اوننجى درس
﴿بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ﴾
﴿اِنَّ اَصْحَابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فٖى شُغُلٍ فَاكِهُونَ ۞ هُمْ وَاَزْوَاجُهُمْ فٖى ظِلَالٍ عَلَى الْاَرَٓائِكِ مُتَّكِؤُنَ ۞ لَهُمْ فٖيهَا فَاكِهَةٌ وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ ۞ سَلَامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحٖيمٍ ۞ وَامْتَازُوا الْيَوْمَ اَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ ۞ اَلَمْ اَعْهَدْ اِلَيْكُمْ يَا بَنٖٓى اٰدَمَ اَنْ لَاتَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ اِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبٖينٌ ۞ وَاَنِ اعْبُدُونٖى هٰذَا صِرَاطٌ مُسْتَقٖيمٌ﴾
شو آيتڭ خزينهسندن بر جوهرينه تمثيل ايله بر إشارتدر.
أى نفسنى اونوتمش، وظيفۀِ حياتنى آڭلامامش و خلقتِ إنسانڭ حكمتندن غفلت ايتمش و شو مصنوعاتِ مزيّنهده صانعِ حكيمڭ توديع ايتديگى و شو كتابِ كبيرده نقش ايتديگى آياتنه جاهل قالمش سعيدِ بيچاره! شو تمثيلى گوزل ديڭله: بو عالمڭ خلق و بناسى و إنسانى ايچنه إدخال ايتمهسى، بونڭ مثالى شوڭا بڭزر كه:
بر زمان بر سلطان وارمش. اونڭ چوق خزينهلرى وارمش. او خزينهلرده هر چشيد جواهر بولونورمش. هم او سلطانڭ گيزلى مهمّ كنزلرى (خزينهلرى) وارمش. هم صنايعِ غريبهده مهارتى، هم حسابسز فنونِ عجيبهيه معرفتى و إحاطهسى، هم نهايتسز علومِ بديعهيه علم و إطّلاعى وارمش. هر جمال و كمال صاحبى، كندى جمال و كمالنى گوروب گوسترمك ايستهمسى سرّنجه، او سلطان دخى ايستدى كه بر مشهر آچسين؛ أنظارِ ناسده سلطنتنڭ حشمتنى، ثروتنڭ شعشعهسنى، صنعتنڭ خارقهلرينى، معرفتنڭ غريبهلرينى إظهار ايدوب گوسترسين. تا كندى جمال و كمالِ معنويسنى ايكى وجهله مشاهده ايتسين. برى: بِالذّات نظرِ دقائقآشناسيله باقسين. ديگرى: باشقهلرڭ نظرلريله باقسين.
ايشته بو حكمته بناءً، غايت جسيم و غايت گنيش بر قصرى ياپمغه باشلادى. او قصرى اويله شاهانه بر صورتده دائرهلره و منزللره تقسيم ايتدى. و او منزللرى خزينهلرينڭ أنواعِ مرصّعاتيله تزيين ايتدى. و صنعتنڭ أڭ لطيف، أڭ گوزل أثرلريله سوسلنديردى. و فنونِ حكمتنڭ أڭ دقيقلريله تنظيم و علومنڭ آثارِ معجزهكارانهلريله ترسيم و تكميل ايتدى.
صوڭره هر طعام و نعمتلرڭ بتون أنواعندن أڭ لذيذلرينى جامع سفرهلر قوردى. هركسه لايق بر سفره تعيين ايتدى. غايت سخاوتكارانه و صنعتپرورانه بر صورتده، هر بر لقمه يوز صنايعِ لطيفهنڭ أثرى ايله وجود بولمش گبى مصنّع بر ضيافتِ عامّه إحضار ايتديروب؛ أقطارِ مملكتندهكى رعيتنى سيره، تنزّهه، ضيافته دعوت ايتدى.
صوڭره، بر استادِ عليم تعيين ايتدى. تا قصرڭ صانعنى قصرڭ مشتملاتيله ناسه تعريف ايتسين. و قصرڭ نقشلرينڭ رمزلرينى و صنعتلرينڭ إشارتلرينى و مرصّعاتينڭ منظومهلرينى و نقوشنڭ موزونهلرينى و نه اولدقلرينى و نه جهتلر ايله قصرڭ صاحبنڭ كمالاتنه و هنرلرينه دلالت ايتدكلرينى سيرجيلره تعليم ايتسين. هم آدابِ دخولى و سيرى و سلطانه قارشى مرضياتى دائرهسنده تشريفاتى تعريف ايتسين.
ايشته او استاد، هر بر دائرهده بولونان عونهلرى ايچنده و بيوك دائرهده شاكردلرى ايچنده طورمش. بتون سيرجيلره شويله بر تبليغاتده بولونويور؛ دييور كه: «أى أهالى! شو قصرڭ مَلِكى، بو شيلرڭ إظهاريله، كندينى سزلره طانيتديرمق ايستهيور. سز ده اونى طانييڭز. هم بو تزييناتيله، كندينى سزه سَوْديرمك ايستهيور. سز دخى تقدير و إستحسان ايله كنديڭزى اوڭا سَوْديريڭز. هم شو إحساناتيله، سزه محبّتنى گوسترييور. سز دخى اوڭا محبّت ايديڭز. هم بو إنعاملر و إكراملرله، سزه شفقت و رحمتنى گوسترييور. سز دخى اوڭا شكر ايله حرمت ايديڭز. هم شو آثارِ كمالاتيله، جمالِ معنويسنى سزه گوسترمك ايستهيور. سز ده رؤيتنه إشتياقڭزى گوستريڭز. هم بتون گورديگڭز مصنوعات و مزيّنات اوستنده برر سكّه، برر خاتم، برر طرّه قويمقله، هر شى اوڭا خاص و كنديسنڭ تك اولديغنى و إستقلال و إنفرادينى سزه گوسترمك ايستهيور. سز ده اونى، تك و يكتا و مِثلسز طانييڭز و قبول ايديڭز.» داها بونلر گبى او سلطانه مناسب و او مقامه لايق سوزلرى سيرجيلره سويلهدى.
صوڭره، او قصره داخل اولانلر ايكى گروهه آيرلديلر.
بر گروه: كندينى طانيمش عقلى باشنده اولانلردر. قصر ايچندهكى عجائبه باقديلر، ديديلر كه: «بونده بيوك بر ايش وار.» و او عجائبڭ بيهوده اولماديغنى آڭلاديلر. مراق ايتديلر. «عجبا نهدر؟» ديديلر. بردن او استادِ معلّمڭ بحث ايتديگمز نطقنى ايشيتديلر. آڭلاديلر كه؛ بتون أسرارڭ مفتاحى اوندهدر. اوڭا متوجّه اولديلر. ديديلر: «السّلام عليك يا استاد! شويله بر قصرڭ، سنڭ گبى بر معرّفى لازم كه؛ سيّديمز، سڭا نه بيلديرمش ايسه، بزه ده بيلدير.» او ده، اونڭ أوّلجه بحث ايتديگمز نطقنى اونلره ديدى. اونلر ده ديڭلهديلر. قبول ايدوب إستفاده ايتديلر. مَلِكڭ مرضياتى دائرهسنده عمل ايتديلر. اونلرڭ شو أدبلى معاملهلرى مَلِكڭ خوشنه گيتدى. مَلِك ده، خاص و يوكسك و توصيف ايديلمز ديگر بر قصره اونلرى دعوت ايتدى. اويله بر جوّادِ ملكه لايق و اويله مطيع و أدبلى مسافرلره خاص و اويله عالى بر قصره لايق بر طرزده اونلره إكراملر ايتدى.
ايكنجى گروه ايسه: قصره گيردكلرى وقت، نفسلرينه مغلوب اولدقلرى ايچون، أطعمۀِ لذيذهدن باشقه بر شيئه إلتفات ايتمديلر. محاسندن گوزلرينى قپاديلر. إرشادات و ايقاظاتدن قولاقلرينى طيقاديلر. اويقويه طالديلر. بعض شيلر ايچون إحضار ايديلمش اولان و ايچيلمهين إكسيرلردن ايچديلر. سرخوش اولوب اويله باغرديلر كه، سيرجى مسافرلرى بتون تعجيز ايتديلر. صاحبِ قصرڭ عسكرلرى ده اونلرى طوتوب اويله أدبسزلره لايق اولان حپسلره آتديلر.
أى سعيد! بيلييورسڭ كه؛ او مَلِك، بو قصرى، شو مذكور مقصدلر ايچون بنا ايتمشدر. شو مقاصدڭ حصولى ايسه، ايكى شيئه متوقّفدر:
برى: شو گورديگمز استادڭ وجوديدر. چونكه او استاد اولمازسه، مقصد بيهوده اولور.
ايكنجيسى: إنسانلرڭ اونڭ سوزلرينى قبول ايدوب ديڭلهمسيدر.
ديمك وجودِ استاد، وجودِ قصرڭ داعيسى؛ إستماعِ ناس، قصرڭ بقاسنڭ سببيدر. اويله ايسه دينيلهبيلير كه: «أگر شو استاد اولماسه ايدى، مَلِك شو قصرى بنا ايتمزدى. هم او استادِ مبلّغڭ تعليماتنى رعيت ديڭلهمديگى وقت، او قصر تخريب و تبديل ايديلير.»
أى سعيدِ غافل! أگر شو تمثيلڭ سرّينى آڭلادڭسه، باق حقيقتڭ يوزينى ده گور. او قصر، شو عالمدر كه؛ سقفى، متبسّم مصباحلرله تنوير ايديلمش سما يوزيدر. زمينى، گوناگون چيچكلرله تزيين ايديلمش زمين يوزيدر. او مَلِك ايسه، أزل و أبد سلطانى اولان اويله بر ذاتِ مقدّسدر كه؛ يدى قات سماوات و أرض و اونلرده اولان هر شى ألسنۀِ مخصوصهلريله اونى تقديس و تسبيح ايدييورلر.
هم او مَلِك، اويله بر ملكدر كه؛ سماوات و أرضى آلتى گونده خلق ايدهرك، عرشِ ربوبيتنده قائم، گيجه و گوندوزى بربرينڭ آرقهسنده دونديرر. شمس و قمر و نجوم أمرينه مسخّر ذىحشمت و ذىقدرت بر ذاتدر. او قصرڭ منازلى ايسه، شو اون سكز بيڭ عالمدر كه؛ هر برى كندينه لايق بر طرز ايله تزيين و تنظيم ايديلمش. قصرده گورديگڭ صنايعِ غريبه ايسه، شو عالمدهكى قدرتڭ معجزهلريدر. اوراده گورديگڭ أطعمه ايسه، رحمتنڭ ثمراتِ خارقهلرينه إشارتدر. اورادهكى تاندر و مطبخ ايسه، بوراده أرض و سطحِ أرضدر. اوراده گورديگڭ كنوزِ مخفيه جوهرلرى ايسه، بوراده أسماءِ قدسيهيه و جلوهلرينه مثالدر. اورادهكى نقوش و او نقوشڭ رموزلرى ايسه، بوراده منظومه و موزونه اولان مصنوعاتڭ نقّاشلرينڭ أسماسنه دلالتلرينه مثالدر.
امّا استاد و معلّم و عونهلرى و تلميذلرى ايسه، سيّديمز محمّدٌ المصطفى و سائر أنبيالر (عليه و عليهم أفضل الصلواتى وَال سلام) و أوليا (رضى اللّٰه عنهم) حضراتنه مثالدرلر. قصردهكى مَلِكڭ خدمتكارلرى ايسه، ملائكه (عليهم السلامه) إشارتدر. سير و ضيافته دعوت ايديلن مسافرلر ايسه، جنّ و إنسان و إنسانلره خدمتكار اولان حيوانلره إشارتدر. او ايكى فرقه ايسه، بريسى أهلِ ايمان و كتابِ كائناتڭ آياتلرينڭ مفسّرِ عالىشانى اولان قرآنِ حكيمڭ تلميذلريدر. ديگر فرقه ايسه أهلِ كفر و طغيان، نفس و شيطانه تابع و يالڭز حياتِ دنيويهيى طانييان و حيوان گبى بلكه داها آشاغى (صُمٌّ بُكْمٌ) صاغير ديلسز اولان مغضوب و ضالّين گروهيدر.
برنجى قافله اولان سُعَدا و أبرار، ذو الجناحيْن اولان استادى ديڭلهديلر. او استاد هم عبددر؛ عبوديت نقطهسنده، جوشن الكبير و أمثالى ايله ربّنى توصيف و تعريف ايدر. هم رسولدر؛ رسالت نقطهسنده، ربّنڭ أحكامنى قرآن واسطهسيله تبليغ ايدر. شو فرقه، رسولى ديڭلهيوب قرآنه قولاق ويرمكله كنديلرينى چوق مقاماتِ عاليه ايچنده، چوق وظائفِ لطيفه ايله متلبّس گورديلر.
أوّلًا: سلطنتِ ربوبيتڭ محاسننى تماشاگر مقامنده، تكبير و تسبيح وظيفهسنى أدا ايتديلر.
ثانيًا: أسماءِ قدسيه جلوهلرينڭ بدايعنه دلّاللق مقامنده، تقديس و تحميد وظيفهسنى ايفا ايتديلر.
ثالثًا: رحمتڭ خزينهلرندهكى مدّخراتى ظاهر و باطن خاصّهلريله طارتوب فهم ايتمك مقامنده، شكر و ثنا وظيفهسنى أدايه باشلاديلر.
رابعًا: أسماءِ متجلّيۀِ إلٰهيهنڭ دفينهلرندهكى جوهرلرى، جهازاتِ معنويهلرينڭ ميزانلريله طارتوب بيلمك مقامنده، تنزيه و تقديس و مدح وظيفهسنه باشلاديلر.
خامسًا: مسطرِ قدر اوستنده قلمِ قدرت ايله يازيلان مكتوباتِ ربّانيهيى مطالعه مقامنده تفكّر و إستحسان وظيفهسنه باشلاديلر.
سادسًا: فطرت و صنعتندهكى لطيف اينجهلكلرى و گوزللكلرى تماشا ايله تنزيه مقامنده فاطرِ ذو الجلاللرينه و صانعِ ذو الجماللرينه محبّت و إشتياق وظيفهسنه گيرديلر.
صوڭره صانعِ حكيمڭ صنعتنڭ معجزهلريله كندينى طانيتديرمسنه قارشى -حيرت ايچنده- معرفت ايله مقابله ايتديلر. ديديلر كه: (سُبْحَانَكَ) «أى سبحانمز! سنى حقِّ معرفتڭله ناصل طانيهبيليرز. سنڭ تعريف ايديجيلرڭ، بتون مصنوعاتڭدهكى معجزهلرڭدر.»
صوڭره، رحمتنڭ ميوهلرينڭ مزيّنلريله كندينى سَوْديرمسنه قارشى، عشق و محبّت ايله مقابله ايتديلر.
صوڭره، نعمتنڭ لذيذلريله ترحّم و تعطّفنى گوسترمسنه قارشى، شكر و حمد ايله ديديلر كه: (سُبْحَانَكَ) «أى سبحانمز! سنڭ حقِّ شكرينى ناصل أدا ايدرز؟» دييهرك، بتون كائناتدهكى بتون إحساناتنڭ فصيح لسانِ حاللريله ايتدكلرى شكر و ثنالرينى، هم چارشوىِ عالمده ديزيلمش و زمينڭ يوزينه سرپيلمش بتون نعمتلرڭ إعلاناتيله ياپدقلرى حمد و مدحلرينى، هم رحمت و نعمتڭ ثمراتِ منظومه و موزونهلرينڭ جود و كرمنه شهادتلريله ايتدكلرى شكرلرينى كندى ناملرينه أنظارِ مخلوقات اوڭنده أدا ايدرلر.
صوڭره، شو كائناتڭ مظاهرنده و شو موجوداتِ سيّالهنڭ آيينهلرنده جمال و جلال و كمالِ كبرياسنڭ إظهارينه قارشى، محويت ايچنده محبّت و حيرتله سجده ايدوب مقابله ايتديلر.
صوڭره ثروتنڭ كثرتنى و رحمتنڭ وسعتنى إرائه ايتمهسنه قارشى فقر و حاجتلرينى إظهار و سؤال ايتمكله مقابله ايتديلر.
هم صنعتنڭ لطيفهلرينى و خارقهلرينى و آنتيقهلرينى سرگيلرله مشهرگاهِ أنامده تشهير ايتمهسنه قارشى، تقدير و إستحسان و مشاهده و شهادت و إشهاد ايله مقابله ايتديلر.
هم كائناتڭ أقطارنده، ربوبيتنڭ سلطنتنى إعلان ايتمهسنه قارشى؛ توحيد، تصديق، إطاعت و إنقياد ايله مقابله ايتديلر.
هم إظهارِ ربوبيتنه قارشى؛ ضعفلرى ايچنده عجزلرينى، حاجتلرى ايچنده فقرلرينى إعلان اولان عبوديتله مقابله ايتديلر. داها بونلر گبى چشيد چشيد چوق وظائفله شو دارِ دنياده وظيفۀِ حياتلرينى أدا ايدوب، أحسنِ تقويم صورتنى آلديلر. و بتون مخلوقات اوستنده اويله بر مرتبهيه چيقديلر كه؛ يُمنِ ايمان و أمانتله مجهّز أمين برر خليفۀِ أرض اولديلر.
شو ميدانِ تجربه و شو دستگاهِ إمتحاندن صوڭره ربِّ كريم، اونلرى سعادتِ أبديهيه و دار السلامه دعوت ايدهرك اونلره اويله بر صورتده إكراملر ايتدى كه؛ هيچ گوزلر گورمهمش و قولاقلر ايشيتمهمش و قلبِ بشره هيچ خطور ايتمهمش غايت پارلاق إكراملرله اونلرى رحمتنه مظهر ايتدى.
أوت أبدى و سرمدى بر جمالڭ سيرجى مشتاقى و آيينهدار عاشقى، ألبته باقى قالوب أبده گيدهجكدر. ايشته حزب القرآنڭ عاقبتى بويلهدر إن شاء اللّٰه تعالى.
امّا فجّار و أشرار اولان گروه ايسه: شو قصرِ عالمه گيردكلرى وقت، بتون دلائلِ وحدانيته قارشى كفر و بتون نعمتلره قارشى كفران ايله مقابله ايدوب، بتون موجوداتى قيمتسزلكله كافرانه بر إتهام ايله تحقير ايتديلر. بتون أسماءِ إلٰهيهنڭ تجلّياتنه قارشى ردّ ايله مقابله ايتدكلرندن، متناهى بر وقتده، غيرِ متناهى بر جنايت ايشلديلر؛ غيرِ متناهى بر عقابه مستحق اولديلر.
أى مسكين سعيد! آيا ظن ايدييور ميسڭ كه، سنڭ وظيفۀِ حياتڭ يالڭز تربيۀِ مدنيه ايله گوزلجه محافظۀِ نفسنه ويا عيب اولماسين بطنڭ خدمتلرينه مى منحصردر؟ وياخود ظن ايدييور ميسڭ كه، ماكينۀِ حياتنده درج اولونان شو لطائف و معنوياتڭ و شو أعضا و آلاتڭ و شو جوارح و جهازاتڭ و شو حواس و حسّياتڭ غايۀِ يگانهسى، شو حياتِ فانيهده نفسِ رذيله و دنيهنڭ هوساتِ سفليهسنڭ تطمينى ايچون إستعمالنه مى منحصردر؟ حاشا و كلّا! بلكه سنڭ وجودنده بونلرڭ حكمتِ درجى و فطرتنده غايۀِ إدخالى ايكى أساسدر:
برى: جنابِ منعمِ حقيقى (عَمَّ نواله) بتون نعمتلرينڭ چشيد چشيد أنواعنى سڭا إحساس ايتمكدن و ايتديرمكدن عبارتدر. سن ده حسّ ايدوب شكر و عبادتنى ايتمليسڭ.
ايكنجيسى: عالمه تجلّى ايدن أسماءِ قدسيهسنڭ بتون أقسامِ تجلّياتنى برر برر سڭا او جهازاتله طانيتديرمقدر. سن ده ذوق ايله طانييوب، ايمان گتيرمليسڭ كه؛ بو ايكى أساس اوزرنده سنڭ كمالاتِ إنسانيهڭ نشو و نما بولسون.
أوت، سنڭ حياتڭ و حياتندهكى جهازاتڭ غايهلرينڭ إجمالى طوقوز أمردر:
برنجيسى: وجودنده درج اولونان ميزانلرله رحمتڭ خزينهلرندهكى مدّخراتى طارتمقدر.
ايكنجيسى: فطرتندهكى جهازاتڭ آناختارلريله، أسماءِ قدسيهنڭ گيزلى دفينهلرينى آچمقدر.
اوچنجيسى: قارداشلرڭ اولان ديگر موجوداتڭ أنظارنده، أسماءِ إلٰهيهنڭ غريب جلوهلرينڭ نمونهلرينى حياتڭله تشهير و إظهار ايتمكدر.
دردنجيسى: حال و قالڭ ايله، درگاهِ ربوبيتنده عبوديتى إعلان ايتمكدر.
بشنجيسى: بر پادشاهدن چشيد چشيد نشانلر آلمش و او نشانلرينى طاقوب، پادشاهنڭ نظرنده گورونمك گبى؛ سن ده، أسماسنڭ جلوهلرينڭ ويردكلرى مرصّعات ايله سوسلنمش اولديغنى بيلهرك، شاهدِ أزلينڭ نظرِ شهود و إشهادينه گورونمكدر.
آلتنجيسى: ذوى الحياتلرڭ تظاهراتِ حياتلرى اولان تحيّاتلريله و تسبيحاتلرى اولان رموزاتِ حياتلريله، واهب الحياته عرضِ عبوديتلرينى فهم ايدوب مشاهده ايدهرك گوروب گوسترمكدر.
يدنجيسى: حياتنه ويريلن علم و قدرت و إرادت گبى صفت و حاللرندن جزئى نمونهلرى مقياس ايدهرك، خالقڭ صفتِ مطلقهسنى و شئونِ مقدّسهسنى فهم ايتمكدر. مثلا: ناصل بن، جزئى علم و إراده و إقتدارمله بو أوى بويله منتظم ياپدم ايسه، بو قصرِ عالمڭ بانيسى ده، قصرِ عالمڭ بيوكلگى نسبتنده قدير و عليم و حكيمدر.
سكزنجيسى: شو موجوداتڭ هر برينڭ كندينه مخصوص بر لسان ايله سويلهديگى توحيد و ربوبيتِ صانعه دائر كلماتنى فهم ايتمكدر.
طوقوزنجيسى: عجز و فقر درجهلرينڭ أمثاليله، قدرتِ صانعڭ و غناىِ إلٰهيهنڭ درجاتِ تجلّياتنى آڭلامقدر. ناصلكه آجلغڭ درجهلرى نسبتنده و إحتياجاتڭ أنواعى مقدارنجه لذّتِ طعامڭ أنواعِ درجاتى آڭلاشيلييور. اويله ده غيرِ متناهى عجز و فقرڭ ايله، صانعڭ غيرِ متناهى قدرت و غناسنڭ درجاتنى فهم ايتمكدر.
هم سنڭ غايۀِ حياتڭ بونلر اولديغى گبى، ماهيتِ حياتڭ ده شونلردر:
١- آثارِ أسماءِ إلٰهيهنڭ غرائبنڭ فهرستهسى،
٢- شئون و صفتِ إلٰهيهنڭ فهمنه بر مقياس،
٣- آفاقى عالملره بر ميزان،
٤- عالمِ كبيرڭ بر أنموذجى،
٥- كائناتڭ بر خريطهسى،
٦- شو كتابِ كبيرڭ بر فذلكهسى،
٧- دفائن و كنوزِ مخفيهيى آچاجق آناختارلرڭ مخزنيدر. ايشته ماهيتِ حياتڭ بودر.
حياتڭ صورتى ايسه شودر: حياتڭ بر كلمۀِ مكتوبه و هم مسموعهدر. أسماء الحسنىيه دلالت ايدر.
حقيقتِ حياتڭ ده بودر: تجلّئِ أحديته آيينهلك ايتمكدر. حياتڭ سعادت و كمالى ايسه، حياتڭ آيينهسنه تمثّل ايدنه قارشى، شعور ايله محبّت و شوق ايله عبادت ايتمكدر.
أى سعيدِ بيچاره! حيات بويله غاياته متوجّه اولديغى حالده؛ نه عقل و نه إنصاف ايله حياتنى هيچ أندر هيچ حكمنده اولان حظوظاتِ نفسانيهيه صرف ايدييورسڭ؟ سائر ذوى الحيات حتّى نباتات دخى، بحث ايتديگمز غايهلرڭ بعضسنده سڭا شريكدرلر. أوت نار، ألما و طوت گبى مصنّع ميوهلر برر كلمۀِ قدرتدرلر. أسماءِ إلٰهيهيى إعلان ايدوب اوقوتديرييورلر. اونلرڭ حياتلرينڭ غايهلرى بو گبى أمرلردر. يوقسه بو ميوهلرڭ صورتلرينڭ غايهلرى اولان ينيلمك، غايۀِ حياتلرى دگلدر. آنجق، غايۀِ موتلرى اولابيلير. يعنى ئولوملرينڭ بر غايهسيدر. فقط سائر ذوى الحيات، بتون غايهلرده سڭا مساوى اولاماز. چونكه جامع آيينه سندهدر. سن دخى، سندن چوق آشاغى اولانلردن داها آشاغى اولمه. مؤمنڭ قيمتنى إعلان ايدن شو حديثِ قدسى سڭا كافيدر:
﴿لَا يَسَعُنٖى اَرْضٖى وَلَا سَمَائٖى وَلٰكِنْ يَسَعُنٖى قَلْبُ عَبْدِ الْمُؤْمِنِ﴾
و هم ينه بو بيته نظر ايت:
﴿مَنْ نَگُنْجَمْ دَرْ سَمٰوَات و زَمٖينْ § اَزْ عَجَبْ گُنْجَمْ بَقَلْبِ مُؤْمِنٖينْ﴾
* * *