(يگرمى آلتنجى سوزدن)
ذيل
﴿بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ﴾
(بو كوچوجك ذيلڭ بيوك بر أهمّيتى وار. هركسه منفعتليدر.)
جنابِ حقّه واصل اولاجق طريقلر پك چوقدر. بتون حق طريقلر قرآندن آلينمشدر. فقط طريقتلرڭ بعضسى، بعضسندن داها قيصه، داها سلامتلى، داها عموميتلى اولويور. او طريقلر ايچنده، قاصر فهممله قرآندن إستفاده ايتديگم «عجز و فقر و شفقت و تفكّر» طريقيدر.
أوت عجز دخى، عشق گبى بلكه داها أسلم بر طريقدر كه؛ عبوديت طريقيله محبوبيته قدر گيدر.
فقر دخى، رحمٰن إسمنه ايصال ايدر.
هم شفقت دخى عشق گبى، بلكه داها كسكين و داها گنيش بر طريقدر كه رحيم إسمنه ايصال ايدر.
هم تفكّر دخى عشق گبى، بلكه داها زنگين، داها پارلاق، داها گنيش بر طريقدر كه، حكيم إسمنه ايصال ايدر.
شو طريق، خفى طريقلر مِثللو، «لطائفِ عشره» گبى اون خطوه دگل و طريقِ جهريه گبى «نفوسِ سبعه» يدى مرتبهيه آتيلان آديملر دگل، بلكه «درت خطوه»دن عبارتدر. طريقتدن زياده حقيقتدر، شريعتدر. ياڭليش آڭلاشيلمهسين: عجز و فقر و قصورينى، جنابِ حقّه قارشى گورمك ديمكدر. يوقسه اونلرى ياپمق ويا خلقه گوسترمك ديمك دگلدر.
شو قيصه طريقڭ أورادى: إتّباعِ سنّتدر، فرائضى ايشلهمك، كبائرى ترك ايتمكدر. و بِالخاصّه نمازى تعديلِ أركان ايله قيلمق، نمازڭ آرقهسندهكى تسبيحاتى ياپمقدر.
برنجى خطوهيه: (فَلَا تُزَكُّٓوا اَنْفُسَكُمْ) آيتى إشارت ايدييور.
ايكنجى خطوهيه: (وَلَا تَكُونُوا كَالَّذٖينَ نَسُوا اللّٰهَ فَاَنْسٰيهُمْ اَنْفُسَهُمْ) آيتى إشارت ايدييور.
اوچنجى خطوهيه:
﴿مَٓا اَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ وَمَٓا اَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ﴾
آيتى إشارت ايدييور.
دردنجى خطوهيه: (كُلُّ شَىْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ) آيتى إشارت ايدييور.
شو درت خطوهنڭ قيصه بر ايضاحى شودر كه:
برنجى خطوهده:
(فَلَا تُزَكُّٓوا اَنْفُسَكُمْ) آيتى إشارت ايتديگى گبى: تزكيۀِ نفس ايتمهمك. زيرا إنسان، جبلّيتى و فطرتى حسبيله نفسنى سَور. بلكه أوّلا و بِالذّات يالڭز ذاتنى سَور، باشقه هر شيئى نفسنه فدا ايدر. معبوده لايق بر طرزده نفسنى مدح ايدر. معبوده لايق بر تنزيه ايله نفسنى معايبدن تنزيه و تبرئه ايدر. ألدن گلديگى قدر قصورلرى كندينه لايق گورمز و قبول ايتمز. نفسنه پرستش ايدر طرزنده شدّتله مدافعه ايدر. حتّى فطرتنده توديع ايديلن و معبودِ حقيقينڭ حمد و تسبيحى ايچون اوڭا ويريلن جهازات و إستعدادى، كندى نفسنه صرف ايدهرك (مَنِ اتَّخَذَ اِلٰهَهُ هَوٰيهُ) سرّينه مظهر اولور. كندينى گورور، كندينه گووهنير، كندينى بگهنير. ايشته شو مرتبهده، شو خطوهده تزكيهسى، تطهيرى: اونى تزكيه ايتمهمك، تبرئه ايتمهمكدر.
ايكنجى خطوهده:
(وَلَا تَكُونُوا كَالَّذٖينَ نَسُوا اللّٰهَ فَاَنْسٰيهُمْ اَنْفُسَهُمْ) درسنى ويرديگى گبى: كندينى اونوتمش، كندندن خبرى يوق. موتى دوشونسه، باشقهسنه ويرر. فنا و زوالى گورسه، كندينه آلماز. و كلفت و خدمت مقامنده نفسنى اونوتمق، فقط أخذِ اجرت و إستفادۀِ حظوظات مقامنده نفسنى دوشونمك، شدّتله إلتزام ايتمك، نفسِ أمّارهنڭ مقتضاسيدر. شو مقامده تزكيهسى، تطهيرى، تربيهسى؛ شو حالتڭ عكسيدر. يعنى نسيانِ نفس ايچنده نسيان ايتمهمك. يعنى حظوظات و إحتراصاتده اونوتمق و موتده و خدمتده دوشونمك.
اوچنجى خطوهده:
﴿مَٓا اَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ وَمَٓا اَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ﴾
درسنى ويرديگى گبى: نفسڭ مقتضاسى، دائما اييلگى كندندن بيلوب فخر و عُجْبه گيرر. بو خطوهده: نفسنده يالڭز قصورى و نقصى و عجزى و فقرى گوروب؛ بتون محاسن و كمالاتنى، فاطرِ ذو الجلال طرفندن اوڭا إحسان ايديلمش نعمتلر اولديغنى آڭلايوب، فخر يرنده شكر و تمدّح يرنده حمد ايتمكدر. شو مرتبهده تزكيهسى، (قَدْ اَفْلَحَ مَنْ زَكّٰيهَا) سرّيله شودر كه: كمالنى كمالسزلكده، قدرتنى عجزده، غناسنى فقرده بيلمكدر.
دردنجى خطوهده:
(كُلُّ شَىْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ) درسنى ويرديگى گبى: نفس، كندينى سربست و مستقل و بِالذّات موجود بيلير. اوندن بر نوع ربوبيت دعوا ايدر. معبودينه قارشى عداوتكارانه بر عصيانى طاشير. ايشته گلهجك شو حقيقتى درك ايتمكله اوندن قورتولور. حقيقت شويلهدر كه: هر شى نفسنده معناىِ إسميله فانيدر، مفقوددر، حادثدر، معدومدر. فقط معناىِ حرفيله و صانعِ ذو الجلالڭ أسماسنه آيينهدارلق جهتيله و وظيفهدارلق إعتباريله شاهددر، مشهوددر، واجددر، موجوددر. شو مقامده تزكيهسى و تطهيرى شودر كه: وجودنده عدم، عدمنده وجودى واردر. يعنى كندينى بيلسه، وجود ويرسه؛ كائنات قدر بر ظلماتِ عدم ايچندهدر. يعنى وجودِ شخصيسنه گووهنوب موجدِ حقيقيدن غفلت ايتسه؛ ييلديز بوجگى گبى بر شخصى ضياىِ وجودى، نهايتسز ظلماتِ عدم و فراقلر ايچنده بولونور، بوغولور. فقط أنانيتى بيراقوب، بِالذّات نفسى هيچ اولديغنى و موجدِ حقيقينڭ بر آيينۀِ تجلّيسى بولونديغنى گورديگى وقت، بتون موجوداتى و نهايتسز بر وجودى قزانير. زيرا بتون موجودات، أسماسنڭ جلوهلرينه مظهر اولان ذاتِ واجب الوجودى بولان، هر شيئى بولور.
خاتمه
شو عجز، فقر، شفقت، تفكّر طريقندهكى درت خطوهنڭ ايضاحاتى؛ حقيقتڭ علمنه، شريعتڭ حقيقتنه، قرآنڭ حكمتنه دائر اولان يگرمى آلتى عدد سوزلرده گچمشدر. يالڭز شوراده بر ايكى نقطهيه قيصه بر إشارت ايدهجگز. شويله كه:
أوت شو طريق داها قيصهدر. چونكه درت خطوهدر. عجز، ألنى نفسدن چكسه، طوغريدن طوغرىيه قديرِ ذو الجلاله ويرر. حالبوكه أڭ كسكين طريق اولان عشق، نفسدن ألنى چكر، فقط معشوقِ مجازىيه ياپيشير. اونڭ زوالنى بولدقدن صوڭره محبوبِ حقيقىيه گيدر. هم شو طريق داها أسلمدر. چونكه نفسڭ شطحات و بالاپروازانه دعوالرى بولونماز. چونكه عجز و فقر و قصوردن باشقه نفسنده بولمييور كه، حدّندن فضله گچسين. هم، بو طريق داها عمومى و جادّۀِ كبرادر. چونكه كائناتى أهلِ وحدت الوجود گبى، حضورِ دائمى قزانمق ايچون إعدامه محكوم ظن ايدوب، (لَا مَوْجُودَ اِلَّا هُوَ) حكم ايتمگه وياخود أهلِ وحدت الشهود گبى، حضورِ دائمى ايچون كائناتى نسيانِ مطلق حپسنده حپسه محكوم تخيّل ايدوب، (لَا مَشْهُودَ اِلَّا هُوَ) ديمگه مجبور اولمايور. بلكه إعدامدن و حپسدن غايت ظاهر اولارق قرآن عفو ايتديگندن، او ده صرفِ نظر ايدوب و موجوداتى كنديلرى حسابنه خدمتدن عزل ايدهرك فاطرِ ذو الجلال حسابنه إستخدام ايدوب، أسماءِ حسنىسنڭ مظهريت و آيينهدارلق وظيفهسنده إستعمال ايدهرك معناىِ حرفى نظريله اونلره باقوب، مطلق غفلتدن قورتولوب حضورِ دائمىيه گيرمكدر؛ هر شيده جنابِ حقّه بر يول بولمقدر.
الحاصل: موجوداتى موجودات حسابنه خدمتدن عزل ايدهرك، معناىِ إسميله باقمهمقدر.
* * *