س - إفراط ايدييورسڭ، خيالى حقيقت گوسترييورسڭ. بزى ده تجهيل ايله تحقير ايدييورسڭ. زمان آخر زماندر، گيتدكجه داها فنالاشهجق. (*)
___
(*): محتملدر كه بوراده بيوك بر ولى؛ أسكى سعيدڭ رسالهٔ نورڭ طار دائرهسنى غايت گنيش و سياسى بر دائره اولارق بر حسِّ قبل الوقوعله قرق سنه أوّل حسّ ايدهرك، بو رسالهدهكى چوق جوابلرى او حسدن نشئت ايتديگندن او ولى، يالڭز بو نقطهده إعتراض ايتمش.
___
ج - نهدن دنيا هركسه ترقّى دنياسى اولسون ده، يالڭز بزم ايچون تدنّى دنياسى اولسون؟... اويله مى؟ ايشته بن ده سزڭله قونوشميهجغم، شو طرفه دونويورم، مستقبلدهكى إنسانلرله قونوشهجغم:
أى اوچ يوز سنهدن صوڭرهكى يوكسك عصرڭ آرقهسنده گيزلنمش و ساكتانه نورڭ سوزينى ديڭله ين و بر نظرِ خفئِ غيبى ايله بزى تماشا ايدن سعيدلر، حمزهلر، عمرلر، عثمانلر، طاهرلر، يوسفلر، أحمدلر وسائرهلر!.. سزلره خطاب ايدييورم. باشلريڭزى قالديريڭز، «صدقت» دييڭز. و بويله ديمك سزلره بورج اولسون. شو معاصرلرم، وارسڭ بنى ديڭلهمسينلر. تاريخ دينيلن ماضى درهلرندن سزڭ يوكسك إستقبالڭزه اوزانان تلسز تلغرافله سزڭ ايله قونوشويورم. نه ياپه يم، عجله ايتدم، قيشده گلدم؛ سزلر جنّتآسا بر بهارده گلهجكسڭز. شيمدى أكيلن نور تخملرى، زمينڭزده چيچك آچاجقدر. بز خدمتمزڭ اجرتى اولارق سزدن شونى بكله يورز كه: ماضى قطعهسنه گچمك ايچون گلديگڭز وقت، مزاريمزه اوغرايڭز؛ او بهار هديهلرندن بر قاچ دانهسنى مدرسهمڭ (*) مزار طاشى دينيلن و كميكلريمزى مسافر ايدن و خورخور طوپراغنڭ قپوجيسى اولان قلعهنڭ باشنه طاقيڭز. قپوجىيه تنبيه ايدهجگز؛ بزى چاغيريڭز. مزاريمزدن (هَنٖيئًا لَكُمْ) صداسنى ايشيدهجكسڭز.
﴿وَلَوْ مِنَ الشَّاهِدِ عَلٰى طَيْفِ الضَّيْفِ﴾ (١)
شو زمانڭ ممهسندن بزمله سوت أمن و گوزلرى آرقهده ماضىيه باقان و تصوّراتلرى كنديلرى گبى حقيقتسز و ايلريلشمش (آيريلمش) اولان بو چوجقلر، وارسينلر شو كتابڭ (**) حقائقنى خيال توهّم ايتسينلر. زيرا بن بيلييورم كه؛ شو كتابڭ مسائلى حقيقت اولارق سزده تحقّق ايدهجكدر.
___
(*): مدرسة الزّهرانڭ واندهكى نمونهسى اولان و وفات ايدن خورخور مدرسهسنڭ مزار طاشى حكمنده بولونان وان قلعهسى ديمكدر.
(١): گيتمه! سنى چاغيرر.
(**): إستقبالده تأليف ايديلهجك رسالهٔ نور كلّياتنى حسِّ قبل الوقوع ايله خبر ويرييور.
___
أى مخاطبلرم! بن چوق باغيرييورم. زيرا عصرِ ثالثِ عشرڭ (يعنى اون اوچنجى عصرڭ) منارهسنڭ باشنده طورمشم، صورةً مدنى و دينده لاقيد و فكرًا ماضينڭ أڭ درين درهلرنده اولانلرى جامعه دعوت ايدييورم.
ايشته أى ايكى حياتڭ روحى حكمنده اولان إسلاميتى بيراقان ايكى آياقلى مزارِ متحرّك بدبختلر! مسيلِ نسلڭ قپوسنده طورمايڭز. مزار سزى بكله يور، چكيلڭز؛ تا كه، حقيقتِ إسلاميه يى حقّيله كائنات اوزرنده تموّجساز ايدهجك اولان نسلِ جديد گلسين!..
س - أسكيلر بزدن أعلا ويا بزم گبى؛ گلنلر بزدن داها فنا گلهجكلر؟
ج - (*) أى توركلر و كردلر، عجبا شيمدى بر ميتينغ ياپسهم؛ سزڭ بيڭ سنه أوّلكى أجداديڭزى و ايكى عصر صوڭرهكى أولادلريڭزى شو گورولتيخانه اولان عصرِ حاضر مجلسنه دعوت ايتسهم... عجبا صاغ طرفده صف طوتان أسكى أجداديڭز ديميهجكلر مى:
___
(*): آنتيقهلغى ايچون بو جواب دخى يازيلدى.
___
«هَىْ ميراث يدى ياراماز چوجقلر! نتيجۀِ حياتمز سز ميسڭز؟ هيهات! بزى عقيم بر قياس ايتديڭز، بزى قيصير بيراقديڭز!» هم ده صول طرفنده طوران و شهرستانِ إستقبالدن گلن أولادلريڭز، صاغدهكى أجدادلريڭزى تصديق ايدهرك ديميهجكلر مى كه:
«أى تنبل پدرلر! سز ميسڭز حياتمزڭ صُغرا و كبراسى؟ سز ميسڭز شو شانلى أجداديمزله بزى ربط ايدن رابطهمزڭ حدِّ أوسَطى؟ هيهات!.. نه قدر حقيقتسز و قاريشديريجى و مشاغبهلى بر قياس اولديڭز!» (*)
ايشته أى بدوى گوچرلر و أى إنقلاب صوفتهلرى! (١) منظرۀِ خيال (٢) اوستنده گورديڭز كه، شو بيوك ميتينغده ايكى طرف ده سزى پروتستو ايتديلر.
___
(*): فنِّ منطغڭ تعبيراتى. او زمان علمِ منطق درسنى آلان طلبهلرى، او مجلسده بولونماسندن اويله سويلهمش.
(١): صوڭرهدن علاوه ايديلمشدر.
(٢): خيال دخى بر سيماطوغرافدر.
___
س - بو قدر تحقيره مستحق دگلز. بز أسلافڭ أذيالنى طوتمقله برابر، أخلافڭ تشبّثاتندن دخى گرى قالمامغه سوز ويرييورز.
﴿فَفَتَحْنَا السَّمْعَ لِكَلَامِكَ فَمَرْحَبًا بِهٖ﴾
ج - ندامت ايتديگڭزدن وظيفهڭز اولان سؤاله عودت ايدهبيليرسڭز.
س - علماءِ أسلاف إستبدادڭ فنالغندن بحث ايتمشلر مى؟ (*)
___
(*): بو سؤال جواب دخى هر زمان ياشايهبيلهجگندن او قرق سنه أوّلكى درس شيمدى دخى لزومليدر، ياشار.
___
ج - بيڭ كرّه أوت. زيرا أغلبِ شعراء قصيدهلرنده، چوق مؤلّفلر كتابلرينڭ ديباجهلرنده زماندن شكايت و دهره إعتراض و فلگه هجوم ايتمش و دنيايى آياق آلتنه آلوب چيگنهمشلر. أگر قلب قولاغيله و عقل گوزيله ديڭله يوب باقسهڭز، گورهجكسڭز كه: بتون إعتراضات اوقلرى، ماضينڭ مظلم پردهسنه صاريلان إستبدادڭ باغرينه گيدر. و ايشيدهجكسڭز كه؛ بتون واويلالر إستبداد پنچهسنڭ تأثيرندن گلير. گرچه إستبداد گورونمييوردى و إسمى بللى دگلدى؛ لٰكن هركسڭ روحى إستبدادڭ معناسيله تسمّم ايدردى و بر زهر آتانى بيليردى. بعض قوّتلى داهيلر نَفَس آلدقجه عميق و درين بر فرياد قوپاررلردى. فقط عقل اونى گوزلجه طانيمازدى. چونكه قراڭلقده و طوپلانمامش ايدى. وقتا كه او معناىِ إستبدادى، دفعى محال بر بلاىِ سماوى ظن ايتديلر؛ زمانه هجوم و دهرڭ باشنه طوقات و فلگڭ باغرينه اوقلر آتمغه باشلاديلر. چونكه بر قاعدۀِ مقرّرهدر: بر شى جزءِ إختيارينڭ دائرهسندن و جزئيتدن چيقوب كلّيت دائرهسنه گيرسه، وياخود بِحسب العاده دفعى محال اولسه؛ زمانه إسناد ايديلير و قباحت دهره آتيلير، طاشلر فلگڭ قبّهسنه وورولور. أگر ايى تماشا ايتسهڭ گورهجكسڭ كه؛ فلگه آتيلان طاشلر، دونديگى وقت بر يأس اولارق قلبده تحجّر ايدر...
﴿اُنْظُرْ كَيْفَ اَطَالُوا فٖيمَا لَا يَلْزَمُ وَكُلَّمَا اَضَائَتْ
لَهُمُ السَّعَادَةُ اَثْنَوْا عَلٰى مَنْ سَادَهُمْ وَكُلَّمَا
اَظْلَمَ عَلَيْهِمْ شَتَمُوا الزَّمَانَ﴾ (١)
___
(١): در، گچمه، آڭلا! يعنى اييلكلرى رئيسلره، فنالقلرى زمانه ويروب شتمله شكوا ايدرلر.
___
س - عجبا شو زمان و دهرڭ شكايتندن صانعِ ذو الجلالڭ صنعتِ بديعنه إعتراض چيقماز مى؟
ج - (*) خاير، أصلا... بلكه معناسى شودر: گويا شكايتجى دير كه: ايستديگم أمر و آرزو ايتديگم شى و تشهّى ايتديگم حال ايسه، حكمتِ أزليهنڭ دستورى ايله تنظيم اولونان عالمڭ ماهيتى مستعد و عنايتِ أزليهنڭ پرگاريله نقش اولونان فلگڭ قانونى مساعد و مشيئتِ أزليهنڭ مطبعهسنده طبع اولونان زمانڭ طبيعتى موافق و مصالحِ عموميه يى تأسيس ايدن حكمتِ إلٰهى راضى دگللردر كه؛ شو عالمِ إمكان، فيّاضِ مطلقڭ يدِ قدرتندن شو عقولمزڭ هندسهسيله و تهوّسمزڭ إشتهاسيله ايستديگمز ثمراتى قوپارسين. ويرسه ده طوتاماز، دوشسه ده قالديرهمز. أوت بر شخصڭ تهوّسى ايچون بيوك بر دائرۀِ محيطه يى حركتِ مهمّهسندن طورديرماز.
___
(*): أهمّيتلى بر جوابدر.
___
س - چوق عالم و شاعرلر، زمانلرنده بيوك حاكملرى إفراط ايله ثنا ايتمشلر. حالبوكه او حاكملرڭ چوغنه مستبد نظريله باقييورسڭ؟ ديمك ايى ايتمهمشلر.
ج -
﴿وَلَوْلَا خِلَالُ سُنَّةِ الشِّعْرِ مَا دَرٰى
بُنَاةُ الْمَعَالٖى كَيْفَ تُبْنَى الْمَكَارِمُ﴾
قاعدهسنجه، اونلرڭ نيّتلرى: امرايى سيّئاتدن لطيف بر حيله ايله واز گچيرمك و اونلره حسنات آرقهسنده مسابقه ايچون غريب بر بخششِ شاعرانه يى اورتهيه قويمق... لٰكن او بخشيش قوجه بر ملّتڭ صيرتندن آلينديغندن إستبدادكارانه حركت ايتمشلردر. ديمك چندان نيّتده ايى ايتمشلر، لٰكن عملده ياڭليش گيتمشلر.
س - نهدن؟
ج - زيرا قصيده و بعض تأليفلرنده بيوك بر قَومڭ محاسننى معنًا غارت ايدوب، بر مستبده ويروب و اوندن گوستردكلرندن، شو نقطهدن بيلميهرك إستبدادى آلقيشلامشلر.
س - بز توركلر و كردلر، بزده قلبمزڭ طولوسى، بلكه جسديمز مالامال، بلكه إنبساط ايدوب شو درهلرده طاغ اولارق تحجّر ايتمش قلعهمز اولان بر شجاعت واردر. و باشمزڭ طولوسى ذكاوتمز وار. و سينهمزى مالامال ايدهجك غيرت واردر. و بدنمزى و أعضالريمزى طولديرهجق إطاعت واردر. و درهلرى حياتلانديراجق و طاغلرى مزيَّن ايدهجك أفرادمز وار. (١) نهدن بويله سفيل و مفلس و ذليل قالدق كه.. هم يول اوستنده ده قالدق. ترقّىيه بيننلر بزى چيگنه يوب إستقباله طوغرى قوشوب گيدييورلر. قومشومز اولان ملّتلر بزدن آز ايكن، قوّتلرى بزدن چوق قيصه ايكن اوزريمزه تطاول ايدييورلر؟
﴿اِنَّ رِكْسَهُمْ يَغْلِبُ طَاهِرَنَا﴾ (٢)
___
(١): ديمك قوّۀِ معنويهلرى قيريلمامش.
(٢): ايسترسهڭ دقّت ايت. او زمان أرمنى مبعوثى ورطكس و حكّارى مبعوثى سيّد ملا طاهره إشارت ايدر.
___
ج - حينا، مشروطيتده توبهنڭ قپوسى آچيقدر و توبه ايدنلر چوقدر. شيمديكى رؤسايه توبيخ و تعنيفده حقّم يوقدر. بن طاشمى سابقه آتييورم. بعضيلرينڭ خاطرى قيريلسه ده معذور طوتولسون. يالڭز حقّڭ خاطرى قيريلماسين. زيرا ملّتڭ خاطرى، اونلرڭ خاطرندن داها عالى، داها غاليدر. ايشته او تدنّينڭ مهمّ بر سببى: بعض رؤسا ايله حقسز اولارق ملّته فداكارلق إدّعا ايدن ساختهكار حميتفروشلر ويا ولايتى دعوا ايدن أهليتسز بعض متشيّخلردر. فقط سنّتِ سنيهيه مخالف اولان بو سنّتِ سيّئه، ينه إستبدادڭ سيّئاتندندر.
س - ناصل؟
ج - زيرا هر بر ملّت ايچون، او ملّتڭ جسارتِ ملّيهسنى تشكيل ايدن و ناموسِ ملّيهسنى محافظه ايدن و قوّتى اونده طوپلاناجق بر معنوى حوض واردر. و سخاوتِ ملّيهسنى تشكيل ايدن و منافعِ عموميهسنى تأمين ايدن و فضله قالان ماللرى اونده تحزّن ايدهجك بر خزينۀِ معنويهسى واردر. ايشته او ايكى قسم رئيسلر، بيلهرك ويا بيلميهرك، او حوضڭ و او خزينهنڭ أطرافنده دليك مليك آچديلر. مايۀِ بقايى و مادّۀِ حياتى چكديلر. حوضى قوروتوب، خزينه يى بوش بيراقديلر. بويله گيتسه، دولت ميليارلر بورج آلتنده قالوب دوشهجك. ناصل بر آدمڭ قوّۀِ غضبيهسى اولان دافعهسى و قوّۀِ شهويه اولان جاذبهسى اولمازسه ئولمش اولمش اولور و حىّ ايكن ميّتدر. هم ده بر شمندوفرڭ بخار قزغانى دليك مليك اولسه، پريشان و حركتدن معطّل قالير. هم ده بر تسبيحڭ ايپى قيريلسه طاغيلير. اويله ده، بر شخصِ معنوى اولان بر ملّتڭ قوّت و مالنڭ حوضى و خزينهسنى بوشالتان باشلار؛ او ملّتى سرسرى، پريشان و موجوديتسز ايدوب، فكرِ ملّيتڭ إيپنى كسوب، پارچه پارچه ايدرلر. أوت،
﴿حَقٖيقَتِ كَتْم نَمٖى كُنَمْ بَرَاىِ دِلِ عَامٖى چَنْد﴾
بعض عوامڭ خاطرى ايچون حقيقتڭ خاطرينى قيرميهجغم.
س - شو مقام، نهايت درجهده تفصيله دگر بر مقامدر. مجمل و مبهم بيراقمه!
ج - زمانِ سابق، وحشت و جهالتڭزى إستخدام ايدهرك پيس بر طريق ايله و مهيّا ايتديگى پلانلرله، بر قسم بيوكلر جبر قوّتيله او منبعى و او معدنى دلوب، زلالِ حياتى قومستان و شورستان صحراسنه آقيتديلر. بعض تنبل و جرّارلر يشيللندى. حتّى اونلر ثروتِ دنيادن تنفير يولنده پنچهسنى كوچك بر «صيد»ع (آوه) آتان بيچارهلرڭ حسّاس و ضعيف طمارلرينى طوتارلردى. تا پنچهلرى او صيددن آچيلسين، اونلر او آوى قاچيرسينلر. أوت هر ملّتڭ (او ملّتڭ منفعتى ايچون) بر مقدار مالى ايله فداكارلق ايدوب بر سخاوتى واردر. ايشته بزدهكى سخاوتِ ملّيه سوءِ إستعمال ايديلدى. باشقه ملّتڭ سخاوتِ ملّيهسى زين آب (حوض) گبى ايچنه گيرر، ملّتڭ جوفنده خزينه طوتار. علوم و معارف، آلتنه صو ويرر. هم ده زمانِ سابقده بر قسم بيوكلر، ناموسِ ملّتى محافظه ايدن جسارتِ ملّيه يى سوءِ إستعمال ايدوب، زمينِ إختلاف اولان قومستانه آتوب غائب ايتديلر. هر برى او قوّتڭ بر ظرفنى باشقهسنڭ بويننه ووروب قيرديلر و قيريلدى. حتّى بش يوز بيڭ قهرمان ايله ناموسِ ملّتى محافظه ايتمگه مستعد اولان بر قوّتِ عظيمه يى مابيْنلرنده صرف ايدوب إختلافات زميننده محو ايتدكلرندن، كنديلرينى تربيهيه مستحق ايدرلردى. أگر مشروطيتدن و حرّيتِ شرعيهدن إستفاده ايدوب، او دليكلرى قپاتوب ويا زين آب صورتنه چويرسهڭز، او قيمتدار قوّتى خارجه صرف ايتمك ايچون دولتمزڭ ألنه ويرسهڭز؛ بهاسنه مرحمت و عدالت و مدنيتى قزانهجقسڭز.
- أگر ايسترسهڭز سزڭ ايله بجايش اولاجغم. بن صوره يم، سز جواب ويريڭز.
ج - (فَاسْئَلْ وَلَا تَجِدْ بِهٖ خَبٖيرًا)
س - أرمنى ملّتى سزدن داها جسور اولابيليرمى؟ (١)
___
(١): توركلر و كردلر شجاعت فنّنده علّامه اولدقلرندن بن سائل، اونلر مجيب اولابيليرلر.
___
ج - خاير. أصلا! اولمامش و اولاماز.
س - نهدن اونلرڭ بر فدائيسنى يانديروب پارچه پارچه ايدرلردى، أسرارينى و آرقداشنى إظهار ايتمزدى. حالبوكه سزڭ بر يگيديڭزه بر بيچاق وورولسه، بتون أسرارينى قانيله برابر فيشقيرتارق دوكر. بو، شجاعتجه بيوك بر تفاوتدر. سببى نهدر؟
ج - بز أصل سببنى تشخيص ايدهمييورز. فقط بيليرز كه؛ ذرّه يى طاغ گبى ايدر و آرسلانى تيلكىيه مغلوب ايتديرر بر نقطه واردر. سنڭ وظيفهڭى قالديرهمييورز. وجودينى بيلدك، ماهيتنى سن شرح ايت...
ج - اويله ايسه ديڭلهيڭز و قولاقلريڭزى بش آچيڭز. ايشته فكرِ ملّيتله اويانمش بر أرمنينڭ همّتى، مجموعِ ملّتدر. گويا اونڭ ملّتى كوچولمش، او اولمش ويا اونڭ قلبنده يرلشمش. اونڭ روحى نه قدر طاتلى و قيمتدار اولسه ده، ملّتنى داها زياده طاتلى و بيوك بيلير. بيڭ روحى ده اولسه فدا ايتمگه إفتخار ايدر. چونكه كندنجه يوكسك دوشونور.
حالبوكه شيمديكيلره ديمييورم، لٰكن سزڭ أسكيدن بر يگيديڭز اويانمامش، نوره گيرمهمش، إسلاميت ملّتنڭ ناموسنى بيلمهمش، يالڭز بر منفعت ويا بر غرض ويا بر آدمڭ ويا بر عشيرتڭ ناموسنى ملاحظه ايدر، قيصه دوشونوردى. ألبته طاتلى حياتنى اويله كوچك شيلره هركس فدا ايتمز. فرضا، إسلامى فكرِ ملّيتله (١) اونلر گبى تماشا ايتسيديڭز، قهرمانلغڭزى عالمه تصديق ايتديروب يوكسك طبقهلره چيقهجقديڭز. أگر أرمنيلر سزڭ گبى سطحى و قيصه دوشونسه ايديلر، نهايتده قورقاق و سفيل اولاجقلردى. حقيقةً سزڭ خارق العاده شجاعته إستعداديڭز واردر. زيرا بر منفعت ويا جزئى بر حيثيت ويا إعتبارى بر شرف ايچون ويا «فلان يگيتدر» سوزلرينى ايشيتمك گبى كوچك أمرلره حياتنى إستخفاف ايدن ويا آغاسنڭ ناموسنى إستعظام ايچون كندينى فدا ايدن كيمسهلر أگر اويانسهلر، خزينهلره دگر اولان إسلاميت ملّيتنه يعنى اوچ يوز ميليون إسلامڭ اخوّتلرينى و معنوى يارديملرينى قزانديران إسلاميت ملّيتنه، بيڭلر روحى ده اولسه، عجبا إستخفافِ حيات ايتمزلر مى؟ ألبته حياتنى اون پارهيه صاتان، اون ليرايه بيڭلر شوقله صاتار.
___
(١): ملّيتمز بر وجوددر؛ روحى إسلاميت، عقلى قرآن و ايماندر.
___
مع التأسّف گوزل شيلريمز غيرِ مسلملر ألنه گچديگى گبى، گوزل اولان أخلاقلريمزى ده ينه غيرِ مسلملر چالمشلر. گويا بر قسم إجتماعى أخلاقِ عاليهمز يانمزده رواج بولماديغندن، بزه طاريلوب اونلره گيتمش. و اونلرڭ بر قسم رذائلى، كنديلرى ايچنده چوق رواج بولماديغندن جهالتمزڭ پازارينه گتيريلمش!..
هم بيوك بر تعجّبله گورمييور ميسڭز كه: ترقّياتِ حاضرهنڭ اُسّ الأساسى و بلكه دينِ حقّڭ مقتضاسى اولان «بن ئولورسم؛ دولتم، ملّتم و أحبابلرم صاغدرلر» گبى كلمۀِ بيضا و خصلتِ حمرايى غيرِ مسلملر چالمشلر. چونكه اونلرڭ بر فدائيسى دير: «بن ئولورسم ملّتم صاغ اولسون، ايچنده بر حياتِ معنويهم واردر.» و بتون سفالتڭ و شخصياتڭ أساسى اولان «بن ئولدكدن صوڭره دنيا نه اولورسه اولسون. ايسترسه طوفان اولسون.» وياخود (وَاِنْ مِتُّ عَطْشًا فَلَا نَزَلَ الْقَطْرُ) اولان كلمۀِ حمقا و سجيۀِ عوراء، همّتمزڭ ألنى طوتمش رهبرلك ايدييور. ايشته أڭ ايى خصلت كه، دينمزڭ مقتضاسيدر. بز روحمزله، جانمزله، وجدانمزله، فكريمزله و بتون قوّتمزله ديمهلى يز كه: «بز ئولسهك، ملّتمز اولان إسلاميت حىدر، إلَى الأبد باقيدر. ملّتم صاغ اولسون. ثوابِ اُخروى بڭا كافيدر. ملّتڭ حياتندهكى حياتِ معنويهم بنى ياشاتديرر، عالمِ علويده بنى متلذّذ ايدر. (وَالْمَوْتُ يَوْمُ نَوْرُوزِنَا)» دييوب، نورڭ و حميتڭ نورلى رهبرلرينى كنديمزه رهبر ايتملى يز.
س - بز قوّتمزى ناصل طوپلايوب، ناموسِ إسلاميۀِ ملّيه يى محافظه ايدهجگز؟
ج - فكرِ ملّيت ايله، ملّتڭ جوفنده حوضِ كوثر گبى بر حوضِ معرفت و محبّت ياپيڭز. آلتندهكى صويڭى چكن دليكلرى، معارف ايله قپاتڭز. ايچنه صو آقيتان يوقاريدهكى مجرالرى، فضيلتِ إسلاميه ايله آچيڭز. بيوك بر چشمه وار، شيمدىيه قدر سوءِ إستعمال ايله شورستانه طاغيلوب بعض سئله و عجزهيه نشو و نما ويردى. بو چشمهيه گوزل بر مجرا ياپيڭز، مساعيى شرعيه ايله شو حوضه دوكوڭز. صوڭره ده بوستانِ كمالاتڭزه صو ويريڭز. بو، هيچ بيتمز و توكنمز بر منبعدر. (*)
___
(*): قرق بش سنه أوّل بدوى عشائره اولان بو درسلر، شيمدى نورڭ شاكردلرينه ده بر درس اولابيلير دييه قلبمه إخطار ايديلدى. بن ده مدرسة الزّهرا أركاننه حواله ايدرم. لزومسز، مناسب اولميان كلمهلرى چيقاروب بو زمانه و نورجيلره موافق قسمنى يازسينلر. تا أسكى سعيد دخى بر نورجى اولسون، او زمانده منفرد قالماسين.
___
س - نهدر او چشمه؟
ج - زكات. سزلر حنفى و شافعيسڭز.
سؤال:
﴿حَبَّذَا وَنِعْمَتْ اِنْ لَمْ تَذْهَبْ غَائِضَةً بَلْ فَاضَتْ اِلٰى تِلْكَ الْخَزٖينَةِ﴾ (١)
جواب:
﴿اَجَلْ اِنَّ فٖيكُمْ ذَكَاوَةً اِنَّمَا تَتَزَاهَرُ بِالزَّكَاةِ﴾
س - ناصل؟
ج - أگر أذكيا ذكاوتلرينڭ زكاتنى و أغنيا وَلَوْ زكاتڭ زكاتنى ملّتڭ منفعتنه صرف ايتسهلر؛ ملّتمز ده باشقه ملّتلره يولده قاريشهبيلير.
س - داها باشقه؟
ج - إعاناتِ ملّيۀِ إسلاميه دينيلن نذور و صداقت، زكاتڭ عمّ زادهلريدرلر، عصبيتنى چكرلر، خدمتده يارديم ايدهجكلر.
س - نهدن چوق عاداتِ مستمرّهمزى تزييف ايدييورسڭ؟ (٢)
___
(١): طاريلمه، شو كلام زكاتڭ پوستنى گيمش.
(٢): بعض سؤاللر قومشو گورونويور. لٰكن اورتهلرنده بيوك بر دره وار. خيال بر بالونه بينسه و ألنه بر دوربين آلسه آنجق وطنلرينى بولابيلير.
___
ج - هر بر زمانڭ بر حكمى واردر. شو زمان، بعض إختيارلانمش عاداتڭ موتنه و نسخينه حكم ايدييور. مضرّتلرينڭ منفعتلرينه اولان ترجّحى، إعدامنه فتوا ويرييور.
س - هر شيدن أوّل بزه لازم اولان نهدر؟
ج - طوغريلق.
س - داها؟
ج - يالان سويلهمهمك.
س - صوڭره؟
ج - صدق، إخلاص، صداقت، ثبات، تساند. (*)
___
(*): مادام مخاطبلر ايچنه نورجيلر گيرديلر. صدق كلمهسنه إخلاص، صداقت، ثبات، تساند گبى كلمهلر علاوه اولور.
___
س - يالڭز؟
ج - أوت!
س - نهدن؟
ج - كفرڭ ماهيتى يالاندر. ايمانڭ ماهيتى صدقدر. شو برهان كافى دگل ميدر كه؛ حياتمزڭ بقاسى، ايمانڭ و صدقڭ و تساندڭ دواميلهدر.
س - أڭ أوّل رؤسامز إصلاح اولونمالى؟
ج - أوت رئيسلريڭز مالڭزى جيبلرينه اينديروب حپس ايتدكلرى گبى، عقللريڭزى ده سزدن آلمشلر ويا دماغڭزده حپس ايتمشلر. اويله ايسه، شيمدى اونلرڭ يانندهكى عقللريڭزله قونوشهجغم:
أيّها الرّؤوس و الرأسا!.. تكاسلى اولان توكّلدن صاقينڭز. ايشى بربريڭزه حواله ايتمه يڭز. ألڭزدهكى مالمزله و يانڭزدهكى عقلمزله بزه خدمت ايديڭز. چونكه شو مساكينى إستخدام ايله اُجرتڭزى آلمشسڭز. ايشته خدمت وقتيدر...
﴿فَعَلَيْكُمْ بِالتَّدَارُكِ لِمَا ضَيَّعْتُمْ فِى الصَّيْفِ﴾
س - بر ايكى سنهدر هركسده بر آرزوىِ ديانت و ميلانِ حق اويانمشدر. حتّى بزم كودان، مامخوران خيرسزلرى ده، شيخ أحمدڭ بر نصيحتى ايله صوفى اولمشلر.
﴿وَقَدْ قَطَعَ الطَّرٖيقَ عَلَى الشَّقَاوَةِ هٰذَا الْمَيَلَانُ﴾
ج - رشادتپناه مشروطيت و شيخِ رسالۀِ نور سايهسندهدر.(*)
___
(*): مادام نورجيلر مامخوران ايچنه گيرمشلر «شيخِ مشروطيت» يرينه، أحرار پردهسى و حميتِ إسلاميه و ملّيه آلتنده، إتّحادِ محمّدى دائرهسنده شيخِ رسالة النور دينيلملى.
___
زيرا مشروطيتِ شرعيه تحتِ أفكاره چيقدى؛ حبل المتينِ ملّيتى إهتزازه گتيردى؛ نورانى عروة الوثقى اولان إسلاميت إهتزازه گلدى. هر بر مسلم آڭلادى كه، باشىبوش دگل. منفعتِ مشتركه ايله و حسِّ مجرّد ايله باشقهلريله باغليدر. عموم إسلام بر عشيرت گبى بربريله مربوطدر. ناصل بر عشيرتدن بر آدم بر اييلك ايتسه؛ عموم عشيرت بو ناموس ايله إفتخار ايدر، حصّهدار اولور. او ناموس بر اولارق قالماز. بيڭلرله آيينهده گورونن بر موم گبى، بيڭلر اولور. او عشيرتڭ رابطۀِ حياتيهسنه نور و قوّت ويرر. أگر بريسى بر جنايت ايشلهسه، بتون أفرادِ عشيرت اونڭله بر درجه متّهم صاييلير. مثلا: شو مجلسده اولان آدملر بربريله باغلى اولور. بريسى كندينى چاموره آتسه، آرقداشلرينى يا برابر دوشورهجك ويا تحريك ايله تعجيز ايدهجك. بناءً عليه شيمدى بر گناه «بر»لكده قالماز، بيڭه چيقار. بر خير، (كَمَثَلِ حَبَّةٍ اَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فٖى كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ) حكمنه گچر.
ايشته شو نكتهدر كه، يا فكرًا ويا روحًا اويانمشلره آغلامغه خٰواهش ويرمشدر. بر بهانه ايله آغلارلر، توبهكار اولورلر. لٰكن مناره باشنده اولان عقل، قليبِ قلب ديبنده بولونان سببنى ايى گورهمييور.
الحاصل: إسلام اوياندى و اويانييور (*). فنالغى فنا، اييلگى ايى اولارق گورديلر. أوت شو درهلر عشائرينى توبهكار ايدن ايشته بو سردر. هم ده بتون إسلام يواش يواش بو إستعدادى آلمقده و كسب ايتمكدهدر. لٰكن سزلر بدوى اولديغڭزدن و فطرتِ أصليهڭز اولدقجه بوزولمهمش اولديغندن، إسلاميتڭ قدسى ملّيتنه داها ياقينسڭز.
___
(*): أوت قرق بش سنه صوڭره پاكستان، عربستان عشائرى دخى حاكميت و إستقلاللرينى قزانديلر. أسكى سعيدى بو درسنده تصديق ايدييورلر و داها ايدهجكلر.
___
س - (١) مسافرپرورلك مستحسن بر عادتمز اولديغنى بيليركن، نهدن كيمسهيه مسافر اولمايورسڭ؟ طلبهلريڭزى ده أكمگمزى يمكدن، هديهمزى آلمقدن منع ايدييورسڭ. حالبوكه سزه اييلك ايتمك بورجمزدر و حقّڭزدر. ايشته شو عادتمز (قَدْ اَكَلَ الدَّهْرُ عَلَيْهَا وَشَرِبَ). نهدن شو عادتِ مستمرّهيى تزييف ايدييورسڭ؟
___
(١): شو بربرندن اوزاق سؤاللردن سنڭ خيالڭ آتلامقله ژيمناستيگه آليشير. لٰكن دقّت ايت؛ بر شى آياغنه طولاشوب، دوشورتديروب آياغى قيريلماسين.
___
ج - أوّلا: علم عزيزدر، ذليل ايتمك ايستهمم. هم ده سزه گوسترمك ايسترم كه: بر قسم أهلِ علم واردر كه؛ دنيايه تنزّل ايتمز و صنعتِ علمى، مدارِ معيشت ايتمز. طلبه ايسه، جرّار و سئلهده آيريدر.
ثانيًا: وظيفهلرنده إهمال ايله قناعت گوسترن و معاشلريله قناعت ايتمه ين؛ خرجِ راهلرى أللرينى مسافرلكدن چكديرمهمش اولان بعض مأمورلره فعلًا نصيحت ايتمك ايسترم.
ثالثًا: وارداتِ ظلميهلرى كسيلمش اولان بعض بيوكلره، ظلماتِ ظلمه صاپوب پك گنيش آچديغى مصارفڭ قپوسنڭ سدّينه يول گوسترييورم.
رابعًا: ملّت ايچنده سياحت ايدنلر، عجبا ملّت ايچون مى وياخود كيف ايچون ميدر؟ بر ميزان گوسترمكله حيله و حميته بر محنك گوسترييورم.
س - سن خلقڭ إحساننه مانع اولويورسڭ. عجبا بوندن سخاوتڭ تزييفى چيقماز مى؟
ج - إحسان إحساندر، أگر نوعه اولسه ويا محتاجه و فقيره اولسه... سخاوت او وقت تام سخاوتدر، أگر ملّت ايچون اولسه؛ ياخود ملّتى تضمّن ايدن بر فرده اولسه گوزلدر. شايد محتاج اولميان شخصه اولسه، شخصى تنبل ايدر، چنگنهلگه آليشديرر. الحاصل: ملّت باقيدر؛ فرد فانى...
﴿اَلْمِلَّةُ بَاقِيَةٌ وَمَا اَمَدَّهَا ۞ وَالْفَرْدُ فَانٖى وَمَا يَتَمَثَّلُهُ﴾