قرآنڭ جامعيتِ خارق العادهسيدر.
شو شعاعڭ، بش لمعهسى وار.
برنجى لمعه: لفظندهكى جامعيتدر.
ألبته أوّلكى سوزلرده، هم بو سوزده ذكر اولونان آيتلردن شو جامعيت آشكاره گورونويور. أوت (لِكُلِّ اٰيَةٍ ظَهْرٌ وَبَطْنٌ وَحَدٌّ وَمُطَّلَعٌ، وَلِكُلٍّ شُجُونٌ وَغُصُونٌ وَفُنُونٌ) اولان حديثڭ إشارت ايتديگى گبى؛ ألفاظِ قرآنيه، اويله بر طرزده وضع ايديلمش كه، هر بر كلامڭ، حتّى هر بر كلمهنڭ، حتّى هر بر حرفڭ، حتّى بعضًا بر سكوتڭ چوق وجوهى بولونويور. هر بر مخاطبنه آيرى آيرى بر قپودن حصّهسنى ويرر.
مثلا: (وَالْجِبَالَ اَوْتَادًا) يعنى: «طاغلرى زمينڭزه قازيق و ديرك ياپدم» بر كلامدر.
بر عامينڭ شو كلامدن حصّهسى: ظاهرًا يره چاقيلمش قازيقلر گبى گورونن طاغلرى گورور، اونلردهكى منافعنى و نعمتلرينى دوشونور، خالقنه شكر ايدر.
بر شاعرڭ بو كلامدن حصّهسى: زمين، بر طابان؛ و قبّۀِ سما، اوستنده قونولمش يشيل و ألكتريق لامبالريله سوسلنمش بر محتشم چادير، اُفقى بر دائره صورتنده و سمانڭ أتكلرى باشنده گورونن طاغلرى، او چاديرڭ قازيقلرى مثالنده تخيّل ايدر. صانعِ ذو الجلالنه حيرتكارانه پرستش ايدر.
خيمهنشين بر أديبڭ بو كلامدن نصيبى: زمينڭ يوزينى بر چول و صحرا؛ طاغلرڭ سلسلهلرينى پك كثرتله و چوق مختلف بدوى چاديرلرى گبى، گويا طبقۀِ ترابيه، يوكسك ديركلر اوستنده آتيلمش، او ديركلرڭ سيورى باشلرى او پردۀِ ترابيهيى يوقارىيه قالديرمش، بربرينه باقار پك چوق مختلف مخلوقاتڭ مسكنى اولارق تصوّر ايدر. او بيوك عظمتلى مخلوقلرى، بويله ير يوزنده چاديرلر مِثللو قولايجه قوران و قويان فاطرِ ذو الجلالنه قارشى سجدۀِ حيرت ايدر.
جغرافياجى بر أديبڭ او كلامدن قسمتى: كُرۀِ زمين، بحرِ محيطِ هوائيده ويا أثيريده يوزن بر سفينه و طاغلرى، او سفينهنڭ اوستنده تثبيت و موازنه ايچون چاقيلمش قازيقلر و ديركلر شكلنده تفكّر ايدر. او قوجه كُرۀِ زمينى، منتظم بر گمى گبى ياپوب، بزلرى ايچنه قويوب، أقطارِ عالمده گزديرن قديرِ ذو الكماله قارشى (سُبْحَانَكَ مَا اَعْظَمَ شَانُكَ) دير.
مدنيت و هيئتِ إجتماعيهنڭ متخصّص بر حكيمنڭ بو كلامدن حصّهسى: زمينى، بر خانه و او خانهنڭ ديرگى، حياتِ حيوانيه و حياتِ حيوانيه ديرگى، شرائطِ حيات اولان صو، هوا و طوپراقدر. صو و هوا و طوپراغڭ ديرگى و قازيغى، طاغلردر. زيرا طاغلر، صويڭ مخزنى، هوانڭ طراغى (غازاتِ مضرّهيى ترسيب ايدوب، هوايى تصفيه ايدر) و طوپراغڭ حاميسى (باتاقلقدن و دڭزڭ إستيلاسندن محافظه ايدر) و سائر لوازماتِ حياتِ إنسانيهنڭ خزينهسى اولارق فهم ايدر. شو قوجه طاغلرى، شو صورتله خانۀِ حياتمز اولان زمينه ديرك ياپان و معيشتمزه خزينهدار تعيين ايدن صانعِ ذو الجلال والإكرامه، كمالِ تعظيم ايله حمد و ثنا ايدر.
حكمتِ طبيعيهنڭ بر فيلسوفنڭ شو كلامدن نصيبى شودر كه: كُرۀِ زمينڭ قارننده بعض إنقلابات و إمتزاجاتڭ نتيجهسى اولارق حاصل اولان زلزله و إهتزازاتى، طاغلرڭ ظهوريله سكونت بولديغنى و مدار و محورندهكى إستقرارينه و زلزلهنڭ إرتجاجيله مدارِ سنويسندن چيقمهمسنه سبب، طاغلرڭ خروجى اولديغنى و زمينڭ حدّتى و غضبى، طاغلرڭ منافذيله تنفّس ايتمكله سكونت ايتديگنى فهم ايدر، تمامًا ايمانه گلير. (اَلْحِكْمَةُ لِلّٰهِ) دير.
مثلا (اَنَّ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا) دهكى (رَتْقًا) كلمهسى، تدقيقاتِ فلسفه ايله آلوده اولميان بر عالمه، او كلمه شويله إفهام ايدر كه: سما برّاق، بلوطسز؛ زمين قورو و حياتسز، تولّده غيرِ قابل بر حالده ايكن.. سمايى ياغمورله، زمينى خضرواتله فتح ايدوب بر نوع إزدواج و تلقيح صورتنده بتون ذىحياتلرى او صودن خلق ايتمك، اويله بر قديرِ ذو الجلالڭ ايشيدر كه؛ روىِ زمين، اونڭ كوچك بر بوستانى و سمانڭ يوز اورتوسى اولان بلوطلر، اونڭ بوستاننده بر سونگردر آڭلار، عظمتِ قدرتنه سجده ايدر.
و محقّق بر حكيمه، او كلمه شويله إفهام ايدر كه: بدايتِ خلقتده سماء و أرض شكلسز برر كومه و منفعتسز برر ياش خمور، ولدسز مخلوقاتسز طوپلو برر مادّه ايكن؛ فاطرِ حكيم، اونلرى فتح و بسط ايدوب گوزل بر شكل، منفعتدار برر صورت، زينتلى و كثرتلى مخلوقاته منشأ ايتمشدر آڭلار. وسعتِ حكمتنه قارشى حيران اولور.
يڭى زمانڭ فيلسوفنه شو كلمه شويله إفهام ايدر كه: منظومۀِ شمسيهيى تشكيل ايدن كرهمز، سائر سيّارهلر، بدايتده گونشله ممتزج اولارق آچيلمامش بر خمور شكلنده ايكن؛ قادرِ قيّوم او خمورى آچوب، او سيّارهلرى برر برر يرلرينه يرلشديرهرك، گونشى اوراده بيراقوب، زمينمزى بورايه گتيرهرك، زمينه طوپراق سرهرك، سماء جانبندن ياغمور ياغديرهرق، گونشدن ضيا سرپديرهرك دنيايى شنلنديروب بزلرى ايچنه قويمشدر آڭلار، باشنى طبيعت باتاقلغندن چيقارير، (اٰمَنْتُ بِاللّٰهِ الْوَاحِدِ الْاَحَدِ) دير.
مثلا: (وَالشَّمْسُ تَجْرٖى لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا) دهكى «لام»؛ هم كندى معناسنى، هم «فى» معناسنى، هم «إلى» معناسنى إفاده ايدر. ايشته (لِمُسْتَقَرٍّ) ڭ لامى، عوام او لامى «إلى» معناسنده گوروب فهم ايدر كه؛ سزه نسبةً ايشيق ويريجى، ايصينديريجى متحرّك بر لامبا اولان گونش، ألبته بر گون سيرى بيتهجك، محلِّ قرارينه يتيشهجك، سزه فائدهسى طوقونميهجق بر صورت آلاجقدر، آڭلار. او ده، خالقِ ذو الجلالڭ گونشه باغلاديغى بيوك نعمتلرى دوشونهرك «سبحان اللّٰه، الحمد لِلّٰهِ» دير.
و عالمه دخى او لامى «إلى» معناسنده گوسترر. فقط گونشى يالڭز بر لامبا دگل، بلكه بهار و ياز تزگاهنده طوقونان منسوجاتِ ربّانيهنڭ بر مكيگى، گيجه گوندوز صحيفهلرنده يازيلان مكتوباتِ صمدانيهنڭ مركّبى، نور بر حقّهسى صورتنده تصوّر ايدهرك گونشڭ جريانِ صوريسى علامت اولديغى و إشارت ايتديگى إنتظاماتِ عالمى دوشونديرهرك صانعِ حكيمڭ صنعتنه «ما شاء اللّٰه» و حكمتنه «بارك اللّٰه» دييهرك سجدهيه قپانير.
و قوزموغرافياجى بر فيلسوفه لامى «فى» معناسنده شويله إفهام ايدر كه: گونش، كندى مركزنده و محورى اوزرنده زنبركوارى بر جريان ايله منظومهسنى أمرِ إلٰهى ايله تنظيم ايدوب تحريك ايدر. شويله بر ساعتِ كبرايى خلق ايدوب تنظيم ايدن صانعِ ذو الجلالنه قارشى كمالِ حيرت و إستحسان ايله (اَلْعَظَمَةُ لِلّٰهِ وَالْقُدْرَةُ لِلّٰهِ) دير، فلسفهيى آتار، حكمتِ قرآنيهيه گيرر.
و دقّتلى بر حكيمه شو لامى، هم علّت معناسنده، هم ظرفيت معناسنده طوتديروب شويله إفهام ايدر كه: «صانعِ حكيم، ايشلرينه أسبابِ ظاهريهيى پرده ايتديگندن، جاذبۀِ عموميه نامنده بر قانونِ إلٰهيسيله صاپان طاشلرى گبى سيّارهلرى گونشله باغلامش و او جاذبه ايله مختلف فقط منتظم حركتله او سيّارهلرى دائرۀِ حكمتنده دونديرييور و او جاذبهيى توليد ايچون گونشڭ كندى مركزنده حركتنى ظاهرى بر سبب ايتمش. ديمك (لِمُسْتَقَرٍّ) معناسى: (فٖى مُسْتَقَرٍّ لَهَا لِاِسْتِقْرَارِ مَنْظُومَتِهَا) يعنى، كندى مستقرّى ايچنده منظومهسنڭ إستقرارى و نظامى ايچون حركت ايدييور. چونكه حركت حرارتى، حرارت قوّتى، قوّت جاذبهيى ظاهرًا توليد ايدر گبى بر عادتِ إلٰهيه، بر قانونِ ربّانيدر. ايشته شو حكيم، بويله بر حكمتى، قرآنڭ بر حرفندن فهم ايتديگى زمان، «الحمد لِلّٰهِ قرآندهدر حق حكمت، فلسفهيى بش پارهيه صايمام» دير.
و شاعرانه بر فكر و قلب صاحبنه شو «لام»دن و إستقراردن شويله بر معنا فهمنه گلير كه: «گونش، نورانى بر آغاجدر. سيّارهلر اونڭ متحرّك ميوهلرى... آغاجلرڭ خلافنه اولارق گونش سيلكينير، تا او ميوهلر دوشمهسين. أگر سيلكنمزسه، دوشوب طاغيلاجقلر.» هم تخيّل ايدهبيلير كه: «شمس مجذوب بر سَرْذاكردر. حلقۀِ ذكرڭ مركزنده جذبهلى بر ذكر ايدر و ايتديرر.» بر رسالهده شو معنايه دائر شويله ديمشدم:
«أوت گونش بر ميوهداردر؛ سيلكينير تا دوشمهسين سيّار اولان يميشلرى.
أگر سكوتيله سكونت أيلهسه، جذبه قاچار، آغلار فضاده منتظم مجذوبلرى.»
هم مثلا (اُولٰٓئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) ده بر سكوت وار، بر إطلاق وار. نهيه ظفر بولاجقلرينى تعيين ايتمهمش. تا هركس ايستديگنى ايچنده بولابيلسين. سوزى آز سويلر، تا اوزون اولسون. چونكه بر قسم مخاطبڭ مقصدى آتشدن قورتولمقدر. بر قسمى يالڭز جنّتى دوشونور. بر قسم، سعادتِ أبديهيى آرزو ايدر. بر قسم، يالڭز رضاىِ إلٰهىيى رجا ايدر. بر قسم، رؤيتِ إلٰهيهيى غايۀِ أمل بيلير و هكذا.. بونڭ گبى پك چوق يرلرده قرآن، سوزى مطلق بيراقير، تا عام اولسون. حذف ايدر، تا چوق معنالرى إفاده ايتسين. قيصه كسر، تا هركسڭ حصّهسى بولونسون.
ايشته (اَلْمُفْلِحُونَ) دير. نهيه فلاح بولاجقلرينى تعيين ايتمييور. گويا او سكوتله دير: «أى مسلمانلر! مژده سزه. أى متّقى! سن جهنّمدن فلاح بولورسڭ. أى صالح! سن جنّته فلاح بولورسڭ. أى عارف! سن رضاىِ إلٰهىيه نائل اولورسڭ. أى عاشق! سن رؤيته مظهر اولورسڭ.» و هكذا...
ايشته قرآن، جامعيتِ لفظيه جهتيله كلامدن، كلمهدن، حروفدن و سكوتدن هر بريسنڭ بيڭلر مثاللرندن يالڭز نمونه اولارق برر مثال گتيردك. آيتى و قصّتى بونلره قياس ايدرسڭ.
مثلا: (فَاعْلَمْ اَنَّهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ) آيتى، او قدر وجوهى وار و او درجه مراتبى وار كه، بتون طبقاتِ أوليا، بتون سلوكلرنده و مرتبهلرنده شو آيته إحتياجلرينى گوروب اوندن كندى مرتبهسنه لايق بر غداىِ معنوى، بر تازه معنا آلمشلر. چونكه «اللّٰه» بر إسمِ جامع اولديغندن أسماءِ حسنى عددنجه توحيدلر، ايچنده بولونور. (اَىْ لَا رَزَّاقَ اِلَّا هُوَ ۞ لَا خَالِقَ اِلَّا هُوَ ۞ لَا رَحْمٰنَ اِلَّا هُوَ) و هكذا.
هم مثلا: قصصِ قرآنيهدن قصّۀِ موسى عليه السلام، عادتا عصاىِ موسى عليه السلام گبى بيڭلر فائدهلرى وار. او قصّهده، هم پيغمبر عليه الصلاة والسلامى تسكين و تسلّى، هم كفّارى تهديد، هم منافقلرى تقبيح، هم يهوديلرى توبيخ گبى چوق مقاصدى، پك چوق وجوهى واردر. اونڭ ايچون سورهلرده تكرار ايديلمشدر. هر يرده بتون مقصدلرى إفاده ايله برابر يالڭز بريسى مقصودِ بِالذّات اولور، ديگرلرى اوڭا تابع قاليرلر.
أگر ديسهڭ: «گچمش مثاللردهكى بتون معنالرى ناصل بيلهجگز كه، قرآن اونلرى إراده ايتمش و إشارت ايدييور؟»
الجواب: مادام قرآن بر خطبۀِ أزليهدر. هم مختلف، طبقه طبقه اولارق عصرلر اوزرنده و آرقهسنده اوطوروب ديزيلمش بتون بنى آدمه خطاب ايدييور، درس ويرييور. ألبته او مختلف أفهامه گوره متعدّد معنالرى درج ايدوب إراده ايدهجكدر و إرادهسنه أمارهلرى وضع ايدهجكدر. أوت «إشارات الإعجاز»ده شورادهكى معنالر مِثللو كلماتِ قرآنيهنڭ متعدّد معنالرينى علمِ صرف و نحوڭ قاعدهلريله و علمِ بيان و فنِّ معانىنڭ دستورلريله، فنِّ بلاغتڭ قانونلريله إثبات ايديلمشدر.
بونڭله برابر علومِ عربيهجه صحيح و اصولِ دينيهجه حق اولمق شرطيله و فنِّ معانيجه مقبول و علمِ بيانجه مناسب و بلاغتجه مستحسن اولان بتون وجوه و معانى، أهلِ إجتهاد و أهلِ تفسير و أهلِ اصول الدين و أهلِ اصول الفقهڭ إجماعيله و إختلافلرينڭ شهادتيله قرآنڭ معنالرندندرلر. او معنالره، درجهلرينه گوره برر أماره وضع ايتمشدر. يا لفظيهدر، يا معنويهدر. او معنويه ايسه، يا سياق ويا سباقِ كلامدن ويا باشقه آيتدن برر أماره او معنايه إشارت ايدر. بر قسمى يگرمى و اوتوز و قرق و آلتمش، حتّى سكسان جلد اولارق محقّقلر طرفندن يازيلان يوز بيڭلر تفسيرلر، قرآنڭ جامعيت و خارقيتِ لفظيهسنه قطعى بر برهانِ باهردر. هر نه ايسه... بز شو سوزده هر بر معنايه دلالت ايدن أمارهيى قانونيله، قاعدهسيله گوسترسهك سوز چوق اوزانير. اونڭ ايچون قيصه كسوب قسمًا «إشارات الإعجاز»ه حواله ايدرز.
ايكنجى لمعه: معناسندهكى جامعيتِ خارقهدر.
أوت، قرآن بتون مجتهدلرڭ مأخذلرينى، بتون عارفلرڭ مذاقلرينى، بتون واصللرڭ مشربلرينى، بتون كامللرڭ مسلكلرينى، بتون محقّقلرڭ مذهبلرينى؛ معناسنڭ خزينهسندن إحسان ايتمكله برابر؛ دائما اونلره رهبر و ترقّياتلرنده هر وقت اونلره مرشد اولوب، او توكنمز خزينهسندن اونلرڭ يوللرينه نشرِ أنوار ايتديگى بتون اونلرجه مصدّقدر و مُتّفَقٌ عليهدر.
اوچنجى لمعه: علمندهكى جامعيتِ خارقهدر.
أوت قرآن، شريعتڭ متعدّد و چوق علملرينى، حقيقتڭ متنوّع و كثرتلى علملرينى، طريقتڭ مختلف و حدسز علملرينى، كندى علمنڭ دڭزندن آقيتديغى گبى؛ دائرۀِ ممكناتڭ حقيقى حكمتنى و دائرۀِ وجوبڭ علومِ حقيقيهسنى و دائرۀِ آخرتڭ معارفِ غامضهسنى، او دڭزندن منتظمًا و كثرتله آقيتيور. شو لمعهيه مثال گتيريلسه، بر جلد يازمق لازم گلير. اويله ايسه، يالڭز نمونه اولارق شو يگرمى بش عدد سوزلرى گوسترييورز. أوت، بتون يگرمى بش عدد سوزلرڭ طوغرى حقيقتلرى، قرآنڭ بحرِ علمندن آنجق يگرمى بش قطرهدر. او سوزلرده قصور وارسه، بنم فهمِ قاصريمه عائددر.
دردنجى لمعه: مباحثندهكى جامعيتِ خارقهدر.
أوت، إنسان و إنسانڭ وظيفهسى، كائنات و خالقِ كائناتڭ، أرض و سماواتڭ، دنيا و آخرتڭ، ماضى و مستقبلڭ، أزل و أبدڭ مباحثِ كلّيهلرينى جمع ايتمكله برابر نطفهدن خلق ايتمك، تا قبره گيرنجهيه قدر؛ يمك، ياتمق آدابندن طوت، تا قضا و قدر مبحثلرينه قدر؛ آلتى گون خلقتِ عالمدن طوت تا (وَالْمُرْسَلَاتِ ۞ وَالذَّارِيَاتِ) قَسَملريله إشارت اولونان روزگارلرڭ أسمهسندهكى وظيفهلرينه قدر؛ (وَمَا تَشَٓاؤُنَ اِلَّٓا اَنْ يَشَٓاءَ اللّٰهُ ۞ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهٖ) إشاراتيله، إنسانڭ قلبنه و إرادهسنه مداخلهسندن طوت، تا (وَالسَّمٰوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمٖينِهٖ) يعنى، بتون سماواتى بر قبضهسنده طوتماسنه قدر؛ (وَجَعَلْنَا فٖيهَا جَنَّاتٍ مِنْ نَخٖيلٍ وَاَعْنَابٍ) زمينڭ چيچك و اوزوم و خرماسندن طوت، تا (اِذَا زُلْزِلَتِ الْاَرْضُ زِلْزَالَهَا) ايله إفاده ايتديگى حقيقتِ عجيبهيه قدر؛ و سمانڭ (ثُمَّ اسْتَوٰٓى اِلَى السَّمَٓاءِ وَهِىَ دُخَانٌ) حالتندهكى وضعيتندن طوت، تا دخانله إنشقاقنه و ييلديزلرينڭ دوشوب حدسز فضاده طاغيلمسنه قدر و دنيانڭ إمتحان ايچون آچيلمهسندن، تا قپانمسنه قدر و آخرتڭ برنجى منزلى اولان قبردن، صوڭره برزخدن، حشردن، كوپريدن طوت، تا جنّته، تا سعادتِ أبديهيه قدر؛ ماضى زماننڭ وقوعاتندن، حضرتِ آدمڭ خلقتِ جسدندن، ايكى اوغلنڭ غاوغاسندن تا طوفانه، تا قَومِ فرعونڭ غرقنه، تا أكثر أنبيانڭ مهمّ حادثاتنه قدر و (اَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ) إشارت ايتديگى حادثۀِ أزليهدن طوت، تا (وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ ۞ اِلٰى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ) إفاده ايتديگى واقعۀِ أبديهيه قدر بتون مباحثِ أساسيهيى و مهمّهيى اويله بر طرزده بيان ايدر كه؛ او بيان، بتون كائناتى بر سراى گبى إداره ايدن و دنيايى و آخرتى ايكى اوطه گبى آچوب قپايان و زمين بر باغچه و سما، مصباحلريله سوسلنديرلمش بر طام گبى تصرّف ايدن و ماضى و مستقبل، بر گيجه و گوندوز گبى نظرينه قارشى حاضر ايكى صحيفه حكمنده تماشا ايدن و أزل و أبد، دون و بوگون گبى سلسلۀِ شئوناتڭ ايكى طرفى برلشمش، إتّصال پيدا ايتمش بر صورتده بر زمانِ حاضر گبى اونلره باقان بر ذاتِ ذو الجلاله ياقيشير بر طرزِ بياندر.
ناصل بر اوسته، بنا ايتديگى و إداره ايتديگى ايكى خانهدن بحث ايدر. پروغرامنى و ايشلرينڭ ليسته و فهرستهسنى ياپار. قرآن دخى، شو كائناتى ياپان و إداره ايدن و ايشلرينڭ ليستهسنى و فهرستهسنى (تعبير جائز ايسه) پروغرامنى يازان، گوسترن بر ذاتڭ بياننه ياقيشير بر طرزدهدر. هيچ بر جهتله أثرِ تصنّع و تكلّف گورونميور. هيچ بر شائبۀِ تقليد ويا باشقهسنڭ حسابنه و اونڭ يرنده كندينى فرض ايدوب قونوشمش گبى بر خدعهنڭ أمارهسى اولماديغى گبى بتون جدّيتيله، بتون صفوتيله، بتون خلوصيله صافى، برّاق، پارلاق بيانى، ناصل گوندوزڭ ضياسى «گونشدن گلدم» دير. قرآن دخى، «بن، خالقِ عالمڭ بيانىيم و كلامىيم» دير.
أوت شو دنيايى آنتيقه صنعتلرله سوسلنديرن و لذّتلى نعمتلرله طولديران و صنعتپرورانه و نعمتپرورانه شو درجه صنعتنڭ عجيبهلريله، شو درجه قيمتدار نعمتلرينى دنيانڭ يوزينه سرپن، صيرهوارى تنظيم ايدن و زمينڭ يوزنده سرهن، گوزلجه ديزن بر صانع، بر منعمدن باشقه شو ولولۀِ تقدير و إستحسانله و زمزمۀِ حمد و شكرانله دنيايى طولديران و زمينى بر ذكرخانه، بر مسجد، بر تماشاگاهِ صنعتِ إلٰهيهيه چويرن قرآنِ معجز البيان كيمه ياقيشير و كيمڭ كلامى اولابيلير؟ اوندن باشقه كيم اوڭا صاحب چيقهبيلير؟ اوندن باشقه كيمڭ سوزى اولابيلير؟ دنيايى ايشيقلانديران ضيا، گونشدن باشقه هانگى شيئه ياقيشير؟ طلسمِ كائناتى كشف ايدوب عالمى ايشيقلانديران بيانِ قرآن، شمسِ أزليدن باشقه كيمڭ نورى اولابيلير؟ كيمڭ حدّينه دوشمش كه، اوڭا نظيره گتيرسين، اونڭ تقليدينى ياپسين؟
أوت، بو دنيايى صنعتلريله زينتلنديرن بر صنعتكارڭ، صنعتنى إستحسان ايدن إنسانله قونوشمهمسى محالدر. مادام كه، ياپار و بيلير؛ ألبته قونوشور. مادام قونوشور، ألبته قونوشماسنه ياقيشان قرآندر. بر چيچگڭ تنظيمندن لاقيد قالميان بر مالك الملك، بتون ملكنى ولوَلهيه ويرن بر كلامه قارشى ناصل لاقيد قالير؟ هيچ باشقهسنه مال ايدوب هيچه اينديرر مى؟
بشنجى لمعه: قرآنڭ اُسلوب و ايجازندهكى جامعيتِ خارقهدر.
بونده «بش ايشيق» وار.
برنجى ايشيق:
اُسلوبِ قرآنڭ او قدر عجيب بر جمعيتى وار كه، بر تك سوره، كائناتى ايچنه آلان بحرِ محيطِ قرآنىيى ايچنه آلير. بر تك آيت، او سورهنڭ خزينهسنى ايچنه آلير. آيتلرڭ چوغى، هر بريسى برر كوچك سوره، سورهلرڭ چوغى، هر بريسى برر كوچك قرآندر. ايشته شو، إعجازكارانه ايجازدن بيوك بر لطفِ إرشاددر و گوزل بر تسهيلدر. چونكه هركس، هر وقت قرآنه محتاج اولديغى حالده، يا غباوتندن ويا باشقه أسبابه بناءً هر وقت بتون قرآنى اوقوميان وياخود اوقومغه وقت و فرصت بولاميان آدملر، قرآندن محروم قالمامق ايچون؛ هر بر سوره، برر كوچك قرآن حكمنه، حتّى هر بر اوزون آيت، برر قيصه سوره مقامنه گچر. حتّى قرآن فاتحهده، فاتحه دخى بسملهده مندرج اولديغنه أهلِ كشف متّفقدرلر. شو حقيقته برهان ايسه، أهلِ تحقيقڭ إجماعيدر.
ايكنجى ايشيق:
آياتِ قرآنيه، أمر و نهى، وعد و وعيد، ترغيب و ترهيب، زجر و إرشاد، قصص و أمثال، أحكام و معارفِ إلٰهيه و علومِ كونيه و قوانين و شرائطِ حياتِ شخصيه و حياتِ إجتماعيه و حياتِ قلبيه و حياتِ معنويه و حياتِ اُخرويه گبى عموم طبقاتِ كلاميه و معارفِ حقيقيه و حاجاتِ بشريهيه دلالاتيله، إشاراتيله جامع اولمقله برابر؛ (خُذْ مَا شِئْتَ لِمَا شِئْتَ) يعنى، «ايستديگڭ هر شى ايچون قرآندن هر نه ايسترسهڭ آل» إفاده ايتديگى معنا، او درجه طوغريلغيله مقبول اولمش كه، أهلِ حقيقت مابيْننده ضروبِ أمثال صيرهسنه گچمشدر. آياتِ قرآنيهده اويله بر جامعيت وار كه، هر درده دوا، هر حاجته غدا اولابيلير. أوت، اويله اولمق لازم گلير. چونكه دائما ترقّياتده قطعِ مراتب ايدن بتون طبقاتِ أهلِ كمالڭ رهبرِ مطلقى ألبته شو خاصيته مالك اولماسى ألزمدر.
اوچنجى ايشيق:
قرآنڭ إعجازكارانه ايجازيدر. كاه اولور كه، اوزون بر سلسلهنڭ ايكى طرفنى اويله بر طرزده ذكر ايدر كه، گوزلجه سلسلهيى گوسترر. هم كاه اولور كه، بر كلمهنڭ ايچنه صريحًا، إشارةً، رمزًا، ايماءً بر دعوانڭ چوق برهانلرينى درج ايدر.
مثلا:
﴿وَمِنْ اٰيَاتِهٖ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَاَلْوَانِكُمْ﴾
ده آيات و دلائلِ وحدانيت سلسلهسنى تشكيل ايدن سلسلۀِ خلقتِ كائناتڭ مبدأ و منتهاسنى ذكر ايله او ايكنجى سلسلهيى گوسترر، برنجى سلسلهيى اوقوتديرييور. أوت بر صانعِ حكيمه شهادت ايدن صحائفِ عالمڭ برنجى درجهسى، سماوات و أرضڭ أصلِ خلقتلريدر. صوڭره گوكلرى ييلديزلرله تزيين ايله زمينڭ ذىحياتلرله شنلنديرلمسى، صوڭره گونش و آيڭ تسخيريله موسملرڭ دگيشمسى، صوڭره گيجه و گوندوزڭ إختلاف و دورانى ايچندهكى سلسلۀِ شئوناتدر. داها گله گله تا كثرتڭ أڭ زياده إنتشار ايتديگى محل اولان سيمالرڭ و سسلرڭ خصوصيتلرينه و إمتيازلرينه و تشخّصلرينه قدر...
مادام كه أڭ زياده إنتظامدن اوزاق و تصادفڭ قاريشماسنه معروض اولان فردلرڭ سيمالرندهكى تشخّصاتده حيرت ويريجى بر إنتظامِ حكيمانه بولونسه، اوزرنده غايت صنعتكار بر حكيمڭ قلمى ايشلديگى گوستريلسه، ألبته إنتظاملرى ظاهر اولان سائر صحيفهلر كندى كندينه آڭلاشيلير، نقّاشنى گوسترر.
هم مادام قوجه سماوات و أرضڭ أصلِ خلقتنده أثرِ صنعت و حكمت گورونويور. ألبته كائنات سراينڭ بناسنده تمل طاشى اولارق گوكلرى و زمينى حكمتله قويان بر صانعڭ سائر أجزالرنده أثرِ صنعتى، نقشِ حكمتى پك چوق ظاهردر. ايشته شو آيت، خفىيى إظهار، ظاهرىيى إخفا ايدهرك غايت گوزل بر ايجاز ياپمش.
الحقّ (فَسُبْحَانَ اللّٰهِ حٖينَ تُمْسُونَ) دن طوت، تا (وَلَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَهُوَ الْعَزٖيزُ الْحَكٖيمُ)ه قدر آلتى دفعه (وَمِنْ اٰيَاتِهٖ وَمِنْ اٰيَاتِهٖ) ايله باشلايان سلسلۀِ براهين، بر سلسلۀِ جواهردر، بر سلسلۀِ نوردر، بر سلسلۀِ إعجازدر، بر سلسلۀِ ايجازِ إعجازيدر. قلب ايستهيور كه، شو دفينهلرده گيزلى اولان ألماسلرى گوسترهيم. فقط نه ياپهيم مقام قالديرميور. باشقه وقته تعليق ايدوب، او قپويى شيمدى آچمايورم.
هم مثلا: (فَاَرْسِلُونِ يُوسُفُ اَيُّهَا الصِّدّٖيقُ) (فَاَرْسِلُونِ) كلاميله (يُوسُفُ) كلمهسى اورتهلرنده شونلر وار: (اِلٰى يُوسُفَ لِاَسْتَعْبَرَ مِنْهُ الرُّؤْيَا فَاَرْسَلُوهُ فَذَهَبَ اِلَى السِّجْنِ وَقَالَ يُوسُفُ) ديمك بش جملهيى بر جملهده إجمال ايدوب ايجاز ايتديگى حالده وضوحى إخلال ايتمهمش، فهمى إشكال ايتمهمش.
هم مثلا: (اَلَّذٖى جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْاَخْضَرِ نَارًا) إنسانِ عاصى، «چورومش كميكلرى كيم ديريلتهجك» دييه ميدان اوقور گبى إنكارينه قارشى قرآن دير: «كيم بدايةً ياراتمش ايسه، او ديريلتهجك. او يارادان ذات ايسه، هر بر شيئى هر بر كيفيتده بيلير. هم سزه يشيل آغاجدن آتش چيقاران بر ذات، چورومش كميگه حيات ويرهبيلير.» ايشته شو كلام، ديريلتمك دعواسنه متعدّد جهتلرله باقار، إثبات ايدر.
أوّلا، إنسانه قارشى ايتديگى سلسلۀِ إحساناتى شو كلاميله باشلار، تحريك ايدر، خاطره گتيرر. باشقه آيتلرده تفصيل ايتديگى ايچون قيصه كسر، عقله حواله ايدر. يعنى، سزه آغاجدن ميوهيى و آتشى و اوتدن أرزاقى و حبوبى و طوپراقدن حيواناتى و نباتاتى ويرديگى گبى، زمينى سزه خوش (هر بر أرزاقڭز ايچنده قونولمش) بر بشيك و عالمى، گوزل و بتون لوازماتڭز ايچنده بولونور بر سراى ياپان بر ذاتدن قاچوب باشى بوش قالوب، عدمه گيدوب صاقلانيلماز. وظيفهسز اولوب قبره گيروب اويانديريلمامق اوزره راحت ياتامازسڭز.
صوڭره او دعوانڭ بر دليلنه إشارت ايدر: (اَلشَّجَرِ الْاَخْضَرِ) كلمهسيله رمزًا دير: «أى حشرى إنكار ايدن آدم! آغاجلره باق! قيشده ئولمش، كميكلر گبى حدسز آغاجلرى بهارده ديريلتن، يشيللنديرهن، حتّى هر بر آغاجده ياپراق و چيچك و ميوه جهتيله اوچ حشرڭ نمونهلرينى گوسترن بر ذاته قارشى إنكار ايله، إستبعاد ايله قدرتنه ميدان اوقونماز.»
صوڭره بر دليله داها إشارت ايدر، دير: «سزه آغاج گبى كثيف، ثقيل، قراڭلقلى بر مادّهدن آتش گبى لطيف، خفيف، نورانى بر مادّهيى چيقاران بر ذاتدن، اودون گبى كميكلره آتش گبى بر حيات و نور گبى بر شعور ويرمهيى ناصل إستبعاد ايدييورسڭز؟»
صوڭره بر دليله داها تصريح ايدر دير كه: «بدويلر ايچون كبريت يرينه آتش چيقاران مشهور آغاجڭ، يشيل ايكن ايكى دالى بربرينه سورولديگى وقت آتشى يارادان و رطوبتيله يشيل و حرارتيله قورو گبى ايكى ضد طبيعتى جمع ايدوب، اونى بوڭا منشأ ايتمكله هر بر شى حتّى عناصرِ أصليه و طبايعِ أساسيه، اونڭ أمرينه باقار، اونڭ قوّتيله حركت ايدر، هيچ بريسى باشى بوش اولوب طبيعتيله حركت ايتمديگنى گوسترن بر ذاتدن، طوپراقدن ياپيلان و صوڭره طوپراغه دونن إنسانى، طوپراقدن يڭيدن چيقارمسى إستبعاد ايديلمز. عصيان ايله اوڭا ميدان اوقونماز.»
صوڭره حضرتِ موسى عليه السلامڭ شجرۀِ مشهورهسنى خاطره گتيرمكله شو دعواىِ أحمديه عليه الصلاة والسلام، موسى عليه السلامڭ دخى دعواسيدر. أنبيانڭ إتّفاقنه خفى بر ايما ايدوب، شو كلمهنڭ ايجازينه بر لطافت داها قاتار.
دردنجى ايشيق:
ايجازِ قرآنى او درجه جامع و خارقدر، دقّت ايديلسه گورونويور كه: بعضًا بر دڭزى بر إبريقده گوسترييور گبى پك گنيش و چوق اوزون و كلّى دستورلرى و عمومى قانونلرى، بسيط و عامى فهملره مرحمةً بسيط بر جزئيله، خصوصى بر حادثه ايله گوسترييور. بيڭلر مثاللرندن يالڭز ايكى مثالنه إشارت ايدرز.
برنجى مثال: يگرمنجى سوزڭ برنجى مقامنده تفصيلًا بيان اولونان اوچ آيتدر كه، شخصِ آدمه تعليمِ أسما عنوانيله نوعِ بنى آدمه إلهام اولونان بتون علوم و فنونڭ تعليمنى إفاده ايدر. و آدمه، ملائكهنڭ سجده ايتمهسى و شيطانڭ ايتمهمسى حادثهسيله نوعِ إنسانه سمكدن مَلگه قدر أكثر موجودات مسخّر اولديغى گبى، ييلاندن شيطانه قدر مضر مخلوقاتڭ دخى اوڭا إطاعت ايتمهيوب دشمنلق ايتديگنى إفاده ايدييور.
هم قَومِ موسى (عس) بر بقرهيى، بر اينگى كسمكله مصر بقرپرستلگندن آلينان و «عجل» حادثهسنده تأثيرينى گوسترن بر بقرپرستلك مفكورهسنڭ موسى عليه السلامڭ بيچاغيله كسيلديگنى إفاده ايدييور.
هم طاشدن صو چيقماسى، چاى آقماسى و طاغيلوب يووارلانمسى عنوانيله؛ طبقۀِ ترابيه آلتنده اولان طاش طبقهسى، صو طمارلرينه خزينهدارلق و طوپراغه آنالق ايتديگنى إفاده ايدييور.
ايكنجى مثال: قرآنده چوق تكرار ايديلن قصّۀِ موسى عليه السلامڭ جملهلرى و جزءلريدر كه، هر بر جملهسى، حتّى هر بر جزئى، بر دستورِ كلّينڭ اوجى اولارق گوستريلمش و او دستورى إفاده ايدييور.
مثلا: (يَا هَامَانُ ابْنِ لٖى صَرْحًا) فرعون، وزيرينه أمر ايدر كه: «بڭا يوكسك بر قله ياپ، سماواتڭ حالنى رصد ايدوب باقاجغم. سمانڭ گيديشاتندن عجبا موسىنڭ (عس) دعوا ايتديگى گبى سماده تصرّف ايدن بر إلٰه وار ميدر؟» ايشته (صَرْحًا) كلمهسيله و شو جزئى حادثه ايله، طاغسز بر چولده اولديغندن طاغلرى آرزولايان و خالقى طانيمديغندن طبيعتپرست اولوب ربوبيت دعوا ايدن و آثارِ جبروتلرينى گوسترمكله إبقاىِ نام ايدن، شهرتپرست اولوب طاغمثال مشهور أهراملرى بنا ايدن و سحر و تناسخه قائل اولوب جنازهلرينى موميا ايدوب طاغ مِثللو مزارلرده محافظه ايدن مصر فرعونلرينڭ عنعنهسنده حكمفرما بر دستورِ عجيبى إفاده ايدر.
مثلا: (فَالْيَوْمَ نُنَجّٖيكَ بِبَدَنِكَ) غرق اولان فرعونه دير: «بوگون سنڭ غرق اولان جسديڭه نجات ويرهجگم» عنوانيله عموم فرعونلرڭ تناسخ فكرينه بناءً جنازهلرينى موميالامقله ماضيدن آلوب مستقبلدهكى أنسالِ آتيهنڭ تماشاگاهنه گوندرمك اولان موتآلود، عبرتنما بر دستورِ حياتيهلرينى إفاده ايتمكله برابر، شو عصرِ آخرده او غرق اولان فرعونڭ عين جسدى اولارق كشف اولنان بر بدن، او محلِّ غرق دڭزندن ساحله آتيلديغى گبى، زمانڭ دڭزندن عصرلرڭ موجهلرى اوستنده شو عصر ساحلنه آتيلاجغنى، معجزانه بر إشارتِ غيبيهيى، بر لمعۀِ إعجازى و بو تك كلمه بر معجزه اولديغنى إفاده ايدر.
هم مثلا: (يُذَبِّحُونَ اَبْنَٓاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَٓاءَكُمْ) بنى إسرائيلڭ اوغللرينڭ كسيلوب، قادين و قيزلرينى حياتده بيراقمق؛ بر فرعون زماننده ياپيلان بر حادثه عنوانيله، يهودى ملّتنڭ أكثر مملكتلرده هر عصرده معروض اولديغى متعدّد قتلِ عاملرى، قادين و قيزلرى حياتِ بشريۀِ سفيهانهده اوينادقلرى رولى إفاده ايدر.
﴿وَلَتَجِدَنَّهُمْ اَحْرَصَ النَّاسِ عَلٰى حَيٰوةٍ ۞ وَتَرٰى كَثٖيرًا مِنْهُمْ يُسَارِعُونَ فِى الْاِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَاَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ ۞ وَيَسْعَوْنَ فِى الْاَرْضِ فَسَادًا وَاللّٰهُ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدٖينَ ۞ وَقَضَيْنَٓا اِلٰى بَنٖٓى اِسْرَٓائٖيلَ فِى الْكِتَابِ لَتُفْسِدُنَّ فِى الْاَرْضِ مَرَّتَيْنِ ۞ وَلَا تَعْثَوْا فِى الْاَرْضِ مُفْسِدٖينَ۞﴾
يهوديلره متوجّه شو ايكى حُكمِ قرآنى، او ملّتڭ حياتِ إجتماعيۀِ إنسانيهده طولاب حيلهسيله چويردكلرى شو ايكى مدهش دستورِ عمومىيى تضمّن ايدر كه: حياتِ إجتماعيۀِ بشريهيى صارصان و سعى و عملى، سرمايه ايله مبارزه ايتديروب فقرايى زنگينلرله چارپيشديران، مضاعف ربا ياپوب بانقهلرى تأسيسه سببيت ويرن و حيله و خدعه ايله جمعِ مال ايدن او ملّت اولديغى گبى؛ محروم قالدقلرى و دائما ظلمنى گوردكلرى حكومتلردن و غالبلردن إنتقاملرينى آلمق ايچون هر چشيد فساد قوميتهلرينه قاريشان و هر نوع إختلاله پارمق قاريشديران ينه او ملّت اولديغنى إفاده ايدييور.
مثلا: (فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ) «أگر طوغرى ايسهڭز، موتى ايستهيڭز. هيچ ايستهميهجكسڭز.» ايشته مجلسِ نبويده كوچك بر جماعتڭ جزئى بر حادثه عنوانيله، مللِ إنسانيه ايچنده حرصِ حيات و خوفِ مماتله أڭ مشهور اولان ملّتِ يهودڭ تا قيامته قدر لسانِ حاللرى، موتى ايستهميهجگنى و حيات حرصنى بيراقميهجغنى إفاده ايدر.
مثلا: (ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ) شو عنوانله او ملّتڭ مقدّراتِ إستقباليهسنى عمومى بر صورتده إفاده ايدر. ايشته شو ملّتڭ سجيهلرنده و مقدّراتنده مندرج اولان شويله مدهش دساتير ايچوندر كه، قرآن اونلره قارشى پك شدّتلى طاورانييور. دهشتلى سيللۀِ تأديب وورييور.
ايشته شو مثاللردن قصّۀِ موسى عليه السلام و بنى إسرائيلڭ سائر جزءلرينى و سائر قصّهلرينى بو قصّهيه قياس ايت. شيمدى شو دردنجى ايشيقدهكى إعجازى لمعۀِ ايجاز گبى قرآنڭ بسيط كلماتلرينڭ و جزئى مبحثلرينڭ آرقهلرنده پك چوق لمعاتِ إعجازيه واردر. عارفه إشارت يتر.
بشنجى ايشيق:
قرآنڭ مقاصد و مسائل، معانى و أساليب و لطائف و محاسن جهتيله جامعيتِ خارقهسيدر. أوت قرآنِ معجز البيانڭ سورهلرينه و آيتلرينه و خصوصًا سورهلرڭ فاتحهلرينه، آيتلرڭ مبدأ و مقطعلرينه دقّت ايديلسه گورونويور كه:
بلاغتلرڭ بتون أنواعنى، فضائلِ كلاميهنڭ بتون أقسامنى، علوى اسلوبلرڭ بتون أصنافنى، محاسنِ أخلاقيهنڭ بتون أفرادينى، علومِ كونيهنڭ بتون فذلكهلرينى، معارفِ إلٰهيهنڭ بتون فهرستهلرينى، حياتِ شخصيه و إجتماعيۀِ بشريهنڭ بتون نافع دستورلرينى و حكمتِ عاليۀِ كائناتڭ بتون نورانى قانونلرينى جمع ايتمكله برابر هيچ بر مشوّشيت أثرى گورونميور. الحقّ، او قدر أجناسِ مختلفهيى بر يرده طوپلايوب بر مناقشه، بر قاريشق چيقمهمق، قهّار بر نظامِ إعجازينڭ ايشى اولابيلير.
الحقّ، بتون بو جامعيت ايچنده شو إنتظام ايله برابر گچمش يگرمى درت عدد سوزلرده ايضاح و إثبات ايديلديگى گبى؛ جهلِ مركّبڭ منشئى اولان عاديات پردهلرينى كسكين بياناتيله ييرتمق، عادت پردهلرى آلتنده گيزلى اولان خارق العادهلرى چيقاروب گوسترمك و ضلالتڭ منبعى اولان طبيعت طاغوتنى، برهانڭ ألماس قلنجيله پارچهلامق و غفلت اويقوسنڭ قالين طبقهلرينى رعدمثال صيحهلريله طاغيتمق و فلسفۀِ بشريهيى و حكمتِ إنسانيهيى عاجز بيراقان كائناتڭ طلسمِ مغلقنى و خلقتِ عالمڭ معمّاىِ عجيبهسنى فتح و كشف ايتمك، ألبته حقيقتبين و غيبآشنا و هدايتبخش و حقنما اولان قرآن گبى بر معجزهكارڭ خارق العاده ايشلريدر.
أوت، قرآنڭ آيتلرينه إنصاف ايله دقّت ايديلسه گورونويور كه: سائر كتابلر گبى بر ايكى مقصدى تعقيب ايدن تدريجى بر فكرڭ سلسلهسنه بڭزهميور. بلكه، دفعى و آنى بر طورى وار و إلقا اولونيور بر گيديشاتى وار و برابر گلن هر بر طائفهسى مستقل اولارق اوزاق بر يردن و غايت جدّى و أهمّيتلى بر مخابرهنڭ تك تك، قيصه قيصه بر صورتده گلديگنڭ نشانى وار.
أوت كائناتڭ خالقندن باشقه كيم وار كه، بو درجه كائنات و خالقِ كائناتله جدّى علاقهدار بر مخابرهيى ياپابيلسين؟ حدسز درجه حدّندن چيقوب خالقِ ذو الجلالى كندى كيفيله سويلشديرسين، كائناتى طوغرى اولارق قونوشديرسون.
أوت، قرآنده كائنات صانعنڭ پك جدّى و حقيقى و علوى و حق اولارق قونوشماسى و قونوشديرماسى گورونويور. تقليدى ايما ايدهجك هيچ بر أماره بولونمييور. او سويلر و سويلتديرر. فرضِ محال اولارق مسيلمه گبى حدسز درجه حدّندن چيقوب تقليدكارانه او عزّت و جبروت صاحبى اولان خالقِ ذو الجلالنى كندى فكريله قونوشديروب و كائناتى اونڭله قونوشديرسه، ألبته بيڭلر تقليد أمارهلرى و بيڭلر ساختهكارلق علامتلرى بولونهجقدر. چونكه أڭ پست بر حالنده أڭ يوكسك طورى طاقينانلرڭ هر حالتى تقليدجيلگنى گوسترر. ايشته شو حقيقتى قَسَم ايله إعلان ايدن
﴿وَالنَّجْمِ اِذَا هَوٰى ۞ مَا ضَلَّ صَاحِبُكُمْ وَمَا غَوٰى ۞
وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوٰى ۞ اِنْ هُوَ اِلَّا وَحْىٌ يُوحٰى﴾
يه باق، دقّت ايت...