آچان بر قياسِ تمثيلى‌يه إشارت ايتمشدر. كذالك (وَمَا رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبٖيدِ) آيتِ كريمه‌سى‌ايله، او سعادتى گوسترن بر قياسِ عدلى‌يه إشارت ايتمشدر.

برنجى آيتله إشارت ايديلن قياسِ تمثيلى:

أوّلا إنسانڭ وجودينه باق. ناصل طوردن طوره، يعنى نطفه‌دن علقه‌يه، علقه‌دن مضغه‌يه، مضغه‌دن أت و كميگه، أت و كميكدن إنسان صورتنه بر قصد، بر إراده و بر إختيار آلتنده مخصوص قانونلرله، معيّن نظاملرله، منتظم حركتلرله إنتقال ايتديگنى و قالبدن قالبه گيروب چيقديغنى گور. صوڭره إنسانڭ بقاسنه دقّت ايت. إنسان، بو وجود لباسنى هر سنه دگيشديرر. بو وجود دگيشمسى، بدنده‌كى حجيراتڭ ييقيلوب ياپيلماسيله اولور. بو تعميرات ده، بتون أعضانڭ أرزاق مخزنى حكمنده اولان، جنابِ حقّڭ بر قانونِ مخصوصله إحضار ايتديگى او مادّۀِ لطيفه‌دن آلينان أجزا ايله ياپيلير. صوڭره او مادّۀِ لطيفه‌نڭ أحوالنه باق. ناصل أعضانڭ إحتياجلرينه گوره معيّن بر قانون ايله تقسيم ايديلير و بدنڭ هر طرفنه مخصوص بر نظام ايله منتظمًا طاغيتيلير. ينه شايانِ دقّتدر كه؛ او مادّۀِ لطيفه، درت مطبخده پيشيرلدكدن صوڭره و درت إنقلابدن گچدكدن صوڭره و درت سوزگچدن تصفيه ايديلدكدن صوڭره رزق اولارق تقسيم ايديلير. هم ينه شايانِ دقّتدر كه؛ او مادّۀِ لطيفه، يمكلرڭ روحى و خلاصه‌سيدر. او يمكلر، عالمِ عناصرده طاغنيق منبعلردن منتظم بر دستور ايله، مخصوص بر نظام ايله جمع و تحصيل ايديليرلر.

ايشته بتون بو نظاملر، بو قانونلر، بو إنتظاملر؛ هپ بر قصد، بر إراده، بر حكمتدن چيقييور. أوت مثلا حبيبڭ گوزنده يرلشن بر ذرّه‌نڭ، عنصرِ هوادن ويا عنصرِ ترابدن او غريب، عجيب طورلرده، إنقلابلرده ياپديغى منتظم حركتندن آڭلاشيلير كه؛ او ذرّه، طوپراقده ايكن حبيبڭ گوزينه تعيين ايديلمش و بر مأمور گبى محلِّ مأموريتنه منتظمًا إعزام قيلنمشدر (يوكسلتيلمشدر.)