لازمدر. ديمك طبيعت، مسطرلقدن مصدرلغه چيقسه؛ هر بر شيده بتون شيلرڭ ماكينه‌لرينى بولونديرمغه مجبوردر. ايشته بو طبيعت‌پرستلك فكرينڭ أساسى، اويله بر خرافاتدر كه، خرافه‌جيلر دخى اوندن اوتانييورلر. كندينى عاقل ظن ايدن أهلِ ضلالتڭ، ناصل نهايتسز هذيانلى بر عقلسزلق إلتزام ايتدكلرينى گور، عبرت آل!..
الحاصل: ناصل بر كتابڭ هر بر حرفى، كندى نفسنى بر حرف قدر گوستروب و كندى وجودينه تك بر صورتله دلالت ايدييور و كندى كاتبنى اون كلمه ايله تعريف ايدر و چوق جهتلرله گوسترر. مثلا: «بنم كاتبمڭ حسنِ خطّى وار، قلمى قيرمزيدر، شويله‌در بويله‌در» دير. عينًا اويله ده: شو كتابِ كبيرِ عالمڭ هر بر حرفى، كندينه جِرمى قدر دلالت ايدر و كندى صورتى قدر گوسترر. فقط نقّاشِ أزلينڭ أسماسنى، بر قصيده قدر تعريف ايدر و كيفيتلرى عددنجه إشارت پارمقلريله او أسمايى گوسترر، مسمّاسنه شهادت ايدر. ديمك هم كندينى، هم بتون كائناتى إنكار ايدن سفسطه‌جى گبى بر أحمق، ينه صانعِ ذو الجلالڭ إنكارينه گيتمه‌مك گركدر!..
آلتنجى لمعه:
خالقِ ذو الجلالڭ ناصلكه مخلوقاتنڭ هر بر فردينڭ باشنده و مصنوعاتنڭ هر بر جزئنڭ جبهه‌سنده، أحديتنڭ سكّه‌سنى قويمشدر. (ناصلكه گچمش لمعه‌لرده بر قسمنى گوردڭ.) اويله ده؛ هر بر نوعڭ اوستنده چوق سكّۀِ أحديت، هر بر كلّ اوستنده متعدّد خاتمِ واحديت، تا مجموعِ عالم اوستنده متنوّع طرّۀِ وحدت، غايت پارلاق بر صورتده قويمشدر. ايشته پك چوق سكّه‌لردن و خاتملردن و طرّه‌لردن، سطحِ أرض صحيفه‌سنده بهار موسمنده وضع ايديلن بر سكّه، بر خاتمى گوستره‌جگز. شويله كه:
نقّاشِ أزلى، زمينڭ يوزنده ياز، بهار زماننده أڭ آز اوچ يوز بيڭ نباتات و حيواناتڭ أنواعنى، نهايتسز إختلاط، قاريشيقلق ايچنده نهايت درجه‌ده إمتياز و