اون بشنجى رجا (حاشيه)
___
(حاشيه): نورڭ تأليف زمانى اوچ سنه أوّل بيتمش اولماسندن، بو اون بشنجى رجا، ايلريده بر نورجى طرفندن إختيارلر لمعهسنڭ تكميلنه (تأليفنه) مأخذ اولمق اوزره يازيلدى.
___
بر زمان أميرطاغنده إقامته مأمور و تك باشمه بر منزلده عادتا بر حپسِ منفرد و بڭا چوق آغير گلن ترصّدلر و تحكّملر ايله بڭا إشكنجه ويرمهلرندن حياتدن اوصاندم، حپسدن چيقديغمه تأسّف ايتدم. روح و جانمله دڭزلى حپسنى آرزولادم و قبره گيرمگى ايستدم. و «حپس و قبر، بو طرز حياته مرجّحدر» دييه يا حپسه ويا قبره گيرمگه قرار ويرركن، عنايتِ إلٰهيه إمداده يتيشدى؛ قلملرى تكثير ماكينهسى اولان مدرسة الزهرا شاكردلرينڭ أللرينه، يڭى چيقان تكثير ماكينهسنى ويردى. بردن نورڭ قيمتدار مجموعهلرندن هر دانهسى، بر قلم ايله بش يوز نسخه ميدانه گلدى. فتوحاته باشلامالرى، او صيقنتيلى حياتى بڭا سَوْديردى، «حدسز شكر اولسون» ديديرتدى.
بر مقدار صوڭره رسالۀِ نورڭ گيزلى دشمنلرى فتوحاتِ نوريهيى چكهمديلر. حكومتى عليهمزه سَوق ايتديلر. ينه حيات بڭا آغير گلمگه باشلادى. بردن عنايتِ ربّانيه تجلّى ايتدى. أڭ زياده نورلره محتاج اولان علاقهدار مأمورلر، وظيفهلرى إعتباريله مصادره ايديلن نور رسالهلرينى كمالِ مراق و دقّتله مطالعه ايتديلر. فقط نورلر اونلرڭ قلبلرينى كندينه طرفدار أيلدى. تنقيد يرنده تقديره باشلاملريله، نور درسخانهسى چوق گنيشلندى؛ مادّى ضرريمزدن يوز درجه زياده منفعت ويردى، صيقنتيلى تلاشلريمزى هيچه اينديردى.
صوڭره گيزلى دشمن منافقلر، حكومتڭ نظرِ دقّتنى بنم شخصمه چويرديلر. أسكى سياسى حياتمى خاطرلاتديرديلر. هم عدليهيى، هم معارف دائرهسنى، هم ضابطهيى، هم داخليه وكالتنى أوهاملانديرديلر. پارتيلرڭ جريانلرى و قومونيستلرڭ پردهسنده آنارشيستلرڭ تحريكاتيله او أوهام گنيشلندى. بزى تضييق و توقيف و أللرينه گچن رسالهلرى مصادرهيه باشلاديلر. نور شاكردلرينڭ فعاليتنه توقّف گلدى. بنم شخصمى چوروتمك فكريله، بر قسم رسمى مأمورلر، هيچ كيمسهنڭ اينانميهجغى إسنادلرده بولونديلر. پك عجيب إفترالرى إشاعهيه چاليشديلر. فقط كيمسهيى اينانديرهمديلر.
صوڭره پك عادى بهانهلرله، زمهريرڭ أڭ شدّتلى صوغوق گونلرنده بنى توقيف ايدهرك، بيوك و غايت صوغوق و ايكى گون صوباسز بر قوغوشده تجريدِ مطلق ايچنده حپس ايتديلر. بن كوچك اوطهمده گونده قاچ دفعه صوبا ياقار و دائما مانغالمده آتش واركن، ضعفيت و خستهلغمدن زور طايانهبيليردم. شيمدى، بو وضعيتده هم صوغوقدن بر صيتمه، هم دهشتلى بر صيقنتى و حدّت ايچنده چيرپنيركن، بر عنايتِ إلٰهيه ايله بر حقيقت قلبمده إنكشاف ايتدى.
معنًا: «سن حپسه مدرسۀِ يوسفيه نامى ويرمشسڭ؛ هم دڭزليده صيقنتيڭزدن بيڭ درجه زياده هم فرح، هم معنوى كار، هم اورادهكى محبوسلرڭ نورلردن إستفادهلرى، هم بيوك دائرهلرده نورلرڭ فتوحاتى گبى نتيجهلر، سزه شكوا يرنده بيڭلر شكر ايتديردى، هر بر ساعت حپسڭزى و صيقنتيڭزى، اون ساعت عبادت حكمنه گتيردى؛ او فانى ساعتلرى باقيلشديردى. إن شاء اللّٰه بو اوچنجى مدرسۀِ يوسفيهدهكى مصيبتزدهلرڭ نورلردن إستفادهلرى و تسلّى بولمالرى، سنڭ بو صوغوق و آغير صيقنتيڭى حرارتلنديروب، سَوينجلره چويرهجك و حدّت ايتديگڭ آدملر أگر آلدانمشلرسه بيلميهرك سڭا ظلم ايدييورلر. اونلر حدّته لايق دگللر. أگر بيلهرك و غرضله و ضلالت حسابنه سنى اينجيتييورلر و إشكنجه ياپييورلرسه، اونلر پك ياقين بر زمانده، ئولومڭ إعدامِ أبديسيله قبرڭ حپسِ منفردينه گيروب، دائمى صيقنتيلى عذاب چكهجكلر. سن اونلرڭ ظلمى يوزندن هم ثواب، هم فانى ساعتلرينى باقيلشديرمگى، هم معنوى لذّتلرى، هم وظيفۀِ علميه و دينيهيى إخلاص ايله ياپماسنى قزانييورسڭ!» دييه روحمه إخطار ايديلدى.
بن ده بتون قوّتمله «الحمد لِلّٰهِ» ديدم. إنسانيت طماريله او ظالملره آجيدم. «يا ربّى! اونلرى إصلاح أيله!» دييه دعا ايتدم.
بو يڭى حادثهده، إفادهمده داخليه وكالتنه يازديغم گبى، اون وجهله قانونسز اولديغى و قانون نامنه قانونسزلق ايدن او ظالملر (أصل صوچلى اونلر اولماسى گبى) اويله بهانهلرى آراديلر؛ ايشيدنلرى گولديرهجك و حقپرستلرى آغلاتديرهجق إفترالرى و اويديرمالريله أهلِ إنصافه گوسترديلر كه؛ رسالۀِ نوره و شاكردلرينه ايليشمگه، قانون و حق جهتنده إمكان بولامييورلر، ديوانهلگه صاپييورلر.
أزجمله: بر آى بزى تجسّس ايدن مأمورلر، بر شى بهانه بولامدقلرندن بر پوصله يازوب كه: «سعيدڭ خدمتكارى بر دكّاندن راقى آلمش، اوڭا گوتورمش.» او پوصلهيى إمضا ايتديرمك ايچون هيچ كيمسهيى بولامايوب، صوڭره يبانى و سرخوش بر آدمى ياقالامشلر، تهديدكارانه «گل بونى إمضا ايت!» ديمشلر. او ده ديمش: «توبهلر توبهسى اولسون، بو عجيب يالانى كيم إمضا ايدهبيلير؟» اونلرى، پوصلهيى ييرتمغه مجبور ايتمش.
ايكنجى بر نمونه: بيلمديگم و شيمدى دخى طانيمديغم بر ذات، آتنى بنى گزديرمك ايچون ويرمش، بن ده راحتسزلغم ايچون تنفّس قصدى ايله، أكثر گونلرده، يازده بر ايكى ساعت گزردم. او آت و آرابه صاحبنه أللى ليرالق كتاب ويرمگه سوز ويرمشدم. تا، قاعدهم بوزولماسين و منّت آلتنه گيرميهيم. عجبا بو ايشده هيچ بر ضرر إحتمالى وار مى؟ حالبوكه «او آت كيمڭدر؟» دييه، أللى دفعه بزلردن هم والى، هم عدليهجيلر، هم ضابطه و پوليسلر صورديلر. گويا بيوك بر حادثۀِ سياسيه و آسايشه تماس ايدن بر واقعهدر. حتّى بو معناسز صوروشلرڭ كسيلمسى ايچون، ايكى ذات حميةً برى «آت بنمدر» ديگرى «آرابه بنمدر» ديدكلرى ايچون ايكيسنى ده بنمله برابر توقيف ايتديلر.
بو نمونهلره قياسًا، چوق چوجق اويونجقلرينه سيرجى اولوب گولهرك آغلادق و آڭلادق كه: رسالۀِ نوره و شاكردلرينه ايليشنلر، مسخره اولورلر.
او نمونهلردن لطيف بر محاوره: بنم توقيف كاغدمده سبب، أمنيتى إخلال صوچى يازيلديغندن، بن داها او پوصلهيى گورمهدن مدّعىعمومه ديدم: «سنى گچن گيجه غيبت ايتدم.» أمنيت مديرى حسابنه بنى قونوشديران بر پوليسه: «أگر بيڭ مدّعىعمومى و بيڭ أمنيت مديرى قدر بو مملكتده أمنيتِ عموميهيه خدمت ايتمهمش ايسهم (اوچ دفعه) اللّٰه بنى قهر ايتسين!» ديدم.
صوڭره بو صيرهده، بو صوغوقده، أڭ زياده إستراحته و اوشومهمگه و دنيايى دوشونمهمگه محتاج اولديغم بر هنگامده، غرضى و قصدى إحساس ايدر بر طرزده، بنى بو تحمّلڭ فوقنده بو تهجير و تجريد و توقيف و تضييقه سَوق ايدنلره، فوق العاده إغبِرار و قيزمق گلدى. بر عنايت إمداده يتيشدى. معنًا قلبه إخطار ايديلدى كه:
«إنسانلرڭ سڭا ايتدكلرى عينِ ظلملرنده، عينِ عدالت اولان قدرِ إلٰهينڭ بيوك بر حصّهسى وار و بو حپسده ييهجك رزقڭ وار. او رزقڭ سنى بورايه چاغيردى. اوڭا قارشى رضا و تسليم ايله مقابله لازم.
حكمت و رحمتِ ربّانيهنڭ دخى بيوك بر حصّهسى وار كه، بو حپسدهكيلرى نورلانديرمق و تسلّى ويرمك و سزه ثواب قزانديرمقدر. بو حصّهيه قارشى، صبر ايچنده بيڭلر شكر ايتمك لازمدر.
هم سنڭ نفسڭڭ بيلمهديگڭ قصورلريله اونده بر حصّهسى وار. او حصّهيه قارشى إستغفار و توبه ايله، نفسڭه «بو طوقاده مستحق اولدڭ» ديمهليسڭ.
هم گيزلى دشمنلرڭ دسيسهلريله بعض صافدل و وهّام مأمورلرى إغفال ايله او ظلمه سَوق ايتمك جهتيله، اونلرڭ ده بر حصّهسى وار. اوڭا قارشى رسالۀِ نورڭ او منافقلره وورديغى دهشتلى معنوى طوقاتلر، سنڭ إنتقامڭى تمامًا اونلردن آلمش. او، اونلره يتر.
أڭ صوڭ حصّه، بِالفعل واسطه اولان رسمى مأمورلردر. بو حصّهيه قارشى، اونلرڭ نورلره تنقيد نيّتيله باقمهلرنده، ايستر ايستهمز شبههسز ايمان جهتنده إستفادهلرينڭ خاطرى ايچون
﴿وَالْكَاظِمٖينَ الْغَيْظَ وَالْعَافٖينَ عَنِ النَّاسِ﴾
دستوريله؛ اونلرى عفو ايتمك، بر علوّجنابلقدر.»
بن ده بو حقيقتلى إخطاردن كمالِ فرح و شكر ايله، بو يڭى مدرسۀِ يوسفيهده طورمغه، حتّى عليهمده اولانلره يارديم ايتمك ايچون كنديمه موجبِ جزا ضررسز بر صوچ ياپمغه قرار ويردم.
هم بنم گبى يتمش بش ياشنده و علاقهسز و دنياده سَوْديگى دوستلرندن، يتمشدن آنجق حياتده بشى قالمش و اونڭ وظيفۀِ نوريهسنى گورهجك يتمش بيڭ نور نسخهلرى باقى قالوب سربست گزييورلر. و بر ديله بدل، بيڭلر ديل ايله خدمتِ ايمانيهيى ياپاجق قارداشلرى، وارثلرى بولونان بنم گبى بر آدمه قبر، بو حپسدن يوز درجه زياده خيرليدر. و بو حپس دخى، خارجنده حرّيتسز تحكّملر آلتندهكى سربستيتدن يوز درجه داها راحت، داها فائدهليدر. چونكه خارجنده، تك باشيله يوزر علاقهدار مأمورلرڭ تحكّملرينى چكمگه مقابل، حپسده يوزر محبوسلرله برابر يالڭز مدير و باش غارديان گبى بر ايكى ذاتڭ، مصلحته بناءً خفيف تحكّملرينى چكمگه مجبور اولور. اوڭا مقابل، حپسده چوق دوستلردن قارداشانه تلطيفلر، تسلّيلر گورور. هم إسلاميت شفقتى و إنسانيت فطرتى، بو وضعيتده إختيارلره مرحمته گلمهسى، حپس زحمتنى رحمته چويرييور دييه، حپسه راضى اولدم.
بو اوچنجى محكمهيه گلديگم صيرهده ضعفيت و إختيارلق و راحتسزلقدن آياقده طورمغه صيقيلديغمدن، محكمه قپوسنڭ خارجنده بر إسكملهده اوطوردم. بردن بر حاكم گلدى، حدّت ايتدى، «نهدن آياقده بكلهمييور؟» إهانتكارانه ديدى. بن ده إختيارلق جهتندن، بو مرحمتسزلگه قيزدم. بردن باقدم؛ پك چوق مسلمانلر، كمالِ شفقت و اخوّتله مرحمتكارانه باقوب أطرافمزده طوپلانمشلر، طاغيتلمييورلر. بردن «ايكى حقيقت» إخطار ايديلدى:
برنجيسى: بنم و نورلرڭ گيزلى دشمنلريمز، بنم ايستهمديگم حالده حقّمدهكى توجّهِ عامّهيى قيرمق ايله نورڭ فتوحاتنه سد چكيلير دييه، بعض صافدل رسمى مأمورلرى قانديروب، شخصمى ملّت نظرنده چوروتمك فكريله، إهانتكارانه بويله معاملهيه سَوق ايتمشلر. بوڭا قارشى عنايتِ إلٰهيه، نورلرڭ ايمان خدمتنه مقابل، بر إكرام اولارق، او بر تك آدمڭ إهانتنه بدل، بو يوز آدمه باق! خدمتڭزى تقدير ايله شفقتكارانه آجييهرق علاقهدارانه سزى إستقبال و تشييع ايدييورلر.
حتّى ايكنجى گون، بن مستنطق دائرهسنده مدّعىعمومڭ سؤاللرينه جواب ويرركن، حكومت آولوسنده محكمه پنجرهلرينه قارشى بيڭ قدر أهالى كمالِ علاقه ايله طوپلانوب لسانِ حال ايله «بونلرى صيقمايڭز!» ديدكلرينى، وضعيتلريله إفاده ايدييورلر گبى گورونديلر. پوليسلر اونلرى طاغيدهمييورديلر. قلبمه إخطار ايديلدى كه:
بو أهالى، بو تهلكهلى عصرده تام بر تسلّى و سوندورولمز بر نور و قوّتلى بر ايمان و سعادتِ باقيهيه بر طوغرى مژده ايستهيورلر و فطرةً آرايورلر و نور رسالهلرنده آرادقلرى بولونويور دييه ايشيتمشلر كه، بنم أهمّيتسز شخصمه، ايمانه بر پارچه خدمتكارلغم ايچون حدّمدن چوق زياده إلتفات گوسترييورلر.
ايكنجى حقيقت: أمنيتى إخلال وهميله بزه إهانت ايتمك و توجّهِ عامّهيى قيرمق قصديله تحقيركارانه آلدانمش محدود آدملرڭ بد معاملهلرينه مقابل، حدسز أهلِ حقيقتڭ و نسلِ آتينڭ تقديركارانه آلقيشلامالرى وار، دييه إخطار ايديلدى.
أوت قومونيست پردهسى آلتنده آنارشيستلگڭ، أمنيتِ عموميهيى بوزمغه دهشتلى چاليشماسنه قارشى، رسالۀِ نور و شاكردلرى ايمانِ تحقيقى قوّتيله بو وطنڭ هر طرفنده او مدهش إفسادى طورديرييور و قيرييور. أمنيتى و آسايشى تأمينه چاليشييور كه، پك چوق بر كثرتده و مملكتڭ هر طرفنده بولونان نور طلبهلرندن، بو يگرمى سنهده علاقهدار اوچ درت محكمه و اون ولايتڭ ضابطهلرى، أمنيتى إخلاله دائر بر وقوعاتلرينى بولمامش و قيد ايتمهمش. و اوچ ولايتڭ إنصافلى بر قسم ضابطهلرى ديمشلر:
«نور طلبهلرى معنوى بر ضابطهدر. آسايشى محافظهده بزه يارديم ايدييورلر. ايمانِ تحقيقى ايله؛ نورى اوقويان هر آدمڭ قفاسنده بر ياساقجىيى بيراقييورلر، أمنيتى تأمينه چاليشييورلر.»
بونڭ بر نمونهسى دڭزلى حپسخانهسيدر. اورايه نورلر و او محبوسلر ايچون يازيلان ميوه رسالهسى گيرمهسيله، اوچ درت آى ظرفنده ايكى يوزدن زياده او محبوسلر اويله فوق العاده إطاعتلى، ديندارانه بر صلاحِ حال آلديلر كه؛ اوچ درت آدمى ئولديرن بر آدم، تخته بيتلرينى ئولديرمكدن چكينييوردى. تام مرحمتلى، ضررسز، وطنه نافع بر عضو اولمغه باشلادى. حتّى رسمى مأمورلر، بو حاله حيرتله و تقديرله باقييورديلر. هم داها حكم آلمادن بر قسم گنجلر ديديلر: «نورجيلر حپسده قالسهلر، بز كنديمزى محكوم ايتديرهجگز و جزا آلمغه چاليشهجغز؛ تا اونلردن درس آلوب اونلر گبى اولاجغز. اونلرڭ درسيله كنديمزى إصلاح ايدهجگز.»
ايشته بو ماهيتده بولونان نور طلبهلرينى، أمنيتى إخلال ايله إتهام ايدنلر، هر حالده و غايت فنا بر صورتده آلدانمش ويا آلداتيلمش ويا بيلهرك ويا بيلميهرك آنارشيستلك حسابنه حكومتى إغفال ايدوب بزلرى أذيتلرله أزمگه چاليشييورلر.
بز بونلره قارشى ديرز: مادام ئولوم ئولديرلمييور و قبر قپانمييور و دنيا مسافرخانهسنده يولجيلر غايت سرعت و تلاشله قافله قافله آرقهسنده، طوپراق آرقهسنه گيروب غائب اولويورلر؛ ألبته پك ياقينده بربريمزدن آيريلاجغز. سز ظلمڭزڭ جزاسنى دهشتلى بر صورتده گورهجكسڭز. هيچ اولمازسه مظلوم أهلِ ايمان حقّنده ترخيص تذكرهسى اولان ئولومڭ، إعدامِ أبدى طار آغاجنه چيقهجقسڭز. سزڭ دنياده توهّمِ أبديتله آلديغڭز فانى ذوقلر، باقى و أليم ألملره دونهجك.
مع التأسّف گيزلى منافق دشمنلريمز، بو ديندار ملّتڭ يوزر ميليون ولى مقامنده اولان شهيدلرينڭ، قهرمان غازيلرينڭ قانيله و قلنجيله قزانيلان و محافظه ايديلن حقيقتِ إسلاميته بعضًا «طريقت» نامنى طاقوب و او گونشڭ تك بر شعاعى اولان طريقت مشربنى، او گونشڭ عينى گوستروب، حكومتڭ بعض دقّتسز مأمورلرينى آلداتوب، حقيقتِ قرآنيهيه و حقائقِ ايمانيهيه تأثيرلى بر صورتده چاليشان نور طلبهلرينه «طريقتجى» و «سياسى جمعيتجى» نامنى ويرهرك عليهمزه سَوق ايتمك ايستهيورلر. بز هم اونلره، هم اونلرى عليهمزده ديڭلهينلره، دڭزلى محكمۀِ عادلهسنده ديديگمز گبى ديرز:
«يوزر ميليون باشلرڭ فدا اولدقلرى بر قدسى حقيقته، باشمز دخى فدا اولسون. دنيايى باشمزه آتش ياپسهڭز، حقيقتِ قرآنيهيه فدا اولان بو باشلر، زندقهيه تسليمِ سلاح ايتميهجك و وظيفۀِ قدسيهسندن واز گچميهجكلر إن شاء اللّٰه!»
ايشته إختيارلغمڭ سرگذشتلگندن گلن آغريلره و مأيوسيتلره، ايماندن و قرآندن إمداده يتيشن قدسى تسلّيلر ايله بو إختيارلغمڭ أڭ صيقنتيلى بر سنهسنى، گنجلگمڭ أڭ فرحلى اون سنهسنه دگيشديرمم. خصوصًا حپسده فرض نمازينى قيلان و توبه ايدنڭ هر بر ساعتى، اون ساعت عبادت حكمنه گچمهسيله و خستهلقده و مظلوميتده دخى هر بر فانى گون، ثواب جهتنده اون گون باقى بر عمرى قزانديرماسيله، بنم گبى قبر قپوسنده نوبتنى بكلهين بر آدمه نه قدر مدارِ شكراندر، او معنوى إخطاردن بيلدم. «حدسز شكر ربّمه» ديدم؛ إختيارلغمه سَويندم و حپسمه راضى اولدم.
چونكه عمر طورمييور، چابوق گيدييور. لذّتله، فرحله گيتسه، لذّتڭ زوالى ألم اولماسندن، هم تأسّف، هم شكرسزلكله، غفلتله، بعض گناهلرى يرنده بيراقير، فانى اولور گيدر. أگر حپس و زحمتلى گيتسه، زوالِ ألم بر معنوى لذّت اولماسندن، هم بر نوع عبادت صاييلديغندن، بر جهتده باقى قالير و خيرلى ميوهلريله باقى بر عمرى قزانديرر. گچمش گناهلره و حپسه سببيت ويرن خطالره كفّارت اولور، اونلرى تميزلر. بو نقطۀِ نظردن، محبوسلردن فرضى قيلانلر، صبر ايچنده شكر ايتمليدرلر.