س - مقصدينى مبهم بيراقمه، نه ايسترسڭ؟
ج - جامع الأزهرڭ قيز قرداشى اولان، مدرسة الزهرا ناميله دار الفنونى متضمّن پك عالى بر مدرسهنڭ، كردستانڭ مركزى حكمنده اولان بيتليسده و ايكى رفيقهسيله بيتليسڭ ايكى جناحى اولان وان و دياربكرده تأسيسنى ايسترز. أمين اولڭز بز كردلر باشقهلره بڭزهمييورز. يقينًا بيلييورز كه، إجتماعى حياتمز توركلرڭ حيات و سعادتندن نشئت ايدر.
س - ناصل؟ نه گبى؟ نه ايچون؟
ج - اوڭا بعض شرائط و واردات و ثمرات واردر.
س - شرائطى نهدر؟
ج - سكزدر.
برنجيسى: مدرسه نام مألوف و مأنوس و جاذبهدار و شوقأنگيز إعتبارى اولديغى حالده بيوك بر حقيقتى تضمّن ايتديگندن رغباتى اويانديران او مبارك مدرسه إسميله تسميه.
ايكنجيسى: فنونِ جديده يى، علومِ مدارس ايله مزج و درج.. و لسانِ عربى واجب، كردى جائز، تُرْكى لازم قيلمق.
س - شو مزجده نه حكمت وار كه، او قدر طرفدارسينٍ؛ دائما سويله يورسڭ؟
ج - درت قياسِ فاسد (*) ايله حاصل اولان سفسطهنك ظلمندن محاكمۀِ زهنيه يى خلاص ايتمك، مَلكۀِ فيلسوفانهنڭ تقليدِ طفيلانهيه ايتديگى مغالطه يى إزاله ايتمك...
___
(*): ايشته او قياسلر، معنوياتى مادّياته قياس ايدوب آوروپا سوزينى اونده دخى حجّت طوتمق. هم ده بعض فنونده مشهور اولانلرڭ، باشقهسنده ده سوزينى حجّت طوتمق. هم ده بعض فنونِ جديدهيى بيلمهين علمانڭ سوزينى، علومِ دينيهده دخى قبول ايتمهمك. هم ده فنونِ جديدهده مهارتى ايچون غروره گلوب دينده ده نفسنه إعتماد ايتمك. هم ده سلفى خَلَفه، ماضىيى حاله قياس ايدوب حقسز إعتراضده بولونمق گبى فاسد قياسلردر.
___
س - نه گبى؟
ج - وجدانڭ ضياسى، علومِ دينيهدر. عقلڭ نورى، فنونِ مدنيهدر. ايكيسنڭ إمتزاجيله حقيقت تجلّى ايدر. او ايكى جناح ايله طلبهنڭ همّتى پرواز ايدر. إفتراق ايتدكلرى وقت؛ برنجيسنده تعصّب، ايكنجيسنده حيله، شبهه تولّد ايدر.
اوچنجى شرط: ذو الجناحيْن و كردلرڭ و توركلرڭ معتمدى اولان أكراد علماسندن ويا إستيناس ايتمك ايچون لسانِ محلّيه آشنا اولانلرى مدرّس اولارق إنتخاب ايتمكدر.
دردنجيسى: أكرادڭ إستعدادلرى ايله إستشاره ايتمك، اونلرڭ صباوت و بساطتلرينى نظره آلمقدر. زيرا چوق لباس وار؛ بر قامته گوزل، باشقهسنه چركين گلير. چوجقلرڭ تعليمى؛ يا جبر ايله، يا هوساتلرينى اوقشامق ايله اولور.
بشنجى شرط: تقسيم الأعمال قاعدهسنى بِتَمَامِهَا تطبيق ايتمك.. تا شُعْبهلر بربرينه مدخل و مخرج اولمقله برابر، هر بر شعبهدن متخصّص چيقهبيلسين.
آلتنجى شرط: بر مخرج بولمق و مداوملرڭ تفيّضنى تأمين ايتمك؛ هم ده مكاتبِ عاليۀِ رسميهيه مساوى طوتمق و إمتحانلرى، اونلرڭ إمتحانلرى گبى مُنْتِجْ قيلمق، عقيم بيراقمامقدر.
يدنجى شرط: دار المعلّمينى موقّةً شو دار الفنون دائرهسنده مركز قيلمق، مزج ايتمكدر. تا كه، إنتظام و تفيّض اوندن بوڭا گچسين و فضيلت و ديانت، بوندن اوڭا گچسين؛ تبادل ايله هر برى اوتهكينه بر قناد ويروب ذو الجناحيْن اولسون.
.........
س - وارداتى نهدر؟
ج - حميت و غيرت.
س - صوڭره؟
ج - شو مدرسه، چكردك گبى بِالقوّه بر شجرۀِ طوبايى تضمّن أيله يور. أگر حميت و غيرتله يشيللنسه، طبيعتيله مادّۀِ حياتنى جذب ايله سزڭ قورو كيسهڭزدن إستغنا ايدهجكدر.
س - نه جهتله؟
ج - چوق جهتله.
برنجيسى: أوقاف، حقّيله إنتظامه گيرسه، شو حوضه توحيدِ مدارس طريقيله بر مهمّ چشمه يى آقيتاجقدر.
ايكنجيسى: زكاتدر. زيرا بز هم حنفى، هم شافعى يز. بر زماندن صوڭره او مدرسة الزهرا إسلاميته و إنسانيته گوسترهجگى خدمتله، شبههسز بر قسم زكاتى بِالإستحقاق كندينه منحصر ايدهجكدر. باخصوص زكاتڭ زكاتى ده اولسه كافيدر.
اوچنجيسى: شو مدرسه نشر ايدهجگى ثمراتله، تعميم ايدهجگى ضيا ايله، إسلاميته ايدهجگى خدمتله عقول ياننده أڭ أعلا بر مكتب اولديغى گبى؛ قلوب ياننده أڭ أكمل بر مدرسه، وجدانلر نظرنده أڭ مقدّس بر زاويه يى تمثيل ايدهجكدر. ناصل مدرسه، اويله ده مكتب، اويله ده تكيه اولديغندن؛ إسلاميتڭ إعاناتِ ملّيهسى اولان نذور و صداقت قسمًا اوڭا توجّه ايدهجكدر.
دردنجيسى: مذكور تبادل ايچون دار المعلّمين ايله إمتزاج ايتديگندن، دار المعلّمينڭ وارداتى بر درجه توسيع ايله موقّةً و عاريةً (أگر ممكن ايسه) ويريلسه، بر زمان صوڭره إستغنا ايدهجك، او عاريه يى إعاده ايدهجكدر.
س - بونڭ ثمراتى نهدر كه، اون بلكه أللى بش سنهدن بَرى باغيرييورسڭ؟
ج - إجمالى: (*) كرد و تورك علماسنڭ إستقبالنى تأمين و معارفى، كردستانه مدرسه قپوسيله صوقمق و مشروطيتڭ و حرّيتڭ محاسننى گوسترمك و اوندن إستفاده ايتديرمكدر.
___
(*): شو مدرسة الزّهرايه دائر مباحثى، حرّيتڭ اوچنجى سنهسنده نطق صورتيله بيتليسده، وانده، دياربكرده، داها بر چوق يرلرده أهالىيه درس ويردم. عمومًا ديديلر: «حقيقتدر هم ممكندر.» ديمك دييهبيليرمكه بن بو مسئلهده اونلرڭ ترجمانىيم.
___
س - ايضاح ايتسهڭ فنا اولماز.
ج - برنجيسى: مدارسڭ توحيد و إصلاحى...
ايكنجيسى: إسلاميتى، اونى پاصلانديران حكايات و إسرائيليات و تعصّباتِ باردهدن قورتارمق. أوت إسلاميتڭ شأنى متانت، ثبات، إلتزامِ حق اولان صلابتِ دينيهدر. يوقسه جهلدن، عدمِ محاكمهدن نشئت ايدن تعصّب دگلدر. بنجه تعصّبڭ أڭ دهشتليسى، بعض آوروپا مقلّدلرنده و دينسزلرنده بولونور كه؛ سطحى شبههلرنده معنّدانه إصرار گوسترييورلر. برهان ايله تمسّك ايدن علمانڭ شانى دگلدر.
اوچنجيسى: محاسنِ مشروطيتى نشر ايچون بر قپو آچمقدر. أوت عشائرده مشروطيتى اينجيتهجك نيّت يوقدر. فقط إستحسان ايديلمزسه إستفاده ايديلمز، او داها ضرردر. خسته، ترياقى زهرآلود ظن ايتسه ألبته إستعمال ايتمز.
دردنجيسى: معارفِ جديده يى مدارسه صوقمق ايچون بر طريق و أهلِ مدرسهنڭ نفرت ايتميهجگى صف بر منبعِ فنون آچمقدر. زيرا مكرّرًا سويلهمشم: فنا بر تفهّم، مشئوم بر توهّم شيمدىيه قدر سد چكمشدر.
بشنجيسى: يوز دفعه سويلهمشم، ينه سويلهيهجگم: أهلِ مدرسه، أهلِ مكتب، أهلِ تكيهنڭ مصالحهلريدر. تا، تمايل و تبادلِ أفكاريله لاأقلّ مقصدده إتّحاد أيلهسينلر. تأسّف ايله گورولويور كه: اونلرڭ تباينِ أفكارى، إتّحادى تفريق ايتديگى گبى؛ تخالفِ مشاربى ده، ترقّى يى توقيف ايتمشدر. زيرا هر برى مسلگنه تعصّب، باشقهسنڭ مسلگنه سطحيتى إعتباريله تفريط و إفراط ايدهرك؛ برى ديگرينى تضليل، اوتهكى ده بريكينى تجهيل أيله يور.
الحاصل: إسلاميت خارجده تمثّل ايتسه؛ بر منزلى مكتب، بر حجرهسى مدرسه، بر كوشهسى زاويه، صالونى دخى مجمع الكلّ.. برى ديگرينڭ نقصاننى تكميل ايچون بر مجلسِ شورى اولارق، بر قصرِ مشيد نورانى تمثالنده عرضِ ديدار ايدهجكدر. آيينه كندنجه گونشى تمثيل ايتديگى گبى، شو مدرسة الزهرا دخى او قصرِ إلٰهى يى خارجًا تمثيل ايدهجكدر.
أيّها الأشراف! بز سزه خدمت ايتديگمز گبى، سز ده بزه خدمت ايديڭز. يوقسه... أى بزه وصايته محتاج چوجق نظريله باقان أهلِ حكومت! سزه إطاعت ايتديگمز گبى، سعادتمزى تأمين ايديڭز. و إلّا... أى كرد و توركڭ جمعيتِ ملّيه وظيفهسنى بِالإستحقاق اوموزيڭزه آلان أسكى إتّحاد و ترقّى! ايى ايتديڭز مزج ايتديڭز. ايى ايتسهڭز ايى... و إلّا (فَرُدُّوا الْاَمَانَاتِ اِلٰى اَهْلِهَا) (*)
___
(*): إخطار: أى كندينى حواس ظن ايدن أهلِ سياست و أهلِ حكومت! يأسى قيرمق ايچون عوامه درس و خطاب اولان شو كتابى سند طوتوب تسلّى ايتمهيڭز. زيرا سزڭ سوءِ إستعمالڭز، اونلرڭ سوءِ تفهّمندن داها زياده سوءِ تأثير ايدر. سزه بر درس ويرمك ايچون زمانى توكيل أيلدم. درسنى ديڭلهمديڭز، دهشتلى طوقاتنى يديڭز.
___
س - علمايه پك چوق عتاب ايديلير، حتّى...
ج - بيوك، هم پك بيوك بر إنصافسزلق!..
س - نهدن؟
ج - عدمڭ قباحتڭى، وجوده ويرمك قدر أحمقلقدر.
س - نه ديمك؟
ج - بر ذاتده علم، عدمِ هلم ايله إقترانى جهتيله، عدمِ هلمدن نشئت ايدن قباحتى ايله علمى محكوم ايتمك نه درجه أبلهلكدر. اويله ده؛ إسلامڭ قدسيتنى دائما تلقين ايدن و أحكامِ دينيه يى إقتدارلرنجه تبليغ ايدن و شيمدى ملّتِ إسلاميه مابيْننده أڭ زياده حرمت و محبّت و مرحمته مستحق اولان بيچاره علمايى، زمانه ياقيشهجق علمانڭ عدمِ وجودندن نشئت ايدن قباحتى و گناهى ايله محكوم ايتمك و او قباحت و او گناهى او بيچارهلره حمل ايتمك، أحمقلق دگلدر ده يا نهدر؟
أوت وجودلرندن ضرر گلمهمش، ايستديگمز علمانڭ عدمندن گلمشدر. زيرا ذكيلر غالبًا مكتبه گيتديلر. زنگينلر، مدرسهنڭ معيشتنه تنزّل ايتمديلر. مدرسه ده (إنتظام و تفيّض و مخرج بولونماديغندن) زمانه گوره علمايى يتيشديرهمدى. صاقينڭز! علمايه بغض ايتمك، بيوك بر خطردر (١)
س - نيّتى خالص اولانلر آزدر. سنڭ نيّتڭ خالص اولسه موفّق اولاجقسڭ، نيّتنه باق؟
ج – لِلّٰهِ الحمد و لا فخر.. (٢) إخلاصِ نيّتى إخلال ايدن و عناصرِ غرض اولان نسب و نسل و طمع و خوف بنى بيلمييورلر. بن ده اونلرى طانيمييورم ويا طانيمق ايستهمييورم. زيرا مشهور بر نسبم يوق كه، ماضيسنى محافظهيه چاليشه يم. بن أبو لاشى اولديغمدن بر نسلم ده يوقدر كه، إستقبالنى تأمين ايده يم. اويله بر جنونم وار كه، ديوانِ حرب دهشت و تخويفيله تداويسنه مقتدر اولامدى. اويله بر جهالتم وار كه، بنى اُمّى ايدوب، دينار و درهمڭ نقشنى اوقويهمييورم...
___
(١): أى أهلِ مدارس، مأيوس اولمايڭز! شيمدى علم و فن حاكمدر. هر نوعيله تعالى ايدهجك. أڭ أعلىسى أڭ عالى طبقهيه چيقهجق.
(٢): شيخڭ كرامتى شيخدن روايت، لٰكن تحديثِ نعمت دخى بر شكردر.
___
قالدى، تجارتِ اُخروى. اويله بر عهد ايتميشم كه، رأس المالى ده غائب ايتسهم مسلگمدن دونميهجگم. شيمديدن خسارت ايدييورم، چوق گناهه دوشويورم.
بر شى قالدى: او ده شهرتِ كاذبهدر. ايشته بن اوندن اوصاندم، قاچييورم. زيرا عهدهسندن گلمديگم چوق وظيفه يى بڭا يوكلتييور.
س - نهدن مشروطى حكومته و دينسز اولميان ژون توركلره ممكن اولديغى قدر حسنِ ظن ايدييورسڭ؟
ج - ممكن اولديغى درجهده سوءِ ظن ايتديگڭز ايچون، بن حسنِ ظن ايدرم. أگر اويله ايسه ذاتًا ايى؛ يوقسه، تا اويله اولسونلر، يول گوسترييورم.
س - إتّحاد و ترقّى حقّنده رأيڭ نهدر؟
ج - قيمتلرينى تقدير ايله برابر، سياسيونلرندهكى شدّته معترضم. (١) مأمولدر كه، او شدّت ندامته و شفقته إنقلاب ايتسين. لٰكن اونلرڭ إقتصادى و معارفى اولان (باخصوص شرقى ولايتلردهكى) شُعْبهلرينى بر درجه إستحسان و تبريك ايدرم.
___
(١): عدالتڭ توزيعنده عدالت اولمازسه ظلم گورونور. بر خاطر ايچون بيڭ خاطر قيريلماز. شدّت آيرى، حميت آيريدر. بر خودپسند حقّى إلتزام ايتسه چوقلرى حقسزلغه سَوق ايدر بلكه مجبور ايدر.
___
س - زندانِ عطالته دوشديگمزڭ سببى نهدر؟
ج - حيات بر فعاليت و حركتدر. شوق ايسه مطيّهسيدر. ايشته همّتڭز شوقه بينوب مبارزۀِ حيات ميداننه چيقديغى وقت، أڭ أوّل دشمنِ شديد اولان يأس راست گلير. قوّۀِ معنويهسنى قيرار. سز او دشمنه قارشى (لَا تَقْنَطُوا) قلنجنى إستعمال ايديڭز.
صوڭره مزاحمتسز اولان حقّڭ خدمتنڭ يرينى ضبط ايدن مَيل التفوّق إستبدادى هجومه باشلار. همّتڭ باشنه وورور، آتندن دوشورتديرر. سز (كُونُوا لِلّٰهِ) حقيقتنى او دشمنه گوندريڭز.
صوڭره ده عللِ متسلسلهدهكى ترتّبى آتلامقله مشوّش ايدن عجوليت چيقار، همّتڭ آياغنى قايديرر. سز، (وَاصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا) يى سپر ايديڭز.
صوڭره ده، مدنىِ بالطَّبع اولديغندن أبناىِ جنسنڭ حقوقنى محافظهيه و حقّنى اونلر ايچنده آرامغه مكلّف اولان إنسانڭ آمالنى طاغيدان فكرِ إنفرادى و تصوّرِ شخصى قارشى چيقار. سز ده، (خَيْرُ النَّاسِ اَنْفَعُهُمْ لِلنَّاسِ) اولان مجاهدِ عالى همّتى مبارزهسنه چيقاريڭز.
صوڭره باشقهسنڭ تكاسلندن گورهنهك فرصت بولوب، هجوم ايدوب بلنى قيرار. سز ده (عَلَى اللّٰهِ لَا غَيْرِهٖ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ) اولان حصنِ حصينى همّته ملجأ ايديڭز.
صوڭره ده عجز و نفسڭ إعتمادسزلغندن نشئت ايدن تفويض و ايشى بربرينه بيراقمق اولان دشمنِ غدّار گلييور. همّتڭ ألنى طوتوب اوطورتديرر. سز ده (لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ اِذَا اهْتَدَيْتُمْ) اولان حقيقتِ شاهقه اوزرينه چيقاريڭز. تا او دشمنڭ ألى او همّتڭ دامننه يتيشمهسين.
صوڭره اللّٰهڭ وظيفهسنه مداخله ايتمك اولان دينسز دشمن گلير؛ همّتڭ يوزينى طوقاتلر، گوزينى كور ايدر. سز ده (اِسْتَقِمْ كَمَٓا اُمِرْتَ ۞ وَلَا تَتَاَمَّرْ عَلٰى سَيِّدِكَ) اولان كارآشنا و وظيفهشناس اولان حقيقتى گوندريڭز. تا اونڭ حدّينى بيلديرسين.
صوڭره عموم مشقّتڭ آناسى و عموم رذالتڭ يوواسى اولان ميل الراحت گلييور. همّتى قيد ايدر، زندانِ سفالته آتار. سز ده (لَيْسَ لِلْاِنْسَانِ اِلَّا مَا سَعٰى) اولان مجاهدِ عالىجنابى او جلّادِ سحّاره گوندريڭز. أوت سزه مشقّتده بيوك راحت وار. زيرا فطرتى متهيّج اولان إنسانڭ راحتى، يالڭز سعى و جدالدهدر.
﴿اِنَّ لَكُمْ فِى الْمَشَقَّةِ الرَّاحَةَ اِنَّ الْاِنْسَانَ الْمُتَهَيِّجَةَ فِطْرَتُهُ رَاحَتُهُ فِى السَّعْىِ وَالْجِدَالِ﴾ (١)
___
(١): شيمدى آڭلايورم كه نه ديديگمى آڭلامييورسڭز. زيرا بن سز اولويورم، آڭلامييورم. شونڭ بيوك قارداشى اولان «علما رچتهسى» داها مبهم قونوشويور. ديمك برابر گزمكلگم لازم. ايشته بن ده خيالمى ترفيق ايتدم.
___
سياحتمده بنى طانيهميانلر قيافتمه باقوب، بنى تاجر ظن ايدوب ديرلردى كه:
- سن تاجر ميسڭ؟
ج - أوت تاجرم، هم ده كيمياگرم.
س - ناصل؟
ج - ايكى مادّه وار، مزج ايتديرييورم: بر ترياقِ شافى، بر ألكتريقِ مضى تولّد ايدر.
س - نرهده بولونور؟
ج - مدنيت و فضيلت چارشوسنده؛ جبههسنده إنسان يازيلان و ايكى آياق اوستنده اولان صندوق ايچندهكى، اوستنه قلب يازيلان سياه ويا پيرلانطه گبى پارلاق اولان بر قوطودهدر.
س - إسملرى نهدر؟
ج - ايمان، محبّت، صداقت، حميت.
جريدۀِ سيّاره،
أبو لاشى، إبن الزمان،
أخ العجائب، ابن عمّ الغرائب
سعيد الْكُرْدى النّورسى
بديع الزمان
❊ ❊ ❊