أندلس و هند، برر تختِ سلطنتى اولديغندن؛ دينِ إسلامڭ أساساتنى بِالذّات كنديسى گوسترديگى گبى، او دينڭ تفرّعاتنى و سائر أحكامنى، حتّى أڭ جزئى آدابنى دخى بِالذّات او گتيرييور، او خبر ويرييور، او أمر ويرييور. ديمك فروعاتِ إسلاميه، دگيشمگه قابل بر لباس حكمنده دگل كه؛ اونلر تبديل ايديلسه، أساسِ دين باقى قالابيلسين. بلكه أساسِ دينه بر جسددر، لا أقل بر جلددر. اونڭله إمتزاج و إلتحام ايتمش؛ قابلِ تفريق دگلدر. اونلرى تبديل ايتمك، طوغريدن طوغرىيه صاحبِ شريعتى إنكار و تكذيب ايتمك چيقار.
مذاهبڭ إختلافى ايسه: صاحبِ شريعتڭ گوسترديگى نظرى دستورلرڭ طرزِ تفهّمندن ايلرى گلمشدر. «ضرورياتِ دينيه» دينيلن و قابلِ تأويل اولميان و «محكمات» دينيلن دستورلرى ايسه، هيچ بر جهتده قابلِ تبديل دگلدر و مدارِ إجتهاد اولاماز. اونلرى تبديل ايدن، باشنى ديندن چيقارييور؛ (يَمْرُقُونَ مِنَ الدّٖينِ كَمَا يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الْقَوْسِ) قاعدهسنه داخل اولويور.
أهلِ بدعه، دينسزلكلرينه و إلحادلرينه شويله بر بهانه بولويورلر. دييورلر كه: «عالمِ إنسانيتڭ متسلسل حادثاتنه سبب اولان فرانسز إختلالِ كبيرنده، پاپاسلره و رؤساىِ روحانيهيه و اونلرڭ مذهبِ خاصّى اولان قاتولك مذهبنه هجوم ايديلدى و تخريب ايديلدى. صوڭره چوقلرى طرفندن تصويب ايديلدى. فرنكلر دخى، اوندن صوڭره داها زياده ترقّى ايتديلر؟»
الجواب:
بو قياسڭ دخى، أوّلكى قياسلر گبى فرقى ظاهردر. چونكه فرانسزلرده، خواص و حكومت آدملرى ألنده چوق زمان دينِ خرستيانى، باخصوص قاتولك مذهبى؛ بر واسطۀِ تحكّم و إستبداد اولمشدى. خواص، او واسطه ايله نفوذلرينى عوام اوزرنده إدامه ايدييورلردى. و «سرسرى» تعبير