سكزنجى مسئلهنڭ بر خلاصهسى
يدنجيده حشرى چوق مقاماتدن صوراجقدق. فقط خالقمزڭ إسملريله ويرديگى جواب او درجه قوّتلى يقين و قناعت ويردى كه؛ داها باشقه صورغولره إحتياج بيراقماديغندن اوراده قيصه كسدك. شيمدى بو مسئلهده، آخرت ايماننڭ، هم آخرتڭ سعادتنه، هم دنيا سعادتنه دائر تأمين ايتديگى فائدهلر و نتيجهلرندن يوزدن برى خلاصه ايديلهجك. سعادتِ اُخرويهيه عائد قسمى، قرآنِ معجز البيانڭ ايضاحاتى داها هيچ بر بيانه إحتياج بيراقمامش، اونى اوڭا حواله ايدهرك و سعادتِ دنيويهيه عائد قسمى ايضاح جهتنى رسالۀِ النوره بيراقوب، يالڭز قيصه بر خلاصه ايله إنسانڭ حياتِ شخصيه و حياتِ إجتماعيهسنه عائد يوزر نتيجهلرندن اوچ درت دانهسنى بيان ايدرز.
برنجيسى:
إنسان، سائر حيواناته مخالف اولارق، خانهسيله علاقهدار اولديغى مِثللو دنيا ايله علاقهداردر و أقاربيله مناسبتدار اولديغى گبى، نوعِ بشر ايله ده جدّى و فطرى مناسبتداردر. و دنياده موقّت بقاسنى آرزولاديغى گبى بر دارِ أبديده بقاسنى، عشق درجهسنده آرزولايور. و معدهسنڭ غدا إحتياجنى تأمين ايتمگه چاليشديغى گبى دنيا قدر گنيش، بلكه أبده قدر اوزانان سفرهلرى و غدالرى، عقل و قلب و روح و إنسانيت معدهلرى ايچون تدارك ايتمگه فطرةً مجبوردر، چابالايور. و اويله آرزولرى و مطلبلرى وار كه، أبدى سعادتدن باشقه هيچ بر شى اونلرى تطمين ايتمييور. حتّى اوننجى سوزده إشارت ايديلديگى گبى، بر زمان (كوچكلگمده) خيالمدن صوردم: «سڭا بر ميليون سنه عمر و دنيا سلطنتى ويريلمهسنى، فقط صوڭره عدمه و هيچلگه دوشمهسنى مى ايسترسڭ؟ يوقسه باقى فقط عادى و مشقّتلى بر وجودى مى ايسترسڭ؟» ديدم. باقدم، ايكنجيسنى آرزولايوب برنجيسندن « آه» چكدى. «جهنّم ده اولسه بقا ايسترم» ديدى.
ايشته مادام ماهيتِ إنسانيهنڭ بر خدمتكارى اولان قوّۀِ خياليهيى بو دنيا لذّتلرى تطمين ايتمييور. ألبته غايت جامع ماهيتِ إنسانيه، أبديتله فطرةً علاقهداردر. ايشته بو حدسز آرزو و أمللره باغلى اولديغى حالده، سرمايهسى بر جزئى جزءِ إختيارى و فقرِ مطلق بر إنسانه، آخرته ايمان نه درجه قوّتلى و كافى و وافى بر خزينه، بر مدارِ سعادت و لذّت، بر مدارِ إستمداد، بر مرجع و دنيانڭ حدسز غملرينه قارشى بر مدارِ تسلّى اولديغى اويله بر ميوه و فائدهدر كه؛ اونى قزانمق يولنده دنيا حياتنى فدا ايتسه، ينه اوجوزدر.
ايكنجى ميوهسى و حياتِ شخصيهيه باقان بر فائدهسى:
اوچنجى مسئلهده ايضاح ايديلن و گنجلك رهبرنده بر حاشيه بولونان چوق أهمّيتلى بر نتيجهدر.
أوت هر إنسانڭ، هر زمان دوشونديگى أڭ أهمّيتلى أنديشهسى، مزارستانه گيرن كندى دوستلرى و أقربالرى گبى او إعدامخانهيه گيرمك كيفيتيدر. بر تك دوستى ايچون، روحنى فدا ايدن او بيچاره إنسانڭ؛ بيڭلر، بلكه ميليونلر، ميليارلر دوستلرى أبدى بر مفارقت ايچنده إعدام اولمالرينى توهّم ايدوب جهنّم عذابندن بتر بر ألم (او دوشونمك اوجندن) گورونديگى وقت، آخرته ايمان گلدى، گوزينى آچديردى و پردهيى قالديردى. «باق» ديدى. او ايمانله باقدى. جنّت لذّتندن خبر ويرن بر لذّتِ روحانيهيى او دوستلرى أبدى ئولوملردن و چورومهلردن قورتولوب مسرورانه بر نورانى عالمده اونى ده بكلهيورلر وضعيتنده مشاهدهسيله آلدى. رسالۀِ نورده بو نتيجه حجّتلرله ايضاحنه إكتفاءً قيصه كسييورز.
حياتِ شخصيهيه عائد اوچنجى بر فائدهسى:
إنسانڭ سائر ذىحياتلر اوستندهكى تفوّقى و رتبهسى ايسه؛ يوكسك سجيهلرى و جمعيتلى إستعدادلرى و كلّى عبوديتلرى و گنيش وجودى دائرهلرى إعتباريلهدر. حالبوكه او إنسان، هم معدوم، هم ئولو، هم قراڭلق اولان گچمش و گلهجك زمانلرڭ اورتهسنده صيقيشمش بر قيصه زمان اولان حاضر وقتڭ مقياسيله، ئولچوسيله؛ حميتى، محبّتى، قارداشلغى، إنسانيتى گبى سجيهلر آلير.
مثلا، أسكيدن طانيماديغى و آيرلدقدن صوڭره ده هيچ گورهميهجگى باباسنى، قارداشنى، قاريسنى، ملّتنى و وطننى سَور، خدمت ايدر. و تام صداقته و إخلاصه پك نادر موفّق اولابيلير؛ او نسبتده كمالاتى و سجيهلرى كوچولور. دگل حيوانلرڭ أڭ علويسى بلكه باش آشاغى، عقل جهتيله أڭ بيچارهسى و آشاغيسى اولمق وضعيتنه دوشهجگى صيرهده، آخرته ايمان إمداده يتيشير. مزار گبى طار زماننى، گچمش و گلهجك زمانلرى ايچنه آلان، پك گنيش بر زمانه چويرر. و دنيا قدر، بلكه أزلدن أبده قدر بر دائرۀِ وجود گوسترر. باباسنى، دارِ سعادتده و عالمِ أرواحده دخى پدرلك مناسبتيله و قارداشنى، تا أبده قدر اخوّتنى دوشونمهسيله و قاريسنى جنّتده دخى أڭ گوزل بر رفيقۀِ حياتى اولديغنى بيلمسى حيثيتيله سَور، حرمت ايدر، مرحمت ايدر، يارديم ايدر. و او بيوك و گنيش دائرۀِ حياتده و وجوددهكى مناسبتلر ايچون اولان أهمّيتلى خدمتلرى، دنيانڭ قيمتسز ايشلرينه و جزئى غرضلرينه و منفعتلرينه آلَت ايتمز. جدّى صداقته و صميمى إخلاصه موفّق اولارق، كمالاتى و خصلتلرى، او نسبتده (درجهسنه گوره) يوكسلمگه باشلار. إنسانيتى تعالى ايدر. حيات لذّتنده سرچه قوشنه يتيشمهين او إنسان؛ بتون حيوانات اوستنده، كائناتڭ أڭ منتخب و بختيار بر مسافرى و صاحبِ كائناتڭ أڭ محبوب و مقبول بر عبدى اولماسيدر. بو نتيجه دخى رسالۀِ نورده حجّتلرله ايضاحنه إكتفاءً قيصه كسيلدى.
دردنجى بر فائدهسى كه، إنسانڭ حياتِ إجتماعيهسنه باقييور:
رسالۀِ نوردن طوقوزنجى شعاعده بيان ايديلن او نتيجهنڭ بر خلاصهسى شودر:
نوعِ إنسانڭ درتدن برينى تشكيل ايدن چوجقلر، آخرت ايمانيله إنسانجه ياشايهبيليرلر و إنسانيتڭ إستعدادلرينى طاشييهبيليرلر. يوقسه أليم أنديشهلر ايچنده، كندينى اويوتديرمق و اونوتديرمق ايچون چوجقجه اويونجقلريله، هايلاز بر حياتله ياشايهجق. چونكه هر وقت أطرافنده اونڭ گبى چوجقلرڭ ئولمهسيله اونڭ نازك دماغنده و ايلريده اوزون آرزولرى طاشييان ضعيف قلبنده و مقاومتسز روحنده اويله بر تأثير ياپار كه؛ حياتى و عقلى او بيچارهيه آلَتِ عذاب و إشكنجه ايدهجگى زمانده، آخرت ايماننڭ درسيله، گورمهمك ايچون اويونجقلر آلتنده اونلردن صاقلانديغى او أنديشهلر يرنده، بر سَوينج و گنيشلك حسّ ايدهرك دير: «بو قارداشم ويا آرقداشم ئولدى، جنّتڭ بر قوشى اولدى. بزدن داها ايى كيف ايدر، گزر. و والدهم ئولدى، فقط رحمتِ إلٰهيهيه گيتدى، ينه بنى جنّتده قوجاغنه آلوب سَوهجك و بن ده او شفقتلى آننهجگمى گورهجگم.» دييه إنسانيته لايق بر طرزده ياشايهبيلير.
هم إنسانڭ بر رُبعنى تشكيل ايدن إختيارلر؛ ياقينده حياتلرينڭ سونمسنه و طوپراغه گيرمهلرينه و گوزل و سَويملى دنيالرينڭ قپانمسنه قارشى تسلّىيى، آنجق و آنجق آخرت ايماننده بولابيليرلر. يوقسه او مرحمتلى محترم بابالر و فداكار شفقتلى آنالر، اويله بر واويلاىِ روحى و بر دغدغۀِ قلبى چكهجكلردى كه، دنيا اونلره مأيوسانه بر زندان و حيات إشكنجهلى بر عذاب اولوردى. فقط آخرت ايمانى اونلره دير: «مراق ايتمهيڭز، سزڭ أبدى بر گنجلگڭز وار، گلهجك. و پارلاق بر حيات و نهايتسز بر عمر سزى بكلهيور. و ضايع ايتديگڭز أولاد و أقربالريڭزله سَوينجلرله گوروشهجكسڭز. و ايتديگڭز بتون اييلكلريڭز محافظه ايديلمش، مكافاتلرينى گورهجكسڭز.» دييه، ايمانِ آخرت اونلره اويله بر تسلّى و إنشراح ويرر كه؛ هر برينڭ يوز إختيارلق بردن باشلرينه طوپلانسه، اونلرى مأيوس ايتمز.
نوعِ إنسانڭ اوچدن بريسنى تشكيل ايدن گنجلر، هوساتلرى غليانده، حسّياته مغلوب، جرئتكار، عقللرينى هر وقت باشنه آلميان او گنجلر، آخرت ايماننى غائب ايتسهلر و جهنّم عذابنى تخطّر ايتمزلرسه؛ حياتِ إجتماعيهده أهلِ ناموسڭ مالى و عِرضى و ضعيف و إختيارلرڭ راحتى و حيثيتى تهلكهده قالير. بعض بر دقيقه لذّتى ايچون بر مسعود خانهنڭ سعادتنى محو ايدر و بو گبى حپسده درت بش سنه عذاب چكر، جاناوار بر حيوان حكمنه گچر. أگر ايمانِ آخرت اونڭ إمدادينه گلسه، چابوق عقلنى باشنه آلير. «گرچه حكومت خفيهلرى بنى گورمييورلر و بن اونلردن صاقلانهبيليرم، فقط جهنّم گبى بر زندانى بولونان بر پادشاهِ ذو الجلالڭ ملائكهلرى بنى گورويورلر و فنالقلريمى قيد ايدييورلر. بن باشى بوش دگلم و وظيفهدار بر يولجىيم. بن ده اونلر گبى إختيار و ضعيف اولاجغم.» دييه بردن، ظلمًا تجاوز ايتمك ايستديگى آدملره قارشى بر شفقت، بر حرمت حسّ ايتمگه باشلار. بو معنانڭ دخى رسالۀِ النورده برهانلريله ايضاحنه إكتفاءً قيصه كسييورز.
هم نوعِ بشرڭ أهمّيتلى بر قسمى، خستهلر و مظلوملر و بزم گبى مصيبتزدهلر و فقيرلر و آغير جزا آلان محبوسلر؛ أگر ايمانِ آخرت اونلرڭ إمدادينه يتيشمزسه، هر وقت خستهلغڭ إخطاريله گوزى اوڭنه گلن ئولوم و إنتقامنى آلاماديغى و ناموسنى ألندن قورتارهمديغى ظالمڭ مغرورانه إهانتى و بيوك مصيبتلرده بوش بوشنه مالنى، أولادينى غائب ايتمكله گلن أليم مأيوسيتى و بر ايكى دقيقه ويا بر ايكى ساعت كيف يوزندن بش اون سنه بويله بر حپس عذابنى چكمكدن گلن كدرلى صيقنتى، ألبته او بيچارهلره دنيايى زندان و حياتى بر إشكنجهلى عذابه چويرر. أگر آخرته ايمان إمدادلرينه يتيشسه، بردن اونلر نَفَس آليرلر؛ صيقنتيلرى، مأيوسيتلرى و أنديشهلرى و إنتقام حدّتلرى درجۀِ ايماننه گوره قسمًا و بعضًا تمامًا زائل اولور.
حتّى دييهبيليرم كه: بنم و بر قسم قارداشلريمڭ بو سببسز حپسمزده و دهشتلى مصيبتمزده، أگر ايمانِ آخرت يارديم ايتمسه ايدى، بر گون طايانمق ئولوم قدر تأثير ايدوب بزى حياتدن إستعفا ايتمگه سَوق ايدهجكدى. فقط حدسز شكر اولسون، بنم جانم قدر سَوْديگم پك چوق قارداشلريمڭ بو مصيبتدن گلن ألملرينى ده چكديگم و گوزم قدر سَوْديگم بيڭلر رسالۀِ نور رسالهلرى و بنم يالديزلى و سوسلى و چوق قيمتدار كتابلريمڭ ضياعلرى و آغلامالرندن تأسّفلرينى چكديگم و أسكيدن بَرى آز بر إهانتى و تحكّمى قالديرهمديغم حالده، سزى قَسَمله تأمين ايدرم كه: ايمانِ بِالآخرت نورى و قوّتى بڭا اويله بر صبر و تحمّل و تسلّى و متانت، بلكه مجاهدانه، كارلى بر إمتحان درسنده داها بيوك مكافاتى قزانمق ايچون بر شوق ويردى كه؛ بن بو رسالهنڭ باشنده ديديگم گبى، كنديمى مدرسۀِ يوسفيه عنواننه لايق بر گوزل و خيرلى مدرسهده بيلييورم. آرا صيره گلن خستهلقلر و إختيارلقدن نشئت ايدن تيتيزلكلر اولماسه ايدى، مكمّل و راحتِ قلب ايله درسلريمه داها زياده چاليشهجقدم. هر نه ايسه.. بو مقام مناسبتيله صدد خارجى گيردى، قصوره باقيلماسين.
هم هر إنسانڭ كوچك بر دنياسى، بلكه كوچك بر جنّتى دخى كندى خانهسيدر. أگر ايمانِ آخرت او خانهنڭ سعادتنده حكم ايتمزسه، او عائله أفرادى، هر برى شفقت و محبّت و علاقهدارلغى درجهسنده أليم أنديشهلر و عذابلر چكر. او جنّتى، جهنّمه دونر. وياخود موقّت أگلنجهلر و سفاهتلرله عقلنى تنويم ايدوب اويوتور. (دوهقوشى گبى آوجىيى گورور، قاچامييور، اوچامييور. باشنى قومه صوقار، تا گورونمهسين.) باشنى غفلته صوقار، تا ئولوم و زوال و فراق اونى گورمهسين. ديوانهجه، موقّت، إبطالِ حسّ نوعندن بر چاره بولور.
چونكه مثلا: والده روحنى فدا ايتديگى أولادينى دائما تهلكهلره معروض گوردكجه تيترهر. و پدرينى و قارداشنى أكسيك اولميان بلالردن قورتارهميان أولادلر، دائم بر كدر، بر قورقاقلق حسّ ايدر. بوڭا قياسًا، بو دغدغهلى قرارسز حياتِ دنيويهده او مسعود ظن ايديلن عائله حياتى چوق جهتلرله سعادتنى غائب ايدر و قيصهجق بر حياتدهكى مناسبت و قرابت دخى، حقيقى صداقتى و صميمى إخلاصى و غرضسز بر خدمتى و محبّتى ويرمز. أخلاق او نسبتده كوچولور، بلكه سقوط ايدر.
أگر آخرته ايمان او خانهيه گيرسه، بردن ايشيقلانديرهجق، اورتهلرندهكى مناسبت و شفقت و قرابت و محبّت قيصهجق بر زمان ئولچوسيله دگل، بلكه دارِ آخرتده سعادتِ أبديهده دخى او مناسبتلرڭ دوامى ئولچوسيله صميمى حرمت ايدر، سَور، شفقت ايدر، صداقت ايدر، قصورلرينه باقماز گبى أخلاق يوكسكلهنير. حقيقى إنسانيت سعادتى او خانهده باشلار إنكشافه. بو معنا دخى حجّتلرله رسالۀِ النورده بياننه بناءً قيصه كسيلدى.
هم هر بر شهر كندى أهاليسنه گنيش بر خانهدر. أگر ايمانِ آخرت او بيوك عائله أفرادنده حكم ايتمزسه؛ گوزل أخلاقڭ أساسلرى اولان إخلاص، صميميت، فضيلت، حميت، فداكارلق، رضاىِ إلٰهى، ثوابِ اُخروى يرينه غرض، منفعت، ساختهكارلق، خودكاملق، تصنّع، ريا، رشوت، آلداتمق گبى حاللر ميدان آلير. ظاهرى آسايش و إنسانيت آلتنده، آنارشيستلك و وحشت معنالرى حكم ايدر؛ او حياتِ شهريه زهرلهنير. چوجقلر هايلازلغه، گنجلر سرخوشلغه، قويلر ظلمه، إختيارلر آغلامغه باشلارلر.
بوڭا قياسًا، مملكت دخى بر خانهدر و وطن دخى بر ملّى عائلهنڭ خانهسيدر. أگر ايمانِ آخرت بو گنيش خانهلرده حكم ايتسه، بردن صميمى حرمت و جدّى مرحمت و رشوتسز محبّت و معاونت و حيلهسز خدمت و معاشرت و رياسز إحسان و فضيلت و أنانيتسز بيوكلك و مزيت او حياتده إنكشافه باشلارلر.
چوجقلره دير: «جنّت وار، هايلازلغى بيراق.» قرآن درسيله تمكين ويرر.
گنجلره دير: «جهنّم وار، سرخوشلغى بيراق.» عقلى باشلرينه گتيرر.
ظالمه دير: «شدّتلى عذاب وار، طوقات ييهجكسڭ.» عدالته باشنى أگديرر.
إختيارلره دير: «سنڭ ألڭدن چيقمش بتون سعادتلرڭدن چوق يوكسك و دائمى بر اُخروى سعادت و تازه، باقى بر گنجلك سنى بكلهيورلر. اونلرى قزانمغه چاليش.» آغلاماسنى گولمگه چويرر.
بونلره قياسًا جزئى و كلّى هر بر طائفهده حسنِ تأثيرينى گوسترر، ايشيقلانديرر. نوعِ بشرڭ حياتِ إجتماعيهسيله علاقهدار اولان إجتماعيون و أخلاقيونلرڭ قولاقلرى چينلاسين!
ايشته ايمانِ آخرتڭ بيڭلر فائدهلرندن إشارت ايتديگمز بش آلتى نمونهلرينه سائرلرى قياس ايديلسه قطعى آڭلاشيلير كه؛ ايكى جهانڭ و ايكى حياتڭ مدارِ سعادتى يالڭز ايماندر.
* * *