سوءِ إختياريله، غيرِ مشروع سببلرله ضرورت اولمش ايسه، حرامى حلال ايدهمز، رخصتلى أحكاملره مدار اولاماز، عذر تشكيل ايدهمز. مثلا: بر آدم سوءِ إختياريله، حرام بر طرزده كندينى سرخوش ايتسه؛ تصرّفاتى، علماءِ شريعتجه عليهنده جاريدر، معذور صاييلماز. تطليق ايتسه، طلاقى واقع اولور. بر جنايت ايتسه، جزا گورور. فقط سوءِ إختياريله اولمازسه، طلاق واقع اولماز، جزا ده گورمز. هم مثلا، بر ايچكى مبتلاسى ضرورت درجهسنده مبتلا اولسه ده، دييهمز كه: «ضرورتدر، بڭا حلالدر.»
ايشته شو زمانده ضرورت درجهسنه گچن و إنسانلرى مبتلا ايدن بر بليّۀِ عامّه صورتنه گيرن چوق امورلر واردر كه؛ سوءِ إختياردن، غيرِ مشروع مَيللردن و حرام معاملهلردن تولّد ايتدكلرندن، رخصتلى أحكاملره مدار اولوب، حرامى حلال ايتمگه مدار اولامازلر. حالبوكه شو زمانڭ أهلِ إجتهادى، او ضروراتى أحكامِ شرعيهيه مدار ياپدقلرندن، إجتهادلرى أرضيهدر، هوسيدر، فلسفيدر، سماوى اولاماز، شرعى دگل. حالبوكه سماوات و أرضڭ خالقنڭ أحكامِ إلٰهيهسنده تصرّف و عبادينڭ عباداتنه مداخله، او خالقڭ إذنِ معنويسى اولمازسه؛ او تصرّف او مداخله مردوددر. مثلا: بعض غافللر، خطبه گبى بعض شعائرِ إسلاميهيى، عربيدن چيقاروب هر ملّتڭ لسانيله سويلهمگى، ايكى سبب ايچون إستحسان ايدييورلر:
برنجيسى: «تا، سياستِ حاضره عوامِ مسلمينه ده او صورتله تفهيم ايديلسين.» حالبوكه سياستِ حاضره، او قدر چوق يالان و حيله و شيطنت ايچنه گيرمش كه، وسوسۀِ شياطين حكمنه گچمشدر. حالبوكه منبر، وحىِ إلٰهينڭ تبليغ مقامى اولديغندن، او وسوسۀِ سياسيهنڭ حقّى يوقدر كه، او مقامِ عالىيه چيقهبيلسين.
ايكنجى سبب: «خطبه، بعض سُوَرِ قرآنيهنڭ نصيحتلرى آڭلاشيلمق ايچوندر.» أوت أگر ملّتِ إسلام، إسلاميتڭ ضرورياتى و مسلّماتى و معلوم اولان