آلتنجى درس
﴿بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ﴾
﴿مَٓا اَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ
وَمَٓا اَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ﴾
أى ضعفيله برابر مغرور و ايشلهمديگى شيله مفتخر بيچاره سعيد! سنڭ فخر و غروره هيچ حقّڭ يوق. چونكه سنڭ نفسنده، قصور و شردن باشقه يوقدر. أگر خير اولسه، او خير ده، جزءِ إختيارڭ گبى جزئيدر. لٰكن ديمه كه شرّم ده جزئيدر. خاير سن، او جزءِ إختيارڭ ايله بر شرِّ كلّىيى ايشلهيهبيليرسڭ. چونكه سن ايشلديگڭ بر قصور ايله، سنڭ مقصودينه متوجّه اولان سائر أسبابڭ ثمراتِ سعيلرينى حكمدن إسقاط ايدهرك بر خسارتِ كلّيهيه سبب و بر خجالتِ دائمىيه مستحق اولورسڭ. حقيقت بويله ايكن، شيطانڭ بر جهتده شاكردى اولان نفسڭ، قضيهنڭ عكسنه اولارق خيرى كلّى، شرّى جزئى تصوّر ايدر، فرعونلشيرسڭ. بيلير ميسڭ مثالڭ نهيه بڭزر؟
مغرور أحمق بر آدم، بر گمى ايله تجارت ايدن بر جماعته شريك اولور. او جماعتڭ هر برى بر قسم سرمايه ويروب، گميده بر وظيفهيى درعهده ايدر. هركس كندى وظيفهسنى ايفا ايدر. يالڭز او مغرور، حركتِ سفينهيه مدار اولان وظيفهسنى ترك ايدهرك، گمينڭ غرقنه سببيت ويرر. او جماعتڭ هپسى بيڭ ليرا ضرر ايدرلر. اوڭا دينيلدى: حق اولان اودر كه؛ بتون خسارتى سن چكهجكسڭ. چونكه بزم سعيمزى ده هبا ايتدڭ.
او ديدى: يوق قبول ايتمهم. بلكه بو خسارت تقسيم ايديلهرك حصّهم مقدارنجه چكهبيليرم.
صوڭره ايكنجى سفرده، او دخى اونلر گبى وظيفهسنى ايفا ايتدى. بيڭ ليرا كار ايتديلر. ديديلر كه: خسارت وظيفهيه باقار. كار، رأس الماله باقار. اويله ايسه، رأس المال نسبتنده تقسيم ايدهلم.
او مغرور ديدى كه: يوق، بلكه بتون كار بنمدر. چونكه چندان أوّلجه خسارت سڭا راجعدر ديمشديڭز، بن قبول ايتمهمشدم. اويله ايسه، بتون كار ده بڭا اولمالى.
او وقت اوڭا دينيلدى: أى جاهل نادان! بر شيئڭ وجودى، بتون أجزا و شرائطينڭ وجودينه توقّف ايدر. اويله ايسه وجودڭ ثمرهسى، بتون أسبابِ وجوده ويريلير. كار ايسه، وجودڭ ثمرهسيدر. خسارت ايسه، عدمڭ ثمرهسيدر. حالبوكه بر شيئڭ عدمى، بر جزءِ واحدڭ عدميله ويا بر شرطڭ فقدانيله اولويور. اويله ايسه عدمڭ ثمرهسى، إنعدامڭ سببنه ويريلهجكدر.
الحاصل: يا سعيد، -أصلحك اللّٰه- سنڭ فخره و غروره حقّڭ يوقدر. چونكه:
أوّلًا: شر، سندن؛ خير ايسه، غيريدندر.
ثانيًا: شرّڭ كلّى، خيرڭ جزئيدر.
ثالثًا: سن عملِ خيرڭ اجرتنى، عملدن أوّل آلمشسڭ. بلكه بتون حسناتڭ سنى، إنسانِ مسلم ياپان منعمڭ إنعامنه قارشى، عُشرِ معشارِ عُشرينه ده، يعنى اونده برڭ اونده برينڭ اونده برينه ده مقابل گلمز. اويله ايسه، داها غرورڭ نهدندر؟ فخرڭ نه ايچوندر؟ ايشته بو سردندر كه؛ جنّته گيرمك، محضِ فضلدر. او دهشتلى جهنّم، جزاىِ عمل و عينِ عدلدر. چونكه بشر بر شرِّ جزئى ايله، بر جنايتِ كلّيۀِ دائمهيى ايشلهيهبيلير.
رابعًا: خير او وقت خير اولور كه اللّٰه ايچون اوله... أگر اللّٰه ايچون اولسه، او وقت قطعى اونڭ إذنيلهدر. توفيق اونڭدر. منّت اوڭادر. سنڭ حقّڭ شكردر، فخر دگلدر. چونكه فخر، إرائه يعنى گوستريش و ريا ايلهدر. ريا ايسه، خيرى شر ايدر. شر ايله إفتخار ايدرسهڭ ايت. ايشته بو حقيقتى بيلمديگندندر كه؛ نفسندن مغرور، غيريه ده غرورلى اولدڭ.
هم سن، بر جماعتڭ حسناتنى طوتييورسڭ. او حسناتى، متنفّذ بر شخصه ويرمكله، تفرعنه واسطه و وسيله اولويورسڭ. بلكه اللّٰهڭ مالنى و أفعالنى، أسبابه و طاغوتلره تقسيم ايدييورسڭ.
هم شو جهلدندر كه؛ نفسڭ ايله سڭا عائديتى اولان سيّئاتى قدره ويرهرك مسئوليتدن قاچييورسڭ.
هم نصّ ايله ثابت اولان فاطرڭ صِرف فيضِ فضلندن اولان حسناتى كندى نفسنه ويرييورسڭ. تا ايشلهمديگڭ شيلرله مدح اولوناسڭ. شو أدبِ قرآن ايله أدبلهڭ. قرآنِ كريم دييور كه:
﴿مَٓا اَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ وَمَٓا اَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ﴾
مالنه صاحب اول. باشقهسنڭ مالنى غصب ايتمه.
هم قرآنِ كريم دييور كه:
﴿مَنْ جَٓاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ اَمْثَالِهَا وَمَنْ جَٓاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزٰٓى اِلَّا مِثْلَهَا﴾
مادام كه حسنه اون مِثلنه چيقار. سيّئه، نفسنده برده منحصر قالير. سن ده حسنهدن نشئت ايدن محبّتى، محسندن محسنڭ متعلّقاتنه تشميل ايت. عيوبندن إغماضِ عين ايت. سيّئهدن نشئت ايدن عداوت مسئدن، مسئڭ أقاربنه ويا سائر گوزل صفتلرينه تجاوز ايتديرمه. بو أدبِ عليّۀِ عادلۀِ قرآنيه ايله أدبلهڭ! قرآنڭ أدبيله أدبلنمهين، زمانڭ سيللهسيله تأديب اولونهجغى محقّقدر.
* * *
يدنجى درس
﴿بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ﴾
﴿وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْاِنْسَ اِلَّا لِيَعْبُدُونِ ۞
مَٓا اُرٖيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَمَٓا اُرٖيدُ اَنْ يُطْعِمُونِ ۞
اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتٖينُ﴾
أى سعيدِ غافل! نهدندر كه وظيفهڭى ترك ايدوب، خالقنڭ وظيفهسيله فضولى إشتغال ايدييورسڭ؟ ظلوم و جهول وصفنه لياقت كسب ايدييورسڭ كه، دائرۀِ إقتدارنده اولان خفيف عبوديت وظيفهسنى ترك ايدييورسڭ. حالبوكه ضعيف بلنه، تحمّلسز باشنه، طاقتسز قلبنه، خالق و رزّاقنه مخصوص وظيفۀِ ربوبيتى يوكلتييورسڭ. سعادت و إستراحت ايسترسهڭ؛ وظيفهڭه صاحب اول؛ خالقڭ وظيفهسنى اوڭا تفويض ايت. يوقسه سن، شقى بر عاصى، فضولى بر خائن اولورسڭ. بيلير ميسڭ نهيه بڭزرسڭ؟ مثالڭ بر نفر عسكر گبيدر كه؛ او نفر، ايكى وظيفه قارشيسندهدر.
برى: وظيفۀِ أصليهدر كه؛ او ده، تعليم و جهاددر. سلطان ايسه، شو وظيفهده اوڭا معاونت ايدر. لوازماتنى إحضار ايدر.
ايكنجى وظيفه: سلطانه مخصوص وظيفهدر كه؛ او نفرڭ أرزاقنى و تعييناتنى، لباسنى و سلاحنى، آتنى و دواسنى ويرمكدر. لٰكن بعضًا نفرى، شو وظيفۀِ شاهانهده إستخدام ايدر كه؛ او خدمتى ده دولت حسابنه ياپار. شو سردندر كه؛ طعامى پيشيرن ويا قاراوانايى ييقايان نفره دينيلسه: «آرقداش نه ياپييورسڭ؟» او نفر دير: «حكومت و دولتڭ آنغاريهسنى چكييورم.» ديمييور: «رزقم ايچون چاليشييورم.» زيرا بيلير كه، او وظيفۀِ أصليهسى دگل؛ بلكه رزقى دولته عائددر. حتّى خسته اولسه، آغزينه لقمهيى قويمغه قدر دولته عائددر.
ايشته شويله بر نفر، رزقنى تدارك نيّتيله تجارت ايله إشتغال ايتسه، جاهل بر شقى اولور. تزييف اولونور، تأديب ايديلير. تعليم و جهادى ترك ايتديگى ايچون خائن و عاصى اولور. تعنيف و ضرب ايديلير.
أى سعيدِ شقى! مثالى آڭلادڭسه ديڭله! سن، او نفرسڭ. صلات و عباداتڭ، تعليماتدر. تركِ كبائر ايله، نفس و شيطان ايله مجاهدهڭ، حربدر. سنڭ وظيفۀِ فطرتڭ بودر. فقط جنابِ حق، سنڭ وظيفهڭده موفّق و معيندر.
امّا رزقڭ و حياتڭ إدامهسى، أموال و أولادڭ محافظهسى، خالقنه عائددر. فقط بعضًا سنى شو وظيفهده إستخدام ايدر كه؛ خزائنِ رحمتنڭ قپولرينى قَول و حال و فعل و سؤال ايله دقِّ باب ايتمك (*) ايله عبوديت صورتنده خدمت ايدرسڭ.
___
(*): قپو چالمق ديمكدر.
___
هم نعمتلرينڭ مطبخلرينه واصل ايدهجك يوللرده سلوك ايتمكله سنى إستعمال ايدر. تا كه، يا إستعداد ويا إحتياج ويا فعل ويا قال لسانيله سن، قدر ايله تعيين اولونان تعييناتنى و لوازماتنى آلاسڭ. بونڭله برابر نه درجه بر جهله دوشديگنى آڭلا كه، إختيارسز و إقتدارسز اولديغڭ طفوليت زماننده، أڭ لذيذ رزقى سڭا و هم رزقنى تدارك ايدهمهين بتون ضعيف حيوانلره أرزاقلرينى إحسان ايدن رزّاقِ حقيقىيى إتهام ايدييورسڭ كه؛ اول رزّاق هر بر دعايى ايشيتير و هر بر حاجاتى بيلير و هر بر شيئه قدرتى ايريشير. اويله بر غنيدر كه؛ ير يوزينى، ياز زماننده، ذىحيات اولان مسافرلرينه بر مطبخۀِ ربّانيه ياپار كه؛ هر بر بوستان بر قزاندر. و هر بر مثمر ميوهلى آغاج، بر قاپدير. بتون اونلرى، -فيض و رحمتندن- أطعمۀِ لذيذه ايله طولديرر. اينجهجك سيجيم گبى ايپلرله اينديروب بزلره إكرام ايدييور.
مادام ايش بويلهدر. وظيفۀِ أصليهڭى ياپدقدن صوڭره، سنى إستعمال ايتديگى وقت، اونڭ حسابيله چاليش، اونڭ ناميله باشلا. إذن ويرديگى دائرهده عمل ايت. أگر وظيفۀِ أصليهڭ اولان عبوديتله وظيفۀِ عارضيه معارضه ايتسهلر، سن وظيفهڭه باق. اوتهكينى، صاحبِ حقيقى اولان جنابِ حقّه تفويض ايت و
﴿حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ نِعْمَ الْمَوْلٰى وَنِعْمَ النَّصٖيرُ﴾
ده.
* * *
سكزنجى درس
﴿بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ﴾
﴿وَاِذَا سَاَلَكَ عِبَادٖى عَنّٖى فَاِنّٖى قَرٖيبٌ اُجٖيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ اِذَا دَعَانِ ۞
اُدْعُونٖٓى اَسْتَجِبْ لَكُمْ ۞ قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبّٖى لَوْلَا دُعَٓاؤُكُمْ﴾
شو آيتلر، دعانڭ مهمّ بر أساسِ عبوديت اولديغنى گوسترييور.
أى حقيقتِ حالدن غافل مدّعى! دعوا ايدييورسڭ كه: «دعا ايديلييور، جواب ويريلمييور. آيت ايسه عامدر.»
أوّلًا: جواب ويرمك آيريدر، قبول ايتمك آيريدر. بلكه جواب ويرمك دائميدر. فقط إسعافِ حاجت، مجيبڭ حكمتنه تابعدر. مثلا سن، طبيبى چاغيرييورسڭ. ديرسڭ كه: «أى حكيم!» او ده جوابًا:
«لبّيك» دير. صوڭره ديرسڭ: «بڭا شو طعامى وياخود شو درمانى وير.»
حكيم بعضًا مناسب گورديگى مطلوبى عينًا ويرر؛ بعضًا ايستديگندن داها أعلاسنى ويرر؛ بعضًا ده، سنڭ خستهلغنه ضرر اولديغى ايچون، جواب ويرديگى حالده سڭا بر شى ويرمز.
دعا، بر نوع عبادت اولديغى ايچون، خالص اولمق گركدر. تا كه قبول اولونسون. عبادتڭ ثمراتى ايسه اُخرويدر. دنيوى ايشلر، او عباداتڭ أوقاتِ مخصوصهلريدر. مثلا ياغمورسزلق، ياغمور نمازينڭ وقتيدر. نماز، ياغمور ياغماسى ايچون وضع ايديلمهمشدر. امورِ دنيويه نيّت ايديلسه، او عبادت اولان دعا خالص اولماديغى ايچون قبوله لايق اولماز.
أوت ناصلكه غروب، مغرب نمازينڭ وقتيدر. آى و گونشڭ طوتولمالرى ده، صلات الكسوف والخسوف دينيلن ايكى عباداتِ مخصوصهنڭ وقتيدر. يوقسه غايه دگل كه، نماز قيلمقله، تا گونش و قمر آچيلسينلر. چونكه گونش و قمرڭ آچيلمهلرى زمانى معيّندر. فاطرِ ذو الجلال، بو ايكى آياتِ عظيمڭ نقابى زماننده يعنى پردهلنديكلرى زمانده عبادينى، عبادته دعوت ايدر.
اونڭ گبى، ياغمورسزلق ده ياغمور نمازينڭ وقتيدر. ياغمورڭ گلمهسنڭ غايهسى دگل. ياغمورسزلق دوام ايتدكجه -اول وجهله- اللّٰهه عبادت دوام ايدر. ياغمور گلديگى وقت، وقتى قضا اولور.
اونڭ گبى، ظالملرڭ تسلّطى و بليّهلرڭ نزولى زمانلرى، بعض أدعيۀِ مخصوصهنڭ أوقاتيدر. بلكه ده او بليّهلر، او دعالرى سويلتديرمك ايچوندر. يوقسه او دعالر، صِرف او بليّهلرڭ دفعى ايچون دگلدر. بلكه بر نوع عبوديت اولان او دعالر، او بليّهلرڭ دوامى مدّتنجه دوام ايدرلر. أگر دعالرڭ بركاتيله بليّهلر دفع و رفع اولونسهلر (نُورٌ عَلٰى) نُورٍ شايد رفع اولونمازلرسه، دينيلهمز كه: «دعا قبول اولونمادى.» بلكه «دعانڭ وقتى بيتمدى» دينيلير.
* * *
طوقوزنجى درس
﴿بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ﴾
﴿وَالتّٖينِ وَالزَّيْتُونِ ۞ وَطُورِ سٖينٖينَ ۞ وَهٰذَا الْبَلَدِ الْاَمٖينِ ۞
لَقَدْ خَلَقْنَا الْاِنْسَانَ فٖٓى اَحْسَنِ تَقْوٖيمٍ ۞ ثُمَّ رَدَدْنَاهُ اَسْفَلَ سَافِلٖينَ﴾
أى إنسان! سنڭ اوڭنده ايكى يول وار. بريسندن گيتسهڭ، كائناتڭ أسفلِ سافليننه گيدرسڭ. ديگر يولدن گيدرسهڭ، أعلاىِ علّيّينِ شرفه چيقهبيليرسڭ. شو حقيقتى طوقوز مقدّمه ايله بيان ايدرز.
برنجى مقدّمه: إنسانڭ، أڭ جزئى بر كوچك جزءدن تا أڭ كلّى بر كلِّ أكبره قدر علاقت و حاجاتى إنتشار ايتديگندن؛ او إنسانه لايق دگل كه؛ هر شيئڭ ملكوتى ألنده، هر شيئڭ خزائنى ياننده، هيچ بر مكانده اولماديغى و هيچ بر شى اونڭ ياننده بولونمديغى حالده هر مكانده و هر شيئڭ ياننده اولان ذاتِ ذو الجلالدن باشقه شيلره عبادت ايتسين. زيرا نهايتسز حاجاتِ إنسانيهيى ايفايه مقتدر، آنجق نهايتسز بر قدرت و نهايتسز بر علم صاحبى اولابيلير. اويله ده، عبوديته شايان دخى يالڭز اودر.
ايكنجى مقدّمه: إنسانده ايكى جهت وار.
برنجى جهت: وجود و ايجاد، خير و فعل جهتيدر. ايكنجى جهت: نقص و قصور جهتيدر.
إنسان، برنجى جهتده قارينجه و آريدن داها آشاغى، عنكبوت و سيورىسينكدن داها ضعيفدر. فقط ايكنجى جهتده؛ عدم و تخريب، شر و إنفعال جهتنده، سماوات و أرض و جبالدن داها بيوكدر. مثلا: اييلك ايتديگى وقتده، يالڭز وسعتى نسبتنده ألى اولاشير، قوّتى يتديگى مقدارنجه اييلك ايدهبيلير. فقط فنالق ايتديگى وقتده، فنالغى تجاوز و إنتشار ايدر.
ايشته كفر، بر سيّئهدر. فقط مجموع كائناتڭ تحقيرينى تضمّن ايدر. چونكه شو موجوداتى و شو مكتوباتِ ربّانيهيى درجهلرندن و قيمتلرندن دوشوروب، عبثيت و تصادفڭ اويونجغى و زوال و فراق ايله سرعتله متغيّر موادِّ واهيه دركهسنه و هيچلگه سقوط ايتديرر. و إنسان دينيلن و أسماءِ قدسيۀِ إلٰهيهنڭ جلوهلرينى إعلان ايدن و بر قصيدۀِ موزونۀِ منظومۀِ حكمت و بر شجرۀِ باقيهنڭ جهازاتنى جامع اولان معجزۀِ قدرت بر چكردگى و حملِ أمانتله، أعظمِ موجوداته تفوّق ايدن بر خليفۀِ أرضى، أڭ ذليل بر حيوانِ فانئِ زائلدن داها ذليل و داها ضعيف، داها عاجز، داها فقير و سريع الزوال والتحوّل بر لوحه دركهسنه اينديرر.
ديمك نفسِ أمّاره، شر جهتنده نهايتسز جنايت ايشلهيهبيلير. خير و وجودده إقتدارى پك جزئيدر. فقط أنانيتى بيراقوب خيرى، وجودى و توفيقى اللّٰهدن ايستهسه، شردن و تخريبدن و إعتمادِ نفسدن إجتناب ايدوب إستغفار ايدهرك تام بر عبد اولسه، (يُبَدِّلُ اللّٰهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ) سرّنجه، نهايتسز قابليتِ شر، نهايتسز قابليتِ خيره إنقلاب ايدر؛ أعلاىِ علّيّينه چيقار.
اوچنجى مقدّمه: إنسانده ايكى وجه وار. إنسان، شو حياته ناظر برنجى وجهيله اويله بر مخلوقدر كه؛ اوڭا إختياردن بر شعره (يعنى، صاچ گبى جزئى)، إقتداردن بر ذرّه، حياتدن بر شعله، عمردن بر دقيقه، موجوديتدن بر جزءِ جزئى ويريلمش كه؛ طبقاتِ كائناتده سريلمش حدسز أنواعدن، عددسز أفراددن كوچك، نازك، ضعيف بر فرددر.
فقط عبوديته ناظر ايكنجى وجهيله، خصوصًا عجز و فقر جهتنده، پك بيوك بر وسعتى وار. چونكه ماهيتِ معنويۀِ إنسانيده نهايتسز عظيم بر عجز، حدسز جسيم بر فقر مندرجدر كه؛ بو جهتله، قدرتى نهايتسز بر قديرڭ، غناسى نهايتسز غنى بر ذاتڭ حدسز تجلّياتنه جامع گنيش بر آيينه اولمشدر.
دردنجى مقدّمه: إنسان حياتِ حيوانيۀِ مادّيۀِ دنيويه جهتنده اويله بر چكردگه بڭزر كه؛ قدرتدن مهمّ جهازلر، قدردن دقيق پروغراملر إنسانه ويريلمش. تا كه إنسان، طوپراق آلتنده طار عالمدن چيقوب، گنيش اولان عالمِ فضاده بر آغاج اولماسنى خالقندن او إستعداد لسانيله ايستهسين.
حالبوكه او إنسان سوءِ مزاجندن، او جهازاتى و او پروغراملرى بعض موادِّ مضرّۀِ واهيهنڭ جلبنه صرف ايدوب او طار يرده، جزئى بر تلذّذ ايچنده، قيصه بر زمانده فائدهسز تفسّخ ايتديرر. مسؤليتِ معنويهيى يوكلهنوب گيدر. فقط إنسان حياتِ معنويۀِ عبوديت جهتنده آمالنڭ داللرى أبده اوزانمش بر شجرۀِ باقيهنڭ ماكينهسى و شو شجرۀِ كائناتڭ بر منوّر ميوهسيدر.
بشنجى مقدّمه: إنسانڭ فعل و سعىِ مادّى جهتيله دائرۀِ تصرّف و مالكيتى، بر حيوانِ ضعيف و عاجزڭ دائرۀِ تصرّف و مالكيتندن داها طاردر. چونكه إنسان، ألنى اوزاتسه اوڭا يتيشير. فقط إنسان، إنفعال و دعا و سؤال جهتنده شو مسافرخانۀِ دنياده، بر مسافرِ عزيزدر. هم اويله بر كريمه مسافردر كه؛ او كريم، بتون خزائنِ رحمتنى إنسانه آچمش و بدايعِ صنعتنى اوڭا مسخّر ايتمش. هم اويله بر دائرۀِ عظيمهيى اونڭ تنزّهنه مهيّا ايتمش كه؛ نصفِ قطرى، مدِّ نظرى قدر قيلمش. يعنى گوزى گيدنجهيه قدر گنيشدر، بلكه خيالنڭ گيتديگى يره قدر قابليت ويرمش، بلكه داها گنيش قيلمش.
آلتنجى مقدّمه: إنسان، حياتِ حيوانيه لذّتنده و كمالنده و سلامتنده و متانتنده، سرچه قوشندن اوچ درجه آشاغيدر. زيرا گچمش زمانڭ حزنلرى، گلهجك زمانڭ قورقولرى إنسانڭ هر بر لذّتنده بر ألم ايزى بيراقييور. حيوانده ايسه او يوق. لذّتى، ألمسزدر. فقط إنسان، سرمايه جهتنده چوق درجه أڭ أعلا قوشدن داها عالى، داها زنگيندر. زيرا جهازاتِ معنويهسى پك چوق و عقل واسطهسيله، خاصّهلرنده بر إنكشاف، بر تفصيل، بر وسعت وار. و كثرتِ حاجات واسطهسيله حيوانده بولونميان فوق العاده بر تنوّعِ حسّيات و جامعيتِ فطرت ايچنده كثرتِ مقاصد و وظائف واسطهسيله إنبساطِ آلات و أنواعِ عباداته مستعد؛ و هر بر تخمه جامع إستعداداتنده، أكثرِ مراتب پيدا اولمش.
إنساندهكى شو طرزِ زنگينلك گوسترييور كه؛ إنسانڭ وظيفۀِ أصليهسى: عجزينى و فقرينى و قصورينى درك ايدهرك عبوديتله إعلان ايتمك و حاجاتنڭ جلبى ايچون دعا ايتمك و موجوداتڭ تسبيحاتنى گوروب مشاهده ايدهرك شهادت ايتمك و نعمتلرى گوروب تفكّر ايچنده شكر ايتمك و عبرت ايچنده باقمقدر. أڭ أدنا عقلى اولان آڭلار كه؛ شو جهازات، شو حياتِ فانيهنڭ إدامهسى ايچون ويريلمهمشدر. بلكه بر حياتِ باقيهنڭ سرمايهسيدر. تمثيل، حقيقتى فهمه تقريب ايدر. مثلا:
بر ذات، بر خادمنه اون آلتون ويردى. تا مخصوص گوزل بر قوماشدن كندينه بر قات لباس صاتون آلسين. او خادم گيتدى، او قوماشڭ أڭ أعلاسندن مكمّل بر لباس آلدى. صوڭره او ذات، ديگر بر خادمنه بيڭ آلتون ويردى. بر كاغد ايچنده بعض شيلر يازدى، جيبنه قويدى. بر تجارته گوندردى. هر عقلى باشنده اولان بيلير كه؛ او سرمايه، بر قات لباس آلمق ايچون دگل. زيرا أوّلكى خادم، اون آلتون ايله أڭ أعلا قوماشدن بر قات لباس آلمش. بو بيڭ آلتون بر قات لباسه صرف ايديلمز. شايد بو خادم كاغدى اوقومايوب، أوّلكى خادمه باقهرق بتون پارهيى بر قات لباسه ويرسه؛ هم او قوماشڭ أڭ چوروگندن، هم أوّلكينڭ داها أدناسندن آلسه؛ ألبته بويله ياپان أحمق خادم شدّتله تعذيب و حدّتله تأديب ايديلهجكدر.
أى سعيد! عقلنى باشنه طوپلا. سرمايۀِ عمرينى و حياتِ إستعدادينى حيوان گبى؛ بلكه حيواندن داها آشاغى شو حياتِ فانيۀِ مادّيهيه صرف و حصر ايتمه. يوقسه، أڭ أعلا حيواندن يوز درجه يوكسك اولديغڭ حالده؛ أڭ أدنا حيواندن يوز درجه آشاغى دوشرسڭ.
يدنجى مقدّمه: إنسان بر نازك، نازنين چوجغه بڭزر. ضعفنده بيوك بر قوّت، عجزنده بيوك بر قدرت واردر. أگر ضعفنى آڭلايوب دعا ايتسه، عجزينى بيلوب إستمداد ايتسه، مطالبنه اويله موفّق اولور و مقاصدى اوڭا اويله مسخّر اولور كه؛ إقتدارِ ذاتيسيله، عُشرِ معشارينه موفّق اولاماز. ناصلكه نازدار بر چوجغڭ آغلاماسيله مطلوبنه اويله موفّق اولور و اويله قويلر اوڭا مسخّر اولورلر كه، بيڭ دفعه كندى قوّتجگيله اونلره يتيشهمز. ديمك كه؛ سلطنتِ إنسانيت، جلب و غصب ايتمكله و غالب اولمقله دگلدر. بلكه إنسانه بو درجه مسخّريتڭ سببى: شفقت و رحمت و حكمتِ خالقدر كه؛ أشيايى، إنسانه مسخّر ايتمش. بر گوزسز عقرب و بر آياقسز ييلان گبى حشراته مغلوب اولان إنسانه، بر قورددن ايپگى گيديرن و بر بوجكدن بالى ييديرن، ضعفنڭ ثمرهسى اولان تسخيرِ ربّانيدر. يوقسه نتيجۀِ إقتدارى دگلدر.
أى سعيد! مادام كه ايش بويلهدر؛ غرور و أنانيتى بيراق. درگاهِ الوهيتنده، عجز و ضعفنى، فقر و فاقتنى إستمداد و لسانِ تضرّع و عبوديتله و دعا ايله إعلان ايت. و ده:
﴿حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ﴾
سكزنجى مقدّمه: أوت إنسان، چندان نفسنده و صورتنده هيچدر و هيچ حكمندهدر. فقط وظيفه و مرتبه نقطهسنده، شو كائناتِ محتشمهنڭ سيرجيسى و شو موجوداتڭ لسانِ ناطقى و شو كتابِ عالمڭ مطالعهجيسى و شو مسبّح و عابد مخلوقاتڭ ناظرى و اوستهباشيسى حكمندهدر.
أوت إنسان، شو دنيايه بر مسافر اولارق گوندريلمش. و إنسانه مهمّ إستعدادات و او إستعداداته گوره مهمّ وظائف توديع ايديلمش.
هم إنسان -إنسان اولمق ايچون- كندينه گوره بر درجه بو غايهيه چاليشماليدر. بو غايهلر ايسه:
أوّلًا: شو كائناتده سلطنتِ ربوبيتنى تصديق ايله، محاسنِ كمالاتنه نظارت ايتمكدر.
ثانيًا: أسماءِ قدسيۀِ إلٰهيهنڭ نقوشِ بدايعكارانهلرينى بربرينه گوستروب دلّاللق ايتمكدر.
ثالثًا: كنوزِ مخفيه اولان أسماءِ ربّانيهنڭ جوهرلرينى ميزانِ إدراك ايله طارتمق و قيمت ويرمكدر.
رابعًا: قلمِ قدرتڭ مكتوباتنى مطالعه ايله تفكّر ايتمكدر.
خامسًا: فطرتڭ لطائف و مزيّناتنى تماشا ايتمكله، فاطرڭ معرفتنه و رؤيتنڭ تماشاسنه إشتياق گوسترمكدر.
سادسًا: صانعِ ذو الجلالڭ صنعتنڭ معجزهلريله كندينى طانيتديرمسنه و بيلديرمهسنه مقابل، ايمان و معرفت ايله مقابله ايتمكدر.
سابعًا: رحيمِ كريمڭ ثمراتِ رحمتنڭ مزيّناتى ايله كندينى تودّد صورتنده سَوْديرمسنه مقابل، اوڭا حصرِ محبّت و تعبّد ايله تحبّب ايتمكدر.
ثامنًا: منعمِ حقيقينڭ مادّى و معنوى نعمتلرڭ لذائذى ايله إنسانى پرورده ايتمهسنه مقابل، فعل و حال و قال ايله حتّى ألندن گلسه بتون حواسّى و لطائفى ايله او منعمِ حقيقىيه شكر و حمد ايتمكدر.
تاسعًا: جليلِ مطلقڭ (جلّ جلاله) و جميلِ مطلقڭ (عزّ جَمَالُهُ) كائناتڭ مظاهرنده و موجوداتڭ آيينهلرنده كبريا و كمالنى، جلال و جمالنى إظهار ايتمهسنه مقابل؛ تكبير و تسبيح ايله و محويت ايچنده عبوديت ايله و حيرت و محبّت ايچنده سجده ايله مقابله ايتمكدر.
عاشرًا: او رحمانڭ رحمتنڭ درجۀِ وسعتنى و ثروتنڭ درجۀِ كثرتنى و إتقان و إنتظام ايچنده جودِ مطلقنى گوسترمسنه مقابل، تحميد و تعظيم ايچنده إفتقار ايله سؤال ايتمكدر.
هم صنعتنڭ لطائف و آنتيقهلرينى سطحِ زمينده تشهير ايتمهسنه مقابل، تقدير و تحسين و إستحسان ايله مقابله ايتمكدر. هم شو قصرِ كائناتده، تقليد ايديلمز سكّهلريله و اوڭا مخصوص خاتملريله و اوڭا منحصر طرّهلريله و اوڭا خاص فرمانلريله بتون موجوداته طامغۀِ وحدت قويماسنه و آياتِ توحيدى نقش ايتمسنه و أقطارِ آفاقده بايراقِ وحدانيتنى إعلان ايتمهسنه مقابل؛ تصديق ايله، ايمان و توحيد ايله، إذعان و شهادت و عبوديت ايله مقابله ايتمكدر. ايشته بونلر گبى وجوهِ عبادات و تفكّرات ايله إنسان حقيقى إنسان اولور. أحسنِ تقويمده اولديغنى گوسترر. يُمنِ ايمان ايله أمانته مالك أمين بر خليفۀِ أرض اولور.
طوقوزنجى مقدّمه: إنسان جسمانيۀِ نباتيه و مادّيه و مادّيۀِ حيوانيه جهتنده؛ صغير بر جزئى، حقير بر جزء، فقير بر مخلوق، ضعيف بر حيواندر كه؛ موجوداتِ دهّاشۀِ سيّالۀِ متموّجهنڭ طالغهلرى ايچنده چالقانوب گيدييور. فقط محبّت اللّٰهى تضمّن ايدن ايمانڭ نوريله منوّر اولان إسلاميتڭ تربيهسيله تكمّل ايدن إنسانيت جهتنده، عبوديتى ايچنده بر سلطان و جزئيتى ايچنده بر كلّى؛ حقارتى ايچنده مقامى پك بيوك و دائرۀِ نظارتى پك گنيش بر ناظردر كه؛ دييهبيلير: «دنيا خانهمدر؛ گونش لامبامدر؛ بو نباتات و حيوانات، حتّى إنسانلر، شو خانهمڭ لوازماتى و مزيّناتيدر.» أگر عبوديتنده تام بو قصره مالك اولسه، سلطانلر و گونشلر، اونڭ قصرينڭ أجزا و أحجارى حكمنه گيررلر.
ايشته شو سردندر كه؛ بعض بويله فقير بر كيمسه كندينى، كندندن چوق مرتبه أعلا اولاندن أعلا گورور. ناصلكه بر آدم ألندهكى بر آيينهيى گونش ايله متلألأ اولان، يعنى پارلايان بر دڭزه مقابل طوتسه؛ هم دڭز، هم گونش، هم طاغلر آيينهسنڭ ايچنه گيرر. أگر عشق ويا إستغراق ايله بر نوع سكرى ده وارسه، آووجندهكى آيينهسنى، دڭزدن داها بيوك توهّم ايدر. هم هر مقامڭ بعض ظللرى بولونور. ظلّى أصل ظن ايتسه، شطحاته دوشر.
شو تحقيقاتدن آڭلاشيلدى كه، إنسانڭ اوڭنده ايكى يول وار. او يولدن برنده نفسى و شيطانى ديڭلهيوب گيتسه، أسفلِ سافلينه دوشر. ديگرنده، حق و قرآنى ديڭلهيوب گيتسه، أعلاىِ علّيّينه چيقار. كائناتڭ بر تقويمِ ذىشانى اولور.
* * *