(مثنوئِ نوريه‌دن)
نقطه
جنابِ حقّڭ ماسواسنه ياپيلان محبّت ايكى چشيد اولور. بريسى، يوقاريدن آشاغى‌يه نازل اولور. ديگرى، آشاغيدن يوقارى‌يه چيقار. شويله كه:
بر إنسان أڭ أوّل محبّتنى اللّٰهه ويررسه، اونڭ محبّتى طولاييسيله اللّٰهڭ سَوْديگى هر شيئى سَور و مخلوقاته تقسيم ايتديگى محبّتى، اللّٰهه اولان محبّتنى تنقيص دگل، تزييد ايدر.
ايكنجى قسم ايسه، أڭ أوّل أسبابى سَور و بو محبّتنى اللّٰهى سومگه وسيله ياپار. بو قسم محبّت، طوپلولغنى محافظه ايده‌مز، طاغيلير. و بعضًا ده قوى بر أسبابه راست گلير. اونڭ محبّتنى معناىِ إسميله تمامًا جذب ايدر، هلاكته سبب اولور. شايد اللّٰهه واصل اولسه ده، وصولى ناقص اولور...
* * *
إعلم أيّها العزيز! خلقت شجره‌سنڭ ثمره‌سى إنساندر. معلومدر كه، ثمره بتون أجزانڭ أڭ أكملى و كوكدن أڭ اوزاغى اولديغى ايچون بتون أجزانڭ خاصيتلرينى، مزيتلرينى حاويدر. و كذا خلقتِ عالمڭ علّۀِ غائيه حكمنده اولان چكردگى ينه إنساندر.
صوڭره، او شجره‌نڭ ثمره‌سى اولان إنساندن بر دانه‌سنى شجرۀِ إسلاميته چكردك إتّخاذ ايتمشدر. ديمك او چكردك، عالمِ إسلاميتڭ هم بانيسيدر، هم أساسيدر، هم گونشيدر. فقط او چكردگڭ چكردگى قلبدر. قلبڭ إحتياجات سائقه‌سيله عالمڭ أنواعيله، أجزاسيله پك چوق علاقه‌لرى واردر. أسماءِ حسنى‌نڭ بتون نورلرينه إحتياجلرى واردر. دنيايى طولديره‌جق قدر او قلبڭ هم أمللرى، هم ده دشمنلرى واردر. آنجق، غنىِّ مطلق و حافظِ حقيقى ايله إطمئنان ايده‌بيلير.
و كذا او قلبڭ اويله بر قابليتى واردر كه، بر خريطه ويا بر فهرسته گبى بتون عالمى تمثيل ايدر. و واحدِ أحددن باشقه مركزنده بر شيئى قبول ايتمييور. أبدى، سرمدى بر بقادن ماعدا بر شيئه راضى اولمايور.
إنسانڭ چكردگى اولان قلب، عبوديت و إخلاص آلتنده إسلاميت ايله إسقا ايديلمكله ايمانله إنتباهه گليرسه، نورانى، مثالى عالمِ أمردن گلن أمر ايله اويله بر شجرۀِ نورانى اولارق يشيلله‌نير كه؛ اونڭ جسمانى عالمنه روح اولور. أگر او قلب چكردگى بويله بر تربيه گورمزسه، قورو بر چكردك قالارق نوره إنقلاب ايدنجه‌يه قدر آتش ايله يانماسى لازمدر.
و كذا او حبّۀِ قلب ايچون، پك چوق خدمتجى واردر كه، او خادملر قلبڭ حياتيله حيات بولوب إنبساط ايدرلرسه، قوجه‌مان كائنات اونلره تنزّه و سيرانگاه اولور. حتّى قلبڭ خادملرندن بولونان خيال (مثلا) أڭ ضعيف، أڭ قيمتسز ايكن، حپسده و زندانده قيدلى اولان صاحبنى بتون دنياده گزديرر، فرحلانديرر. و شرقده نماز قيلانڭ باشنى حجر الأسودڭ آلتنه قويديرر. و شهادتلرينى حجر الأسوده محافظه ايچون توديع ايتديرر.
مادام بنى آدم كائناتڭ ثمره‌سيدر. ناصلكه، بر خرمانده باشاقلر دوگولور؛ تصفيه نتيجه‌سنده ثمره‌لر إستبقا و إدّخار ايديلير. بناءً عليه حشر ميدانى ده بر خرماندر. كائناتڭ باشاق و ثمره‌سى اولان بنى آدمى إنتظار ايتمكده‌در.
* * *
إعلم أيّها العزيز! بتون أسماءِ حسنى‌نڭ إفاده ايتديگى معنالر ايله بتون صفاتِ كماليه‌يه لفظۀِ جلال اولان «اللّٰه» بِالإلتزام دلالت ايدر. سائر إسمِ خاصلر يالڭز مسمّالرينه دلالت ايدر. صفتلره دلالتلرى يوقدر. چونكه صفتلر، مسمّالرينه جزء اولماديغى گبى آرالرنده لزومِ بيّن ده يوقدر. بو إعتبارله نه تضمّنًا و نه إلتزامًا صفتلره دلالتلرى يوقدر.
امّا لفظۀِ جلال بِالْمُطابقت ذاتِ أقدسه دلالت ايدر. ذاتِ أقدس ايله صفاتِ كماليه آراسنده لزومِ بيّن اولديغندن صفتلره ده بِالْاِلْتِزام دلالت ايدر.
و كذا الوهيت عنوانى صفاتِ كماليه‌يى إستلزام ايتمه‌سى، إسمِ خاص اولان «اللّٰه»ڭ ده او صفاتى إستلزام ايتديگنى إستلزام ايدييور.
و كذا «اللّٰه» كلمه‌سى ده نفيدن صوڭره صفتلر ايله برابر دوشونولور. بناءً عليه (لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ) كلامى، أسماءِ حسنى‌نڭ عددنجه كلاملرى تضمّن ايدييور. بو إعتبارله، شو كلمۀِ توحيد كلامى، دلالت ايتديگى صفتلر إعتباريله بر كلام ايكن بيڭ كلام اولويور. (لَا خَالِقَ اِلَّا اللّٰهُ)، (لَا فَاطِرَ، لَا رَازِقَ، لَا قَيُّومَ اِلَّا اللّٰهُ) گبى... بناءً عليه ترقّى ايتمش اولان ذاكر بر ذات، بو كلامى سويلركن ايچنده‌كى بيڭلرجه كلاملرى سويله‌مش اولويور.
* * *
إعلم أيّها العزيز! دنيانڭ لذّتلرى، ذوقلرى و زينتلرى، خالقمزى، مالكمزى و مولامزى بيلمديگمز تقديرده جنّت اولسه بيله جهنّمدر. أوت اويله گوردم و اويله ده ذوق ايتدم. بِالخاصّه شفقتڭ آتشنى سوندوره‌جك، معرفت اللّٰهدن باشقه بر شى وار ميدر؟ أوت معرفت اللّٰه اولدقدن صوڭره، دنيا لذّتلرينه إشتها اولماديغى گبى جنّته بيله إشتياق گرى قالير.
* * *
إعلم أيّها العزيز! هر كيم كنديسنى اللّٰهه مال ايدرسه، بتون أشيا اونڭ لهنده اولور. و كيم اللّٰهه مال اولمازسه بتون أشيا اونڭ عليهنده اولور. اللّٰهه مال اولمق ايسه، بتون أشيايى ترك و هر شيئڭ اوندن اولديغنى و اوڭا رجوع ايتديگنى بيلمكله اولور.
* * *
إعلم أيّها العزيز! مرعايى تجاوز ايدن قويون سوروسنى چويرتمك ايچون چوبانڭ آتديغى طاشلره مُصاب اولان بر قويون، لسانِ حاليله: «بز چوبانڭ أمرى آلتنده‌يز. او بزدن داها زياده فائده‌مزى دوشونور. مادام اونڭ رضاسى يوقدر، دونه‌لم.» دييه كنديسى دونر، سورى ده دونر.
أى نفس! سن او قويوندن فضله عاصى و ضالّ دگلسڭ. قدردن سڭا آتيلان بر مصيبت طاشنه معروض قالديغڭ زمان، (اِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّٓا اِلَيْهِ رَاجِعُونَ) سويله و مرجعِ حقيقى‌يه دون، ايمانه گل، مكدّر اولمه. او سنى سندن داها زياده دوشونور.
* * *
إعلم أيّها العزيز! قلبڭ امورِ دنيويه ايله قصدًا إشتغال ايتمك ايچون ياراديلمش اولماديغى شويله‌جه ايضاح ايديله‌بيلير:
گورويورز كه، قلب هانگى بر شيئه أل آتارسه، بتون قوّتيله، شدّتيله او شيئه باغلانير. بيوك بر إهتمام ايله ألنه آلير، قوجاقلار. و أبدى بر دوامله اونڭ ايله برابر قالمق ايسته‌يور. و اونڭ حقّنده تام معناسيله فنا اولور. و أڭ بيوك و أڭ دواملى شيلرڭ پشنده‌در، طلبنده‌در. حالبوكه امورِ دنيويه‌دن هر هانگى بر أمر اولورسه، قلبڭ ايستك و آمالنه نظرًا بر قيل قدردر.
ديمك قلب، أبد الآباده متوجّه آچيلمش بر پنجره‌در. بو فانى دنيايه راضى دگلدر.
* * *
إعلم أيّها العزيز! درت شى ايچون دنيايى كسبًا دگل، قلبًا ترك ايتمك لازمدر:
١- دنيانڭ عمرى قيصه اولوب، سرعتله زوال و غروبه گيدر. زوالڭ ألميله، وصالڭ لذّتى زوال بولويور.
٢- دنيانڭ لذائذى زهرلى باله بڭزر. لذّتى نسبتنده ألمى ده واردر.
٣- سنى إنتظار ايتمكده و سنڭ ده سرعتله اوڭا طوغرى گيتمكده اولديغڭ «قبر»، دنيانڭ زينتلى، لذّتلى شيلرينى هديه اولارق قبول ايتمز. چونكه دنيا أهلنجه گوزل عدّ ايديلن شى، اوراده چركيندر.
٤ - دشمنلر و حشراتِ مضرّه آراسنده بر ساعت طورمقله دوست و بيوكلر مجلسنده سنه‌لرجه طورمق آراسنده‌كى موازنه، قبر ايله دنيا آراسنده‌كى عين موازنه‌در. مع هذا، جنابِ حق ده بر ساعتلك لذّتى ترك ايتمگه دعوت ايدييور كه، سنه‌لرجه دوستلرڭله برابر راحت ايده‌سڭ. اويله ايسه، قيدلى و كلبچه‌لى اولارق سَوق ايديلمزدن أوّل، اللّٰهڭ دعوتنه إجابت ايت.
فسبحان اللّٰه، جنابِ حقّڭ إنسانلره فضل و كرمى او قدر بيوكدر كه، إنسانه وديعه اولارق ويرديگى مالى، بيوك بر ثمنى ايله إنساندن صاتون آلير، إبقا و حمايه ايدر. أگر إنسان او مالى تملّك ايدوب اللّٰهه صاتمازسه، بيوك بر بلايه دوشر. چونكه او مالى عهده‌سنه آلمش اولويور. حالبوكه، قدرتى تعهّده كافى گلمييور. چونكه آرقه‌سنه آليرسه، بلى قيريلير؛ ألى ايله طوتارسه، قاچار، طوتولمز. النهاية مجّانًا فنا اولور گيدر، يالڭز گناهلرى ميراث قالير.
* * *
...
دنيانڭ عاقبتى نه اولورسه اولسون، لذائذى ترك ايتمك أولادر. چونكه عاقبتڭ يا سعادتدر، سعادت ايسه شو فانى لذائذڭ تركيله اولور. ويا شقاوتدر. ئولوم و إعدام إنتظارنده بولونان بر آدم، سهپانڭ تزيين و سوسلنديرلمسندن ذوق و لذّت آلابيلير مى؟
دنياسنڭ عاقبتنى كفر سائقه‌سيله عدمِ مطلق اولديغنى توهّم ايدن آدم ايچون ده، تركِ لذائذ أولادر. چونكه او لذائذڭ زواليله وقوعه گلن خصوصى و مقيّد عدملردن عدمِ مطلقڭ أليم ألملرى هر دقيقه‌ده حسّ ايديلييور. بو گبى لذّتلر، او ألملره غلبه ايده‌مز.
* * *