتنه و او حياتڭ وجوبِ وجودينه دلالت و شهادت ايدرلر؛ (حاشيه)1 اويله ده: موتلريله، زواللريله او حياتڭ بقاسنه، سرمديتنه دلالت ايدر و شهادت ايدرلر. چونكه موجودات زواله گيتدكدن صوڭره، آرقهلرنده ينه كنديلرى گبى حياته مظهر اولوب يرلرينه گلدكلرندن گوسترييور كه؛ دائمى بر ذىحيات وار كه، متماديًا جلوۀِ حياتى تازهلنديرييور.
ناصلكه گونشه قارشى جريان ايدن بر نهرڭ يوزنده قبارجقلر پارلار گيدر. گلنلر عين پارلامايى گوستروب، طائفه طائفه آرقهسنده پارلايوب سونوب گيدر. بو سونمك، پارلامق وضعيتيله؛ يوكسك دائمى بر گونشڭ دوامنه دلالت ايدرلر. اويله ده، شو موجوداتِ سيّارهدهكى حيات و موتڭ دگيشمهلرى و مناوبهلرى، بر حىِّ باقينڭ بقا و دوامنه شهادت ايدرلر.
أوت شو موجودات آيينهلردر. فقط ظلمت نوره آيينه اولديغى گبى، هم قراڭلق نه درجه شدّتلى ايسه او درجه نورڭ پارلاماسنى گوسترديگى گبى، چوق جهتلرله ضدّيت نقطهسنده آيينهدارلق ايدرلر. مثلا: ناصلكه موجودات عجزيله قدرتِ صانعه آيينهدارلق ايدر، فقريله غناسنه آيينهدار اولور. اويله ده، فناسيله بقاسنه آيينهدارلق ايدر. أوت زمينڭ يوزى و يوزندهكى أشجارڭ قيشدهكى وضعيتِ فقيرانهلرى و بهارده شعشعهپاش اولان ثروت و غنالرى غايت قطعى بر صورتده، بر قديرِ مطلق و غنىِّ على الإطلاقڭ قدرت و رحمتنه آيينهدارلق ايدر.
أوت بتون موجودات، گويا لسانِ حال ايله، اُوَيس القرنى گبى شويله مناجات ايدرلر؛ ديرلر كه:
يا إلٰهنا! ربّمز سنسڭ! چونكه بز عبدز. نفسمزڭ تربيهسندن عاجزز. ديمك بزى تربيه ايدن سنسڭ.
هم سنسڭ خالق! چونكه بز مخلوقز، ياپيلييورز.
هم رزّاق سنسڭ! چونكه بز رزقه محتاجز، ألمز يتيشمييور. ديمك بزى ياپان و رزقمزى ويرن سنسڭ.
هم سنسڭ مالك! چونكه بز مملوكز. بزدن باشقهسى بزده تصرّف ايدييور. ديمك مالكمز سنسڭ.
هم سن عزيزسڭ، عزّت و عظمت صاحبيسڭ! بز ذلّتمزه باقييورز، اوستمزده بر عزّت جلوهلرى وار. ديمك سنڭ عزّتڭڭ آيينهسىيز.
هم سنسڭ غنىِّ مطلق! چونكه بز فقيرز. فقريمزڭ ألنه يتيشمديگى بر غنا ويريلييور. ديمك غنى سنسڭ، ويرن سنسڭ.
هم سن حىِّ باقىسڭ! چونكه بز ئولويورز. ئولمهمزده و ديريلمهمزده، بر دائمى حيات ويريجى جلوهسنى گورويورز.
هم سن باقىسڭ! چونكه بز، فنا و زوالمزده سنڭ دوام و بقاڭى گورويورز.
هم جواب ويرن، عطيّه ويرن سنسڭ! چونكه بز عموم موجودات، قالى و حالى ديللريمزله دائمى باغيروب ايستهيورز، نياز ايدوب يالوارييورز. آرزولريمز يرلرينه گلييور، مقصودلريمز ويريلييور. ديمك بزه جواب ويرن سنسڭ. و هكذا...
بتون موجوداتڭ، كلّى و جزئى هر بريسى برر اُوَيس القرنى گبى، بر مناجاتِ معنويه صورتنده بر آيينهدارلقلرى وار. عجز و فقر و قصورلريله، قدرت و كمالِ إلٰهىيى إعلان ايدييورلر.
طوقوزنجى كلمه:
(بِيَدِهِ الْخَيْرُ) يعنى: بتون خيرات اونڭ ألنده، بتون حسنات اونڭ دفترنده، بتون إحسانات اونڭ خزينهسندهدر. اويله ايسه خير ايستهين اوندن ايستهملى، اييلك آرزو ايدن اوڭا يالوارملى...
شو كلمهنڭ حقيقتنى قطعى بر صورتده گوسترمك ايچون، علمِ إلٰهينڭ حدسز دليللرندن بر گنيش دليلڭ أمارهلرينه و لمعهلرينه شويله إشارت ايدر و ديرز كه:
شو كائناتده گورونن أفعال ايله تصرّف ايدوب ايجاد ايدن صانعڭ، بر محيط علمى وار. و او علم، اونڭ ذاتنڭ خاصّۀِ لازمۀِ ضروريهسيدر، إنفكاكى محالدر. ناصلكه گونشڭ ذاتى بولونوب ضياسى بولونمامق قابل دگل؛ اويله ده بيڭلر درجه اوندن زياده قابل دگلدر كه، شو منتظم موجوداتى ايجاد ايدن ذاتڭ علمى اوندن إنفكاك ايتسين. شو علمِ محيط، او ذاته لازم اولديغى گبى، تعلّق جهتيله هر شيئه دخى لازمدر. يعنى، هيچ بر شى اوندن گيزلنمهسى قابل دگلدر. پردهسز، گونشه قارشى زمين يوزندهكى أشيا، گونشى گورمهمسى قابل اولماديغى گبى؛ او عليمِ ذو الجلالڭ نورِ علمنه قارشى أشيانڭ گيزلنمهسى، بيڭ درجه داها غيرِ قابلدر، محالدر. چونكه حضور وار. يعنى هر شى دائرۀِ نظرندهدر و مقابلدر و دائرۀِ شهودندهدر و هر شيئه نفوذى وار. شو جامد گونش، شو عاجز إنسان، شو شعورسز رونتگن شعاعى گبى ذىنورلر؛ حادث، ناقص و عارضى اولدقلرى حالده، اونلرڭ نورلرى، مقابلندهكى هر شيئى گوروب نفوذ ايدرلرسه؛ ألبته واجب و محيط و ذاتى اولان نورِ علمِ أزليدن هيچ بر شى گيزلنهمز و خارجنده قالاماز.
شو حقيقته إشارت ايدن كائناتڭ حدّ و حسابه گلمز علامتلرى، آيتلرى واردر. أزجمله:
بتون موجوداتده گورونن بتون حكمتلر، او علمه إشارت ايدر. چونكه حكمت ايله ايش گورمك علم ايله اولور.
هم بتون عنايتلر، تزييناتلر او علمه إشارت ايدر. عنايتكارانه، لطفكارانه ايش گورن؛ ألبته بيلير و بيلهرك ياپار.
هم هر برى برر ميزان ايچندهكى بتون إنتظاملى موجودات و هر برى برر إنتظام ايچندهكى بتون ميزانلى و ئولچولى هيئات، ينه او علمِ محيطه إشارت ايدر. چونكه إنتظام ايله ايش گورمك، علم ايله اولور. ئولچو ايله، طارتى ايله صنعتكارانه ياپان؛ ألبته قوّتلى بر علمه إستنادًا ياپار.
هم بتون موجوداتده گورونن منتظم مقدارلر، حكمت و مصلحته گوره بيچيلمش شكللر، بر قضانڭ دستوريله و قدرڭ پرگاريله تنظيم ايديلمش گبى ميوهدار وضعيتلر و هيئتلر، بر علمِ محيطى گوسترييور. أوت أشيايه آيرى آيرى منتظم صورتلر ويرمك، هر شيئڭ مصالحِ حياتيهسنه و وجودينه لايق مخصوص بر شكل ويرمك، بر علمِ محيط ايله اولور، باشقه صورتده اولاماز.
هم بتون ذىحياته، هر بريسنه لايق بر طرزده، مناسب وقتده، اومماديغى يرده رزقلرينى ويرمك؛ بر علمِ محيط ايله اولور. چونكه رزقى گوندرن؛ رزقه محتاج اولانلرى بيلهجك، طانيهجق، وقتنى بيلهجك، إحتياجنى إدراك ايدهجك، صوڭره رزقنى لايق بر طرزده ويرهبيلير.
هم عموم ذىحياتڭ، إبهام عنوانى آلتنده بر قانونِ تعيّنه باغلى اولان أجللرى، ئولوملرى بر علمِ محيطى گوسترييور. چونكه هر طائفهنڭ، گرچه فردلرڭ ظاهرًا معيّن بر وقتِ أجلى گورونمييور، فقط او طائفهنڭ ايكى حدّ اورتهسنده محدود بر زمانده أجللرى معيّندر. او أجل هنگامنده، او شيئڭ آرقهسنده وظيفهسنى إدامه ايدهجك اولان نتيجهسنڭ، ميوهسنڭ، چكردگنڭ محافظهسى و بر تازه حياته إنقلاب ايتديرمسى؛ ينه او علمِ محيطى گوسترييور.
هم بتون موجوداته شامل، هر بر موجوده لايق بر صورتده رحمتڭ تلطيفاتى؛ بر رحمتِ واسعه ايچنده بر علمِ محيطى گوسترييور. چونكه مثلا ذىحياتڭ أطفاللرينى سوت ايله إعاشه ايدن و زمينڭ صويه محتاج نباتاتنه ياغمور ايله يارديم ايدن؛ ألبته أطفالى طانير، إحتياجلرينى بيلير و او نباتاتى گورور و ياغمورڭ اونلره لزومنى درك ايدر، صوڭره گوندرر و هكذا... بتون حكمتلى، عنايتلى رحمتنڭ حدسز جلوهلرى؛ بر علمِ محيطى گوسترييور.
هم بتون أشيانڭ صنعتندهكى إهتمامات و صنعتكارانه تصويرات و ماهرانه تزيينات، بر علمِ محيطى گوسترييور. چونكه بيڭلر وضعيتِ محتمله ايچنده، منتظم و مزيَّن، صنعتلى و حكمتلى بر وضعيتى إنتخاب ايتمك، درين بر علم ايله اولور. بتون أشيادهكى شو طرزِ إنتخابات، بر علمِ محيطى گوسترييور.
هم ايجاد و إبداعِ أشياده كمالِ سهولت، بر علمِ أكمله دلالت ايدر. چونكه بر ايشده قولايلق و بر وضعيتده سهولت، درجۀِ علم و مهارتله متناسبدر. نه قدر زياده بيلسه، او درجه قولاى ياپار.
ايشته شو سرّه بناءً هر برى برر معجزۀِ صنعت اولان موجوداته باقييورز كه؛ حيرتنما بر درجهده سهولتله، قولايلقله، كلفتسز، دغدغهسز، قيصه بر زمانده فقط معجزنما بر صورتده ايجاد ايديلير. ديمك حدسز بر علم واردر كه، حدسز سهولتله ياپيلير و هكذا...
مذكور أمارهلر گبى بيڭلر علامتِ صادقه وار كه، شو كائناتده تصرّف ايدن ذاتڭ محيط بر علمى واردر. و هر شيئى بتون شئوناتيله بيلير، صوڭره ياپار.
مادام شو كائنات صاحبنڭ بويله بر علمى واردر؛ ألبته إنسانلرى و إنسانلرڭ عمللرينى گورور و إنسانلر نهيه لايق و مستحق اولدقلرينى بيلير، حكمت و رحمتڭ مقتضاسنه گوره اونلرله معامله ايدر و ايدهجك.
أى إنسان! عقلڭى باشڭه آل، دقّت ايت! ناصل بر ذات سنى بيلير و باقار، بيل و آييل!..
أگر دينيلسه: يالڭز علم كافى دگلدر، إراده دخى لازمدر. إراده اولمازسه، علم كافى گلمز؟
الجواب: بتون موجودات ناصلكه بر علمِ محيطه دلالت و شهادت ايدر. اويله ده: او علمِ محيط صاحبنڭ إرادۀِ كلّيهسنه دخى دلالت ايدر. شويله كه:
هر بر شيئه، خصوصًا هر بر ذىحياته پك چوق مشوّش إحتمالات ايچنده، معيّن بر إحتمال ايله و پك چوق عقيم يوللر ايچنده نتيجهلى بر يول ايله و پك چوق إمكانات ايچنده متردّد ايكن غايت منتظم بر تشخّص ويريلمسى؛ حدسز جهتلرله بر إرادۀِ كلّيهيى گوسترييور.
چونكه هر شيئڭ وجودينى إحاطه ايدن حدسز إمكانات و إحتمالات ايچنده و ثمرهسز عقيم يوللرده و قاريشق و يكنسق سيل گبى ميزانسز آقان جامد عنصرلردن غايت حسّاس بر ئولچو ايله، نازك بر طارتى ايله و غايت اينجه بر إنتظام ايله، نازنين بر نظام ايله ويريلن موزون شكل و منتظم تشخّص؛ بِالضروره و بِالبداهه بلكه بِالمشاهده، بر إرادۀِ كلّيهنڭ أثرى اولديغنى گوسترر.
چونكه حدسز وضعيتلر ايچنده بر وضعيتى إنتخاب ايتمك؛ بر تخصيص، بر ترجيح، بر قصد و بر إراده ايله اولور و عمد و آرزو ايله تخصيص ايديلير. ألبته تخصيص، بر مخصّصى إقتضا ايدر. ترجيح، بر مرجّحى ايستر. مُخصِّص و مرجّح ايسه إرادهدر.
مثلا: إنسان گبى يوزلر مختلف جهازات و آلاتڭ ماكينهسى حكمنده اولان بر وجودڭ، بر قطره صودن.. و يوزر مختلف أعضاسى بولونان بر قوشڭ، بسيط بر يمورطهدن.. و يوزر مختلف قسملره آيريلان بر آغاجڭ، بسيط بر چكردكدن ايجادلرى؛ قدرت و علمه شهادت ايتدكلرى گبى؛ غايت قطعى و ضرورى بر طرزده اونلرڭ صانعنده بر إرادۀِ كلّيهيه دلالت ايدرلر كه، او إراده ايله، او شيئڭ هر شيئنى تخصيص ايدر و او إراده ايله هر جزئنه، هر عضوينه، هر قسمنه آيرى، خاص بر شكل ويرر، بر وضعيت گيديرر.
الحاصل: ناصلكه أشياده، مثلا حيواناتدهكى أهمّيتلى أعضانڭ، أساسات و نتائج إعتباريله بربرلرينه بڭزهيشلرى و توافقلرى و بر تك سكّۀِ وحدت إظهار ايتمهلرى، ناصل قطعى اولارق دلالت ايدييور كه؛ عموم حيواناتڭ صانعى بردر، واحددر، أحددر. اويله ده: او حيواناتڭ آيرى آيرى تشخّصلرى و سيمالرندهكى باشقه باشقه حكمتلى تعيّن و تميّزلرى دلالت ايدر كه؛ اونلرڭ صانعِ واحدى، فاعلِ مختاردر و إرادهليدر؛ ايستديگنى ياپار، ايستهمديگنى ياپماز؛ قصد و إراده ايله ايشلر.
مادام علمِ إلٰهىيه و إرادۀِ ربّانيهيه موجودات عددنجه، بلكه موجوداتڭ شئوناتى عددنجه دلالت و شهادت واردر. ألبته بر قسم فيلسوفلرڭ إرادۀِ إلٰهيهيى نفى و بر قسم أهلِ بدعتڭ قدرى إنكار و بر قسم أهلِ ضلالتڭ، جزئياته عدمِ إطّلاعنى إدّعا ايتمهلرى و طبيعيّونڭ، بر قسم موجوداتى طبيعت و أسبابه إسناد ايتمهلرى؛ موجودات عددنجه مضاعف بر يالانجيلقدر و موجوداتڭ شئوناتى عددنجه مضاعف بر ضلالت ديوانهلگيدر. چونكه حدسز شهادتِ صادقهيى تكذيب ايدن، حدسز بر يالانجيلق ايشلهمش اولور.
ايشته، مشيئتِ إلٰهيه ايله وجوده گلن ايشلرده؛ «إن شاء اللّٰه، إن شاء اللّٰه» يرنده، بيلهرك «طبيعى طبيعى» ديمك، نه قدر خطا و مخالفِ حقيقت اولديغنى قياس ايت...
* * *