طولودر. او مخلوقلر دخى، إنس و جنّ گبى، شو سراىِ عالمڭ سيرجيلرى و شو كائنات كتابنڭ مطالعهجيلرى و شو سلطنتِ ربوبيتڭ دلاّللريدرلر. كلّى و عمومى عبوديتلرى ايله كائناتڭ بيوك و كلّى موجوداتڭ تسبيحاتلرينى تمثيل ايدييورلر.
أوت شو كائناتڭ كيفياتى، اونلرڭ وجودلرينى گوسترييور. چونكه كائناتى حدّ و حسابه گلمهين دقيق صنعتلى تزيينات و او معنيدار محاسن ايله و حكمتدار نقوش ايله سوسلنديروب تزيين ايتمهسى؛ بِالبداهه اوڭا گوره متفكّر و إستحسان ايديجيلرڭ و متحيّر تقدير ايديجيلرڭ أنظارينى ايستر، وجودلرينى طلب ايدر. أوت ناصلكه حُسن ألبته بر عاشق ايستر، طعام ايسه آج اولانه ويريلير. اويله ايسه، شو نهايتسز حسنِ صنعت ايچنده غداءِ أرواح و قوتِ قلوب؛ ألبته ملائكه و روحانيلره باقار، گوسترر. مادام بو نهايتسز تزيينات، نهايتسز بر وظيفۀِ تفكّر و عبوديت ايستر. حالبوكه إنس و جنّ، شو نهايتسز وظيفهيه، شو حكمتلى نظارته، شو وسعتلى عبوديته قارشى، ميليوندن آنجق بريسنى ياپابيلير. ديمك بو نهايتسز و چوق متنوّع اولان شو وظائف و عبادته، نهايتسز ملائكه أنواعلرى، روحانيات أجناسلرى لازمدر كه، شو مسجدِ كبيرِ عالمى صفلريله طولديروب شنلنديرسين.
أوت شو كائناتڭ هر بر جهتنده، هر بر دائرهسنده، روحانيات و ملائكهلردن برر طائفه، برر وظيفۀِ عبوديتله موظّف اولارق بولونورلر. بعض رواياتِ أحاديثيهنڭ إشاراتيله و شو إنتظامِ عالمڭ حكمتيله دينلهبيلير كه: بر قسم أجسامِ جامدۀِ سيّاره (ييلديزلر سيّاراتندن طوت، تا ياغمور قطراتنه قدر) بر قسم ملائكهنڭ سفينه و مراكبيدرلر. او ملائكهلر، بو سيّارهلره إذنِ إلٰهى ايله بينرلر، عالمِ شهادتى سير ايدوب گزرلر و او مركبلرينڭ تسبيحاتنى تمثيل ايدرلر.
هم دينلهبيلير: بر قسم حياتدار أجسام، (بر حديثِ شريفده «أهلِ جنّت روحلرى، برزخ عالمنده يشيل قوشلرڭ جوفلرينه گيررلر و جنّتده گزرلر» دييه إشارت