يدنجى مسئله
(دڭزلى حپسنده بر جمعه گوننڭ ميوهسيدر.)
﴿بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ﴾
﴿وَمَٓا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ ۞ مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ ۞ فَانْظُرْ اِلٰٓى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدٖيرٌ ۞﴾
بر زمان قسطمونيده «خالقمزى بزه طانيتدير» ديين ليسه طلبهلرينه سابق آلتنجى مسئلهده مكتب فنوننڭ ديللريله ويرديگم درسى، دڭزلى حپسخانهسنده بنمله تماس ايدهبيلن محبوسلر اوقوديلر. تام بر قناعتِ ايمانيه آلدقلرندن آخرته بر إشتياق حسّ ايدوب، «بزه آخرتمزى ده تام بيلدير. تا كه نفسمز و زمانڭ شيطانلرى بزى يولدن چيقارماسين، داها بويله حپسلره صوقماسين.» ديديلر. و دڭزلى حپسندهكى رسالۀِ النور شاكردلرينڭ و سابقًا آلتنجى مسئلهيى اوقويانلرڭ آرزولرى ايله آخرت ركننڭ دخى بر خلاصهسنڭ بيانى لازم گلدى. بن ده رسالۀِ النوردن بر قيصهجق خلاصه ايله ديرم:
ناصلكه آلتنجى مسئلهده بز خالقمزى أرضدن، سماواتدن صوردق؛ اونلر فنلرڭ ديللرى ايله گونش گبى خالقمزى بزه طانيتديرديلر. عينًا بز ده، آخرتمزى باشده او بيلديگمز ربّمزدن، صوڭره پيغمبريمزدن، صوڭره قرآنمزدن، صوڭره سائر پيغمبرلر و مقدّس كتابلردن، صوڭره ملائكهلردن، صوڭره كائناتدن صوراجغز. ايشته برنجى مرتبهده آخرتى اللّٰهدن صورييورز. او ده بتون گوندرديگى ألچيلريله و فرمانلريله و بتون إسملريله و صفتلريله «أوت آخرت واردر و سزى اورايه سَوق ايدييورم.» فرمان ايدييور. اوننجى سوز، اون ايكى پارلاق و قطعى حقيقتلر ايله بر قسم إسملرڭ آخرته دائر جوابلرينى إثبات و ايضاح أيلهمش. بوراده، او ايضاحه إكتفاءً غايت قيصه بر إشارت ايدرز:
أوت مادام هيچ بر سلطنت يوقدر كه، او سلطنته إطاعت ايدنلره مكافاتى و عصيان ايدنلره مجازاتى بولونماسين. ألبته ربوبيتِ مطلقه مرتبهسنده بر سلطنتِ سرمديهنڭ، او سلطنته ايمان ايله إنتساب و طاعت ايله فرمانلرينه تسليم اولانلره مكافاتى و او عزّتلى سلطنتى كفر و عصيانله إنكار ايدنلره ده مجازاتى؛ او رحمت و جماله، او عزّت و جلاله لايق بر طرزده اولاجق دييه «ربّ العالمين» و «السلطان الديّان» إسملرى جواب ويرييورلر.
هم مادام گونش گبى، گوندوز گبى، زمين يوزنده بر عمومى رحمت و إحاطهلى بر شفقت و كرم گوزيمزله گورويورز. مثلا او رحمت، هر بهارده عموم آغاجلرى و ميوهلى نباتلرى جنّت حوريلرى گبى گيديروب، سوسلنديروب، أللرينه هر چشيد ميوهلرى ويروب بزلره اوزاتوب «هايدى آليڭز، يهيڭز» ديديگى گبى؛ بر زهرلى سينگڭ أليله بزلره شفالى، طاتلى بالى يديرديگى و ألسز بر بوجگڭ أليله أڭ يوموشاق ايپگى بزلره گيديرديگى گبى، بر آووج قدر كوچوجك چكردكلرده، تخمجقلرده بيڭلر بطمان طعاملرى بزم ايچون صاقلايان و إحتياط ذخيرهسى اولارق او كوچوجك دهپولرده يرلشديرن بر رحمت، بر شفقت، ألبته هيچ شبهه اولاماز كه؛ بو درجه نازنينانه بسلهديگى بو سَويملى و منّتدارلرى و پرستشكارلرى اولان مؤمن إنسانلرى إعدام ايتمز. بلكه اونلرى داها پارلاق رحمتلره مظهر ايتمك ايچون، حياتِ دنيويه وظيفهسندن ترخيص ايدر دييه «رحيم» و «كريم» إسملرى سؤالمزه جواب ويرييورلر؛ (اَلْجَنَّةُ حَقٌّ) دييورلر.
هم مادام بز گوزيمزله گورويورز كه: عموم مخلوقلرده و زمين يوزنده اويله بر حكمت ألى ايشلهيور و اويله بر عدالت ئولچولريله ايشلر دونويور كه، عقلِ بشر اونڭ فوقنده دوشونهمييور. مثلا: إنسانڭ بيڭ جهازاتنه طاقيلان حكمتلرندن يالڭز بر كوچك چكردك قدر قوّۀِ حافظهسنده بتون تاريخچۀِ حياتنى و اوڭا تماس ايدن حدسز حادثاتى او قوّهجكده يازوب، اونى بر كتبخانه حكمنه گتيروب و إنسانڭ حشرده محاكمهسى ايچون نشر اولاجق اولان دفترِ أعمالنڭ بر كوچك سندى اولارق هر وقت خاطرلتمق سرّيله هر إنسانڭ ألنه ويرهرك دماغنڭ جيبنه قويان بر أزلى حكمت و بتون مصنوعاتده غايت حسّاس ميزانلر ايله أعضالرينى يرلشديرن، ميقروبدن گرگدانه، سينكدن سيمورغه قوشنه، بر چيچكلى نباتدن ميليارلر، تيريليونلرله چيچكلر آچان بهار چيچگنه قدر، إسرافسز ئولچولرله بر تناسب، بر موازنه، بر إنتظام و بر جمال ايچنده مصنوعاتى بر حسنِ صنعت ياپان و هر ذىحياتڭ حقوقِ حياتنى كمالِ ميزانله ويرن؛ اييلكلره گوزل نتيجهلر و فنالقلره فنا نتيجهلر ويرديرن و آدم (عس) زمانندن بَرى طاغى و ظالم قَوملره وورديغى طوقاتلرله كندينى پك قوّتلى إحساس ايتديرن بر عدالتِ سرمديه، ألبته و هيچ شبهه گتيرمز كه:
گونش گوندوزسز اولماديغى گبى؛ او حكمتِ أزليه، او عدالتِ سرمديه آخرتسز اولمازلر و ئولومده أڭ ظالملرڭ و أڭ مظلوملرڭ بر طرزده گيتمهلرندهكى عاقبتسز بر دهشتلى حقسزلغه، عدالتسزلگه و حكمتسزلگه هيچ بر وجهله مساعده ايتمزلر دييه «حكيم» و «حَكم» و «عدل» و «عادل» إسملرى بزم سؤالمزه قطعى جواب ويرييورلر.
هم مادام بتون ذىحيات مخلوقلرڭ أللرى يتيشمديگى و إقتدارلرى دائرهسنده اولميان بتون حاجاتلرينى، بتون فطرى مطلبلرينى بر نوع دعا بولونان إستعدادِ فطرى و إحتياجِ ضرورى ديللريله ايستدكلرى وقتده، غايت رحيم و ايشيديجى و شفقتلى بر دستِ غيبى طرفندن ويريلديگندن و إختيارى اولان دعواتِ إنسانيهنڭ، خصوصًا خواصلرڭ و نبيلرڭ دعالرينڭ اون عدددن آلتى يديسى خلافِ عادت مقبول اولماسندن قطعى آڭلاشيلييور كه: هر دردلينڭ آهنى، هر محتاجڭ دعاسنى ايشيدن و ديڭلهين بر سميعِ مجيب پرده آرقهسنده وار، باقار كه؛ أڭ كوچك بر ذىحياتڭ أڭ كوچك بر إحتياجنى گورور و أڭ گيزلى بر آهنى ايشيتير، شفقت ايدر، فعلًا جواب ويرر، ممنون ايدر.
ألبته و هر حالده هيچ بر شبهه إحتمالى قالماز كه: مخلوقلرڭ أڭ أهمّيتليسى اولان نوعِ إنسانڭ أڭ أهمّيتلى و عمومى و عموم كائناتى و عموم أسماء و صفاتِ إلٰهيهيى علاقهدار ايدن بقاءِ اُخرويهيه عائد دعالرينى ايچنه آلان و نوعِ إنسانڭ گونشلرى و ييلديزلرى و قوماندانلرى اولان بتون پيغمبرلرى آرقهسنه آلوب اونلره دعاسنه «آمين، آمين» ديديرتن و امّتندن هر گون هر فردِ متديّن هيچ اولمازسه قاچ دفعه اوڭا صلوات گتيرمكله اونڭ دعاسنه « آمين، آمين» ديين و بلكه بتون مخلوقات او دعاسنه إشتراك ايدهرك «أوت يا ربّنا! ايستديگنى وير، بز ده اونڭ ايستديگنى ايستهيورز.» دييورلر. بتون بو ردّ ايديلمز شرائط آلتنده بقاءِ اُخروى و سعادتِ أبديه ايچون محمّد عليه الصلاة والسلامڭ (حشرڭ حدسز أسبابِ موجبهسندن) يالڭز تك دعاسى جنّتڭ وجودينه و بهارڭ ايجادى قدر قدرتنه قولاى اولان آخرتڭ ايجادينه كافى بر سببدر دييه «مجيب» و «سميع» و «رحيم» إسملرى بزم سؤالمزه جواب ويرييورلر.
هم مادام گوندوز بداهتله گونشى گوسترديگى گبى؛ زمين يوزنده، موسملرڭ تبدّلنده كلّى ئولمك و ديريلمكده، پرده آرقهسنده بر متصرّف غايت إنتظامله قوجه كُرۀِ أرضى بر باغچه، بلكه بر آغاج قولايلغنده و إنتظامنده و عظمتلى بهارى بر چيچك سهولتنده و ميزانلى زينتنده و زمين صحيفهسنده اوچ يوز بيڭ حشر و نشرڭ نمونه و مثاللرينى گوسترن اوچ يوز بيڭ كتاب حكمندهكى نباتات و حيوانات طائفهلرينى (اونده) يازار، برابر و بربرى ايچنده شاشيرميهرق، قاريشيق ايكن قاريشديرميهرق، بربرينه بڭزهمكله برابر إلتباسسز، سهوسز، خطاسز، مكمّل، منتظم، معنيدار يازان بر قلمِ قدرت، بو عظمتى ايچنده حدسز بر رحمت، نهايتسز بر حكمت ايله ايشلديگى گبى؛ قوجه كائناتى بر خانهسى مِثللو إنسانه مسخّر و مزيَّن و تفريش ايتمك و او إنسانى خليفۀِ زمين ايدهرك و طاغ و گوك و ير تحمّلندن چكيندكلرى أمانتِ كبرايى اوڭا ويرمهسى و سائر ذىحياتلره بر درجه ضابطلك مرتبهسيله مكرّم ايتمهسى و خطاباتِ سبحانيهسنه و صحبتنه مشرّف أيلهمسى ايله فوق العاده بر مقام ويرديگى و بتون سماوى فرمانلرده اوڭا سعادتِ أبديهيى و بقاءِ اُخرويهيى قطعى وعد و عهد ايتديگى حالده، ألبته و هيچ بر شبهه اولماز كه: بهار قدر قدرتنه قولاى گلن دارِ سعادتى او مكرّم و مشرّف إنسانلر ايچون آچاجق و ياپاجق و حشر و قيامتى گتيرهجك دييه «محيى» و «مميت» و «حىّ» و «قيّوم» و «قدير» و «عليم» إسملرى، خالقمزدن صورمامزه جواب ويرييورلر.
أوت هر بهارده بتون آغاجلرى و اوتلرڭ كوكلرينى عينًا إحيا و نباتى و حيوانى اوچ يوز بيڭ نوع حشرڭ و نشرڭ نمونهلرينى ايجاد ايدن بر قدرت، محمّد و موسى عليهما الصلاة والسلاملرڭ هر برينڭ امّتنڭ گچيرديگى بيڭ سنهلك زمان، قارشى قارشىيه خيالًا گتيريلوب باقيلسه، حشرڭ و نشرڭ بيڭ مثالنى و بيڭ دليلنى ايكى بيڭ بهارده (*) گوسترديگى گورولهجك. و بويله بر قدرتدن حشرِ جسمانىيى اوزاق گورمك، بيڭ درجه كورلك و عقلسزلقدر.
___
(*): سابق هر بر بهار؛ قيامتى قوپمش، ئولمش و قارشيسندهكى بهار، اونڭ حشرى حكمندهدر.
___
هم مادام نوعِ بشرڭ أڭ مشهورلرى اولان يوز يگرمى درت بيڭ پيغمبرلر إتّفاق ايله سعادتِ أبديهيى و بقاىِ اُخروىيى جنابِ حقّڭ بيڭلر وعد و عهدلرينه إستنادًا إعلان ايدوب، معجزهلريله طوغرى اولدقلرينى إثبات ايتدكلرى گبى؛ حدسز أهلِ ولايت، كشف ايله و ذوق ايله عين حقيقته إمضا باصييورلر. ألبته او حقيقت گونش گبى ظاهر اولور، شبهه ايدن ديوانه اولور. أوت بر فنده و بر صنعتده متخصّص بر ايكى ذاتڭ او فن و او صنعته عائد حكملرى و فكرلرى، اونده إختصاصى اولميان بيڭ آدمڭ، (حتّى باشقه فنلرده عالم و أهلِ إختصاص ده اولسهلر) مخالف فكرلرينى حكمدن إسقاط ايتدكلرى گبى؛ بر مسئلهده، مثلا رمضان هلالنى يومِ شكده إثبات ايتمك و «سوت قونسروهلرينه بڭزهين جويزِ هندى باغچهسى روىِ زمينده وار» دييه دعوا ايتمكده ايكى إثبات ايديجى، بيڭ إنكار ايديجى و نفى ايديجيلره غلبه ايدوب دعوايى قزانييورلر. چونكه إثبات ايدن يالڭز بر جويزِ هندىيى وياخود يرينى گوسترسه قولايجه دعوايى قزانير. اونى نفى و إنكار ايدن، بتون روىِ زمينى آرامق، طرامقله هيچ بر يرده بولونماديغنى گوسترمكله دعواسنى إثبات ايدهبيلديگى گبى؛ جنّتى و دارِ سعادتى إخبار و إثبات ايدن يالڭز بر ايزينى، سينهماده گبى كشفًا بر گولگهسنى، بر ترشّحنى گوسترمكله دعوايى قزانديغى حالده؛ اونى نفى و إنكار ايدن، بتون كائناتى و أزلدن أبده قدر زمانلرى گورمك و گوسترمكله آنجق إنكارينى و نفينى إثبات ايله دعوايى قزانهبيلير. و بو أهمّيتلى سردندر كه؛ خصوصى بر يره باقميان و ايمانى حقيقتلر گبى عموم كائناته باقان نفيلر، إنكارلر (ذاتنده محال اولمامق شرطيله) إثبات ايديلمز دييه أهلِ تحقيق إتّفاق ايدوب بر دستورِ أساسى قبول ايتمشلر.
ايشته بو قطعى حقيقته بناءً بيڭلر فيلسوفلرڭ مخالف فكرلرى، بويله ايمانى مسئلهلرده بر تك مخبرِ صادقه قارشى هيچ بر شبهه حتّى وسوسه ويرمهمك لازم ايكن، يوز يگرمى درت بيڭ إثبات ايديجى أهلِ إختصاص و مخبرِ صادقڭ و حدسز و نهايتسز مثبت و متخصّص أهلِ حقيقت و أصحابِ تحقيقڭ إتّفاق ايتدكلرى أركانِ ايمانيهده؛ عقلى گوزينه اينمش، قلبسز، معنوياتدن اوزاقلاشمش، كورلشمش بر قاچ فيلسوفڭ إنكارلريله شبههيه دوشمهنڭ نه قدر أحمقلق و ديوانهلك اولديغنى قياس ايديڭز.
هم مادام گوزيمزله، گوندوز گبى؛ هم نفسمزده، هم أطرافمزده بر رحمتِ عامّه و بر حكمتِ شامله و بر عنايتِ دائمه مشاهده ايدييورز و دهشتلى بر سلطنتِ ربوبيت و دقّتلى بر عدالتِ عاليه و عزّتلى إجراآتِ جلاليهنڭ آثارينى و جلوهلرينى گورويورز. حتّى بر آغاجڭ ميوهلرى و چيچكلرى صاييسنجه او آغاجه حكمتلر طاقان بر حكمت و هر بر إنسانڭ جهازاتى و حسّياتى و قوّهلرى عددنجه إحسانلرى، إنعاملرى اوڭا باغلامش بر رحمت و قَومِ نوح و هود و صالح عليهم السلام و قَومِ عاد و ثمود و فرعون گبى عاصى ملّتلره طوقات ووران و أڭ كوچك بر ذىحياتڭ حقّنى محافظه ايدن عزّتلى و عنايتلى بر عدالت و
﴿وَمِنْ اٰيَاتِهٖٓ اَنْ تَقُومَ السَّمَٓاءُ وَالْاَرْضُ بِاَمْرِهٖ ثُمَّ اِذَا دَعَاكُمْ
دَعْوَةً مِنَ الْاَرْضِ اِذَٓا اَنْتُمْ تَخْرُجُونَ﴾
آيتى، عظمتلى بر ايجاز ايله دير:
ناصلكه ايكى قيشلهده ياتان و طوران مطيع عسكرلر، بر قوماندانڭ چاغيرماسيله سلاح باشنه و وظيفه باشنه بورو سسيله گلمهلرى گبى، عينًا اويله ده: بو ايكى قيشلهنڭ مثالنده و أمره إطاعتنده قوجه سماوات و كُرۀِ أرض، سلطانِ أزلينڭ عسكرلرينه ايكى مطيع قيشله گبى، نه وقت حضرتِ إسرافيل عليه السلامڭ بوروسيله او قيشلهلرده ئولوم ايله ياتانلر چاغيريلسه، درحال جسد لباسلرينى گيوب طيشارى فيرلامالرينى إثبات ايدوب گوسترن هر بهارده أرض قيشلهسى ايچندهكيلر، مَلكِ رعدڭ بوروسيله عين وضعيتى گوسترمهسيله نهايتسز عظمتى آڭلاشيلان بر سلطنتِ ربوبيت؛ ألبته و ألبته و هر حالده و هيچ شبهه گتيرمز كه، (اوننجى سوزده إثباتنه بناءً) او رحمت و حكمت و عنايت و عدالت و سلطنتِ سرمديهنڭ غايت قطعى ايستدكلرى دارِ آخرت و دائرۀِ حشر و نشرڭ آچيلمامسيله؛ او نهايتسز جمالِ رحمت نهايتسز بر چركين مرحمتسزلگه إنقلاب ايتمهسى و او حدسز كمالِ حكمت، حدسز قصورلى عبثيته و فائدهسز إسرافاته دونمسى و او غايت شيرين عنايت، غايت آجى إهانتلره دگيشمسى و او غايت ميزانلى و حقّانيتلى عدالت، غايت شدّتلى ظلملره قلب اولماسى و او غايت درجهده حشمتلى و قوّتلى سلطنتِ سرمديه سقوط ايتمهسى و حشرڭ گلمهمسيله بتون حشمتى غائب اولماسى و كمالاتِ ربوبيتى عجز و قصور ايله لكهدار اولماسى، هيچ بر جهتِ إمكانى يوق؛ هيچ بر عقل إحتمال ويرمز، يوز محال ايچنده بردن بولونور، دائرۀِ إمكان خارجنده باطل و ممتنعدر. چونكه نازنين و نازدار بسلهديگى و عقل و قلب گبى جهازاتله سعادتِ أبديهيه و آخرتده بقاءِ دائمىيه إشتياق حسّنى ويرديگى حالده اونى أبدى إعدام ايتمك، نه قدر غدرلى بر مرحمتسزلك و اونڭ يالڭز دماغنه يوزر حكمتلر و فائدهلر طاقديغى حالده اونى ديريلمهمك اوزره بتون جهازاتنى و بيڭلر فائدهلرى بولونان إستعداداتنى عاقبتسز بر ئولومله فائدهسز، نتيجهسز، حكمتسز بتون بتون إسراف ايتمك نه درجه خلافِ حكمت و بيڭلر وعد و عهدلرينى يرينه گتيرمهمك ايله (حاشا) عجزينى و جهلنى گوسترمك، نه قدر او حشمتِ سلطنته و او كمالِ ربوبيته ضددر، هر ذىشعور آڭلار. بونلره قياسًا، عنايت و عدالتى تطبيق أيله.
ايشته خالقمزدن صورديغمز آخرته دائر سؤالمزه «رحمٰن» و «حكيم» و «عدل» و «كريم» و «حاكم» إسملرى مذكور حقيقتله جواب ويرييورلر، شكسز شبههسز، گونش گبى آخرتى إثبات ايدييورلر.
هم مادام بز گوزيمزله گورويورز: اويله إحاطهلى و عظمتلى بر حفيظيت حكم ايدر كه، ذىحيات هر شيئڭ و هر حادثهنڭ چوق صورتلرينى و گورديگى فطرى وظيفهسنڭ دفترينى و أسماءِ إلٰهيهيه قارشى لسانِ حال ايله تسبيحاتنه دائر صحيفۀِ أعمالنى مثالى لوحهلرده و چكردكلرنده و تخمجقلرنده و لوحِ محفوظڭ نمونهجكلرى اولان قواىِ حافظهلرنده و بِالخاصّه إنسانڭ دماغندهكى پك بيوك و پك كوچك كتبخانهسى اولان قوّۀِ حافظهسنده و سائر مادّى و معنوى إنعكاس آيينهلرنده قيد ايدر، يازديرر؛ ضبط ايدهرك محافظه آلتنه آلير. صوڭره موسمى گلدكجه بتون او معنوى يازيلرى مادّى بر طرزده ده گوزيمزه گوستروب ميليونلرله مثاللر و دليللر و نمونهلر قوّتيله (وَاِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ) آيتندهكى أڭ عجيب بر حقيقتِ حشريهيى، قدرتڭ بر چيچگى اولان هر بهار، كندى چيچكِ أكبرنده ميليارلر ديل ايله كائناته إعلان ايدر.
و باشده نوعِ إنسان اولارق بتون ذىحياتلر و بتون أشيا، فنايه دوشمك و عدمه سقوط ايتمك و هيچلكده محو اولمق و باشده نوعِ بشر اولارق ذىحياتلر إعدام ايديلمك ايچون ياراديلمهمشلر. بلكه بقايه ترقّى ايله و دوامه تصفّى ايله و سرمدى وظيفهيه إستعداديله گيرمك ايچون خلق اولوندقلرينى غايت قوّتلى إثبات ايدر.
أوت هر بهارده مشاهده ايدييورز كه: گوز موسمى قيامتنده وفات ايدن حدسز نباتات، بهار حشرنده هر بر آغاج، هر بر كوك، هر بر چكردك، هر بر تخم (وَاِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ) آيتنى اوقويوب بر معناسنى، بر فردينى كندى ديليله، گچمش سنهلرده گورديگى وظيفهنڭ مثاللريله تفسير ايدهرك او عظمتلى حفيظيته شهادت ايدر. (هُوَ الْاَوَّلُ وَالْاٰخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ) آيتندهكى درت معظّم حقيقتلرى هر شيده گوستروب، حفيظيتى أعظمى درجهده و حشرى بهار قولايلغنده و قطعيتنده بزلره درس ويرر.
أوت بو درت إسمڭ جلوهلرى، أڭ جزئيدن أڭ كلّىيه قدر جريان ايدرلر. مثلا: ناصلكه بو آغاجڭ منشئى اولان بر چكردك (اَلْاَوَّلُ) إسمنه مظهريتله او آغاجڭ غايت مكمّل پروغرامنى و ايجادينڭ نقصانسز جهازاتنى و تشكّلنڭ بتون شرائطنى جامع بر قوطوجقدر كه؛ حفيظيتڭ عظمتنى إثبات ايدر.
(وَالْاٰخِرُ) إسمنه مظهر اولان ميوهسى ايسه، چكردكلريله او آغاجڭ ايشلديگى بتون فطرى وظيفهلرينڭ فهرستهسنى و عمللرينڭ ليستهسنى و حياتِ ثانيهسنڭ دستورلرينى إحتوا ايدن بر صندوقجقدر كه، أعظمى درجهده حفيظيته شهادت ايدر.
(وَالظَّاهِرُ) إسمنه مظهر اولان او آغاجڭ صورتِ جسمانيهسى ايسه، اويله تناسبلى و صنعتلى و سوسلى بر حلّه، بر لباس و آيرى آيرى نقشلر و زينتلر و يالديزلى نشانلر ايله تزيين ايديلمش؛ گويا يتمش رنكلى بر حورى ألبسهسيدر كه، حفيظيت ايچنده عظمتِ قدرت و كمالِ حكمت و جمالِ رحمتى گوزلره گوسترر.
(وَالْبَاطِنُ) إسمنه آيينه اولان او آغاجڭ ايچندهكى ماكينهسى ايسه، اويله منتظم و مكمّل و معجزاتلى بر فابريقه، بر تزگاه، بر كيمياخانه و هيچ بر دالى و ميوهيى و ياپراغى غداسز بيراقميان ميزانلى بر قزغانِ أرزاقدر كه؛ حفيظيت ايچنده كمالِ قدرت و عدالت و جمالِ رحمت و حكمتى گونش گبى إثبات ايدر.
عينًا اويله ده، كُرۀِ أرض، سنوى موسملر جهتنده بر آغاجدر. إسمِ أوّل جلوهسيله گوز موسمنده حفيظيته أمانت ايديلن بتون تخملر و چكردكلر، بهار چارشافنى گيهن زمين يوزينڭ ميليارلر دال، بوداق، ميوه ويرن و چيچك آچان آغاجنڭ تشكيلاتنه دائر إلٰهى أمرلرڭ مجموعهجقلرى و قدردن گلن دستورلرڭ ليستهلرى و گچن يازڭ ايشلديگى وظيفهلرڭ كوچوجك صحيفۀِ عمللرى و دفترِ خدماتيدر كه، بِالبداهه بر حفيظِ ذو الجلال والإكرامڭ حدسز قدرت، عدالت، حكمت، رحمت ايله ايش گورديگنى گوسترييور.
و سنوى زمين آغاجنڭ آخرى ايسه، ايكنجى گوزده او آغاجڭ گورديگى بتون وظيفهلرينى و أسماءِ إلٰهيهيه قارشى ايتديگى بتون فطرى تسبيحاتلرينى و گلهجك بهار حشرنده نشر اولابيلن بتون صحائفِ أعماللرينى، ذرّهجك و كوچوجك قوطوجقلرڭ ايچنه قويوب، حفيظِ ذو الجلالڭ دستِ حكمتنه تسليم ايدر. (هُوَ الْاٰخِرُ) إسمنى حدسز ديللرله كائنات يوزنده اوقور.
و بو آغاجڭ ظاهرى ايسه، حشرڭ اوچ يوز بيڭ مثاللرينى و أمارهلرينى گوسترن اوچ يوز بيڭ كلّى و چشيد چشيد چيچكلر آچوب حدسز رحمانيت و رزّاقيت و رحيميت و كريميت سفرهلرينى سرهرك ذىحياتلره ضيافتلر ويرمكله (هُوَ الظَّاهِرُ) إسمنى ميوهلرى، چيچكلرى، طعاملرى صاييسنجه لسانلريله ذكر ايدوب مدح و ثنا ايدر، گوندوز گبى (وَاِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ) حقيقتنى گوسترر.
بو حشمتلى آغاجڭ باطنى ايسه، حدسز و حسابه گلمز منتظم ماكينهلرى و ميزانلى فابريقهلرى كمالِ دقّت و إنتظامله ايشلتديرن اويله بر قزغان و تزگاهدر كه، بر درهمدن بيڭ بطمان طعاملرى پيشيرر، آجلره يتيشديرر. و اويله بر ميزان و دقّتله ايشلر كه، ذرّه قدر تصادفڭ قاريشماسنه بر ير بيراقمييور. (هُوَ الْبَاطِنُ) إسمنى زمينڭ ايچ يوزيله يوز بيڭ ديل ايله تسبيح ايدن بعض ملائكه گبى يوز بيڭ طرزلرده إعلان ايدوب إثبات ايدر.
هم أرض، سنوى حياتى حيثيتيله بر آغاج اولديغى و او درت إسم ايچنده حفيظيتى و اونڭله حشر قپوسنه بر آناختار ياپديغى گبى، عينًا اويله ده، دهرى و دنيا حياتى جهتيله ينه ميوهلرى آخرت پازارينه گوندريلن بر منتظم آغاجدر. و او درت إسمه اويله بر مظهر، بر آيينه و آخرته گيدن بر يول آچار كه، گنيشلگنى إحاطهيه و تعبيره عقلمز كافى گلمييور. يالڭز بو قدر ديرز: ناصلكه بر ساعتڭ ثانيهلرى و دقيقهلرى و ساعتلرى و گونلرى صايان هفتهلق ساعتڭ ميللرى بربرينه بڭزر، بربرينى إثبات ايدر. ثانيهلرڭ حركتنى گورن، سائر چرخلرڭ حركتلرينى تصديق ايتمگه مجبور اولور. عينًا اويله ده؛ سماوات و أرضڭ خالقِ ذو الجلالنڭ بر ساعتِ أكبرى اولان بو دنيانڭ ثانيهلرينى صايان گونلر و دقيقهلرينى حساب ايدن سنهلر و ساعتلرينى گوسترن عصرلر و گونلرينى بيلديرن دورلر بربرينه بڭزر، بربرينى إثبات ايدر. و بو گيجهنڭ صباحى و بو قيشڭ بهارى قطعيتنده فانى دنيانڭ قراڭلقلى قيشنڭ باقى بر بهارى و سرمدى بر صباحى گلهجگنى حدسز أمارهلرله خبر ويرر دييه، «حفيظ» إسمى ايله (هُوَ الْاَوَّلُ وَالْاٰخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ) إسملرى، بز خالقمزدن صورديغمز حشر مسئلهسنه، مذكور حقيقتله جواب ويرييورلر.
هم مادام گوزيمزله گورويورز و عقلمزله آڭلايورز كه؛ إنسان شو كائنات آغاجنڭ أڭ صوڭ و أڭ جمعيتلى ميوهسى و حقيقتِ محمّديه عليه الصلاة والسلام جهتيله چكردكِ أصليسى و كائنات قرآننڭ آيتِ كبراسى و إسمِ أعظمى طاشييان آيت الكرسيسى و كائنات سراينڭ أڭ مكرّم مسافرى و او سرايدهكى سائر سكنهلرده تصرّفه مأذون أڭ فعّال مأمورى و كائنات شهرينڭ زمين محلّهسنڭ باغچهسنده و تارلاسنده، واردات و صرفياتنه و زرع و أكيلمسنه نظارته مأمور و يوزر فنلر و بيڭلر صنعتلرله تجهيز ايديلمش أڭ گورولتولى و مسؤليتلى ناظرى و كائنات ئولكهسنڭ أرض مملكتنده، پادشاهِ أزل و أبدڭ غايت دقّت آلتنده بر مفتّشى، بر نوع خليفۀِ أرضى و جزئى و كلّى حركاتى قيد ايديلن بر متصرّفى و سما و أرض و جبالڭ قالديرماسندن چكيندكلرى أمانتِ كبرايى اوموزينه آلان و اوڭنه ايكى عجيب يول آچيلان، بر يولده ذىحياتڭ أڭ بدبختى و ديگرنده أڭ بختيارى، چوق گنيش بر عبوديتله مكلّف بر عبدِ كلّى و كائنات سلطاننڭ إسمِ أعظمنه مظهر و بتون أسماسنه أڭ جامع بر آيينهسى و خطاباتِ سبحانيهسنه و قونوشمهلرينه أڭ آڭلايشلى بر مخاطبِ خاصّى و كائناتڭ ذىحياتلرى ايچنده أڭ زياده إحتياجليسى و حدسز فقريله و عجزيله برابر حدسز مقصدلرى و آرزولرى و نهايتسز دشمنلرى و اونى إنجيتن ضررلى شيلرى بولونان بر بيچاره ذىحياتى و إستعدادجه أڭ زنگينى و لذّتِ حيات جهتنده أڭ متألّمى و لذّتلرى دهشتلى ألملرله آلوده و بقايه أڭ زياده مشتاق و محتاج و أڭ چوق لايق و مستحق و دوامى و سعادتِ أبديهيى حدسز دعالرله ايستهين و يالواران و بتون دنيا لذّتلرى اوڭا ويريلسه، اونڭ بقايه قارشى آرزوسنى تطمين ايتمهين و اوڭا إحسانلر ايدن ذاتى پرستش درجهسنده سَون و سَوْديرن و سَويلن چوق خارقه بر معجزۀِ قدرتِ صمدانيه و بر أعجوبۀِ خلقت و كائناتى ايچنه آلان و أبده گيتمك ايچون ياراديلديغنه بتون جهازاتِ إنسانيهسى شهادت ايدن.. بويله يگرمى كلّى حقيقتلر ايله جنابِ حقّڭ حق إسمنه باغلانان و أڭ كوچك ذىحياتڭ أڭ جزئى إحتياجنى گورن و نيازينى ايشيدن و فعلًا جواب ويرن حفيظِ ذو الجلالڭ حفيظ إسميله متماديًا عمللرى قيد ايديلن و كائناتى علاقهدار ايدهجك أفعاللرى او إسمڭ كاتبينِ كراملريله يازيلان و هر شيدن زياده او إسمڭ نظرِ دقّتنه مظهر بولونان بو إنسانلر، ألبته و ألبته و هر حالده و هيچ بر شبهه گتيرمز كه؛ بو يگرمى حقيقتڭ حكميله، إنسانلر ايچون بر حشر و نشر اولاجق و حق إسميله أوّلكى خدمتلرينڭ مكافاتنى و قصوراتنڭ مجازاتنى چكهجك. و حفيظ إسميله جزئى كلّى قيد آلتنه آلينان هر عملندن محاسبه و صورغويه چكيلهجك. و دارِ بقاده سعادتِ أبديه ضيافتگاهنڭ و شقاوتِ دائمه حپسخانهسنڭ قپولرى آچيلاجق. و بو عالمده چوق طائفهلره قوماندانلق ياپان و قاريشان و بعضًا قاريشديران بر ضابط، طوپراغه گيروب هر عملندن سؤال اولونمامق و اويانديريلمامق اوزره ياتوب صاقلانميهجقدر.
يوقسه سينگڭ سسنى ايشيدوب حقِّ حياتنى ويرمكله فعلًا جواب ويرديگى حالده، گوك گورولتيسى قوّتنده بقايه عائد حدسز حقوقِ إنسانيهنڭ، مذكور يگرمى حقيقتلر لسانلريله ايديلن و عرشى و فرشى چينلاتان دعالرينى ايشيتمهمك و او حدسز حقوقى ضايع ايتمك و سينك قنادينڭ إنتظامى شهادتيله سينك قنادى قدر إسراف ايتمهين بر حكمت، بتون او حقيقتلرڭ باغلاندقلرى إنسانى إستعداداتى و أبده اوزانان أمللرى و آرزولرى و او إستعداد و آرزولرى بسلهين كائناتڭ پك چوق رابطهلرينى و حقيقتلرينى بتون بتون إسراف ايتمك اويله بر حقسزلقدر و إمكان خارجنده و ظالمانه بر چركينلكدر كه؛ حق و حفيظ و حكيم و جميل و رحيم إسملرينه شهادت ايدن بتون موجودات اونى ردّ ايدر. يوز درجه محال و بيڭ وجهله ممتنعدر ديرلر. ايشته بز خالقمزدن حشره دائر صورديغمز سؤاله، «حق»، «حفيظ»، «حكيم»، «جميل»، «رحيم» إسملرى جواب ويروب ديرلر: «بز، حق و حقيقت اولديغمز گبى و هم بزه شهادت ايدن موجوداتڭ تحقّقى مِثللو، حشر حقدر و محقّقدر.»
هم مادام... داها يازاجقدم، فقط گونش گبى معلوم اولماسندن قيصه كسدم. ايشته گچمش مثاللرده و ماداملردهكى مادّهلره قياسًا، جنابِ حقّڭ يوز، بلكه بيڭ أسماسنڭ كائناته باقان إسملرينڭ هر بريسى، ناصلكه موجوداتدهكى آيينه و جلوهلريله مسمّاسنى بداهتله إثبات ايدر. عينًا اويله ده؛ حشرى و دارِ آخرتى ده گوستررلر و قطعيتله إثبات ايدرلر.
هم ناصل خالقمزدن صورديغمز سؤالمزه، او ربّمز بتون فرمانلريله و نازل ايتديگى بتون كتابلريله و مسمّا اولديغى أكثر إسملريله بزه قدسى و قطعى جواب ويرييور. عينًا اويله ده، ملائكهلريله و اونلرڭ ديليله داها باشقه بر طرزده ديديرر:
«سزڭ زمانِ آدمدن بَرى هم روحانيلرله، هم بزمله گوروشمڭزڭ يوزر تواتر قوّتنده حادثهلرى وار و بزم و روحانيلرڭ وجودلرينه و عبوديتلرينه دلالت ايدن حدسز أماره و دليللر وار. و بز آخرت صالونلرنده و بعض دائرهلرنده گزديگمزى، بربريمزه مطابق اولارق سزڭ قوماندانلريڭز ايله گوروشديگمز زمان سويلهمشز و دائما ده سويلهيورز. ألبته بو گزديگمز باقى و مكمّل صالونلر و بو صالونلرڭ آرقهلرنده تفريش و تزيين ايديلمش اولان سرايلر و منزللر، هيچ شبههمز يوقدر كه، غايت أهمّيتلى مسافرلرى او يرلرده إسكان ايتمك اوزره بكلهيورلر. سزه قطعى بيان ايدييورز.» دييه سؤالمزه جواب ويرييورلر.
هم مادام خالقمز، بزه أڭ بيوك معلّم و أڭ مكمّل استاد و شاشيرماز و شاشيرتماز أڭ طوغرى رهبر اولارق محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامى تعيين ايتمش. و أڭ صوڭ ألچى اولارق گوندرمش. بز دخى، علم اليقين مرتبهسندن عين اليقين و حقّ اليقين مرتبهلرينه ترقّى و تكمّل ايتمك اوزره هر شيدن أوّل بو استاديمزدن، خالقمزدن صورديغمز سؤالى صورمقلغمز لازم گلييور. چونكه او ذات، خالقمز طرفندن هر برى برر نشانۀِ تصديق اولان بيڭ معجزاتيله، قرآنڭ بر معجزهسى اولارق قرآنڭ حق و كلام اللّٰه اولديغنى إثبات ايتديگى گبى؛ قرآن دخى، قرق نوع إعجاز ايله، او ذاتڭ بر معجزهسى اولوب، اونڭ طوغرى و رسول اللّٰه اولديغنى إثبات ايدهرك ايكيسى برابر، برى عالمِ شهادت لسانى (بتون حياتنده بتون أنبيا و أوليانڭ تصديقلرى آلتنده) ديگرى عالمِ غيب لسانى (بتون سماوى فرمانلرڭ و كائنات حقيقتلرينڭ تصديقلرى ايچنده) بيڭلر آياتيله إدّعا و إثبات ايتدكلرى حقيقتِ حشريه، ألبته گونش و گوندوز گبى بر قطعيتدهدر.
أوت حشر گبى، أڭ عجيب و أڭ دهشتلى و طورِ عقلڭ خارجنده بر مسئله، آنجق و آنجق بويله خارقه ايكى استادڭ درسلريله حلّ ايديلير، آڭلاشيلير.
أسكى زمان پيغمبرلرى امّتلرينه قرآن گبى ايضاحات ويرمدكلرينڭ سببى، او دورلر بشرڭ بدويت و طفوليت دورى اولماسيدر. إبتدائى درسلرده ايضاح آز اولور.
الحاصل: مادام جنابِ حقّڭ أكثر إسملرى آخرتى إقتضا ايدوب ايسترلر. ألبته او إسملره دلالت ايدن بتون حجّتلر، بر جهتده آخرتڭ تحقّقنه دخى دلالت ايدرلر. و مادام ملائكهلر آخرتڭ و عالمِ بقانڭ دائرهلرينى گوردكلرينى خبر ويرييورلر. ألبته ملائكه و روحلرڭ و روحانياتڭ وجود و عبوديتلرينه شهادت ايدن دليللر، طولاييسيله آخرتڭ وجودينه دخى دلالت ايدرلر. و مادام محمّد عليه الصلاة والسلامڭ بتون حياتنده وحدانيتدن صوڭره أڭ دائمى دعواسى و مدّعاسى و أساسى آخرتدر؛ ألبته او ذاتڭ نبوّتنه و صدقنه دلالت ايدن بتون معجزهلرى و حجّتلرى، (بر جهتده، طولاييسيله) آخرتڭ تحقّقنه و گلهجگنه شهادت ايدرلر. و مادام قرآنڭ درتدن بريسى حشر و آخرتدر و بيڭ آياتيله اونڭ إثباتنه چاليشير و اونى خبر ويرر. ألبته قرآنڭ حقّانيتنه شهادت و دلالت ايدن بتون حجّتلرى و دليللرى و برهانلرى، طولاييسيله آخرتڭ وجودينه و تحقّقنه و آچيلمهسنه دخى دلالت و شهادت ايدرلر.
ايشته باق، بو ركنِ ايمانى نه قدر قوّتلى و قطعى اولديغنى گور.
* * *