اون دردنجى رجا
دردنجى شعاع اولان آيتِ نوريۀِ حسبيهنڭ باشنڭ خلاصهسى دييور كه: بر زمان أهلِ دنيا بنى هر شيدن تجريد ايتدكلرندن، بش چشيد غربتلره دوشمشدم. صيقنتيدن گلن بر غفلت ايله، رسالۀِ نورڭ تسلّى ويريجى و مدد ايديجى نورلرينه باقميهرق، طوغريدن طوغرىيه قلبمه باقدم و روحمى آرادم.
گوردم كه؛ غايت قوّتلى بر عشقِ بقا و شديد بر محبّتِ وجود و بيوك بر إشتياقِ حيات و حدسز بر عجز و نهايتسز بر فقر، بنده حكم ايدييوردى. حالبوكه مدهش بر فنا، او بقايى سوندورييور. او حالتمده، يانيق بر شاعرڭ ديديگى گبى ديدم:
«دل بقاسى، حق فناسى ايستدى ملكِ تنم
بر دواسز درده دوشدم، آه كه لقمان بىخبر.»
مأيوسانه باشمى أگدم؛ بردن (حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ) إمداديمه گلدى، «بنى دقّتله اوقو!» ديدى. بن ده گونده بش يوز دفعه اوقودم. اوقودقجه، يالڭز علم اليقين ايله دگل، عين اليقين ايله چوق قيمتدار أنوارندن طوقوز مرتبۀِ حسبيه بڭا إنكشاف ايتدى.
برنجى مرتبۀِ نوريۀِ حسبيه:
بندهكى عشقِ بقا؛ بندهكى بقايه دگل، بلكه سببسز و بِالذّات محبوب اولان كمالِ مطلق صاحبى، ذاتِ ذو الكمالڭ و ذو الجلالڭ بر إسمنڭ بر جلوهسنڭ ماهيتمده بر گولگهسى بولونديغندن، فطرتمده او كاملِ مطلقڭ وارلغنه و كمالنه و بقاسنه متوجّه اولان محبّتِ فطريه، غفلت يوزندن يولنى شاشيرمش، گولگهيه ياپيشمش، آيينهنڭ بقاسنه عاشق اولمشدى.
﴿حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ﴾
گلدى، پردهيى قالديردى.
گوردم و حسّ ايتدم و حقّ اليقين ذوق ايتدم كه؛ بقامڭ لذّتى و سعادتى، عينًا و داها مكمّل بر طرزده باقئِ ذو الكمالڭ بقاسنه و بنم ربّم و إلٰهم اولديغنه، تصديق و ايمانمده و إذعانمده واردر. بونڭ أدلّهسى، ذوى الاَحْساسى حيرتده بيراقهجق غايت درين و دقيق اون ايكى هم هملر و شعورِ ايمانلر ايله رسالۀِ حسبيهده بيان ايديلمشدر.
ايكنجى مرتبۀِ نوريۀِ حسبيه:
فطرتمدهكى حدسز عجزمله برابر، إختيارلق و غربت و كيمسهسزلك و تجريدم ايچنده؛ أهلِ دنيا دسيسهلريله، جاسوسلريله بڭا هجوم ايتدكلرى هنگامده قلبمه ديدم: «أللرى باغلى، ضعيف و خسته بر تك آدمه اوردولر تعرّض ايدييور. بنم ايچون بر نقطۀِ إستناد يوق مى؟» دييه
﴿حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ﴾
آيتنه مراجعت ايتدم. بڭا او آيت بيلديردى كه:
إنتسابِ ايمانى وثيقهسيله قديرِ مطلق اويله بر سلطانه إنتساب ايدرسڭ كه؛ زمين يوزنده هر بهارده درت يوز بيڭ ملّتدن مركّب نباتات و حيوانات اوردولرينڭ بتون جهازاتلرينى كمالِ إنتظام ايله ويرمكله برابر، باشده إنسان اولارق، حيواناتڭ معظّم اوردوسنڭ بتون أرزاقلرينى، دگل مدنى إنسانلرڭ صوڭ زمانلرده كشف ايتدكلرى أت و شكر و سائر طعاملرڭ خلاصهلرى گبى، بلكه يوز درجه او مدنى خلاصهلردن داها مكمّل و بتون طعاملرڭ هر نوعندن تخم و چكردك دينيلن رحمانى خلاصهلره قويوب؛ و او خلاصهلرى دخى، اونلرڭ پيشيرمهلرينه و إنبساطلرينه دائر قدرى تعريفهلر ايچنده صاروب، محافظه ايچون كوچك صندوقچهلره قويوب، توديع ايدر. او صندوقچهلرڭ ايجادى، (كُنْ) أمرنده بولونان «كاف نون» فابريقهسندن او قدر چابوق و قولاى و چوقلقله اولور كه؛ قرآن دير: «خالق أمر ايدر، ميدانه گلير.» مادام سن، إنتسابِ ايمانى تذكرهسيله بويله بر نقطۀِ إستناد بولابيلديگڭدن، حدسز بر قوّته و قدرته طايانهبيليرسڭ.
بن ده آيتدن بو درسمى آلدقجه اويله بر قوّۀِ معنويهيى بولدم كه؛ دگل شيمديكى دشمنلريمه، بلكه دنيايه ميدان اوقويهبيلير بر إقتدارِ ايمانى حسّ ايدهرك، بتون روحمله برابر
﴿حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ﴾
ديدم.
اوچنجى مرتبۀِ نوريۀِ حسبيه:
بن او غربتلر و خستهلقلر و مظلوميتلرڭ تضييقيله دنيادن علاقهمى كسيلمش بولارق، أبدى بر دنياده و باقى بر مملكتده دائمى بر سعادته نامزد اولديغمى ايمان تلقين ايتديگى هنگامده؛ تحسّر آقيتان «اوف! اوف!»دن واز گچوب، بشاشت إظهار ايدن «اوخ! اوخ!» ديدم.
فقط بو غايۀِ خيال و هدفِ روح و نتيجۀِ فطرتڭ تحقّقى، آنجق و آنجق بتون مخلوقاتنڭ بتون حركاتلرينى و سكناتلرينى و أحوال و أعماللرينى، قَولًا و فعلًا بيلن و قيد ايدن و بو كوچوجك و عاجزِ مطلق نوعِ إنسانى كندينه دوست و مخاطب ايدن و بتون مخلوقات اوستنده بر مقام ويرن بر قديرِ مطلقڭ حدسز قدرتيله و إنسانه نهايتسز عنايت و أهمّيت ويرمسيله اولابيلير، دييه دوشونوركن بو ايكى نقطهده، يعنى بويله بر قدرتڭ فعاليتى و ظاهرًا بو أهمّيتسز إنسانڭ حقيقتلى أهمّيتى حقّنده ايمانڭ إنكشافنى و قلبڭ إطمئناننى ويرن بر ايضاح ايستدم. ينه او آيته مراجعت ايتدم. ديدى كه: (حَسْبُنَا) دهكى (نَا) يه دقّت ايدوب، سنڭ ايله برابر لسانِ حال و لسانِ قال ايله (حَسْبُنَا) يى كيملر سويلهيورلر، ديڭله! أمر ايتدى.
بردن باقدم كه: حدسز قوشلر و قوشجقلر اولان سينكلر و حسابسز حيوانلر و نهايتسز نباتلر و غايتسز آغاجلر دخى بنم گبى لسانِ حال ايله
﴿حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ﴾
معناسنى ياد ايدييورلر و هركسڭ يادينه گتيرييورلر كه؛ بتون شرائطِ حياتيهلرينى تكفّل ايدن اويله بر وكيللرى وار كه، بربرينه بڭزهين و مادّهلرى بر اولان يمورطهلر و بربرينڭ مِثلى گبى قطرهلر و بربرينڭ عينى گبى حبّهلر و بربرينه مشابه چكردكلردن قوشلرڭ يوز بيڭ چشيدلرينى، حيوانلرڭ يوز بيڭ طرزلرينى، نباتاتڭ يوز بيڭ نوعنى و آغاجلرڭ يوز بيڭ صنفنى ياڭليشسز، نقصانسز، إلتباسسز، سوسلى، ميزانلى، إنتظاملى، بربرندن آيرى فارقهلى بر صورتده گوزيمز اوڭنده، خصوصًا هر بهارده غايت چوق، غايت قولاى، غايت گنيش بر دائرهده، غايت چوقلقله خلق ايدر، ياپار بر قدرتڭ عظمت و حشمتى ايچنده برابرلك و بڭزهيشلك و بربرى ايچنده و بر طرزده ياپيلمالريله وحدتنى و أحديتنى بزه گوسترر و بويله حدسز معجزاتى إبراز ايدن بر فعلِ ربوبيته، بر تصرّفِ خلاّقيته مداخله و إشتراك ممكن اولماديغنى بيلديرر دييه آڭلادم.
هر مؤمن گبى بنم هويتِ شخصيهمى و ماهيتِ إنسانيهمى آڭلامق ايستهينلر و بنم گبى اولمق آرزو ايدنلر (حَسْبُنَا) دهكى (نَا) جمعيتنده بولونان أنانڭ، يعنى نفسمڭ تفسيرينه باقسينلر. أهمّيتسز، حقير و فقير گورونن وجودم (هر مؤمنڭ وجودى گبى) نه ايمش، حيات نه ايمش، إنسانيت نه ايمش، إسلاميت نه ايمش، ايمانِ تحقيقى نه ايمش، معرفت اللّٰه نه ايمش، محبّت ناصل اولاجقمش؟ آڭلاسينلر، درسنى آلسينلر!..
دردنجى مرتبۀِ نوريۀِ حسبيه:
بر وقت إختيارلق، غربت، خستهلق، مغلوبيت گبى وجوديمى صارصان عارضهلر، بر غفلت زمانمه راست گلوب شدّتله علاقهدار و مفتون اولديغم وجوديمى، بلكه مخلوقاتڭ وجودلرينى «عدمه گيدييور» دييه أليم بر أنديشه ويرركن، ينه بو آيتِ حسبيهيه مراجعت ايتدم. ديدى: «معنامه دقّت ايت و ايمان دوربينيله باق!»
بن ده باقدم و ايمان گوزيله گوردم كه: بو ذرّهجك وجودم، هر مؤمنڭ وجودى گبى حدسز بر وجودڭ آيينهسى و نهايتسز بر إنبساط ايله حدسز وجودلرى قزانماسنه بر وسيله و كندندن داها قيمتدار باقى، متعدّد وجودلرى ميوه ويرن بر كلمۀِ حكمت بولونديغنى و منسوبيت جهتيله بر آن ياشامسى، أبدى بر وجود قدر قيمتدار اولديغنى علم اليقين ايله بيلدم.
چونكه شعورِ ايمان ايله بو وجودم واجب الوجودڭ أثرى و صنعتى و جلوهسى اولديغنى آڭلامقله، وحشى أوهامدن و حدسز فراقلردن و حدسز مفارقت و فراقلرڭ ألملرندن قورتولوب؛ موجوداته، خصوصًا ذىحياتلره تعلّق ايدن أفعال و أسماءِ إلٰهيه عددنجه اخوّت رابطهلريله مناسبت پيدا أيلديگم بتون سَوْديگم موجوداته موقّت بر فراق ايچنده دائمى بر وصال وار اولديغنى بيلدم.
ايشته ايمان ايله و ايماندهكى إنتساب ايله، هر مؤمن گبى، بو وجودم دخى حدسز وجودلرڭ فراقسز أنوارينى قزانير؛ كندى گيتسه ده اونلر آرقهده قالديغندن كنديسى قالمش گبى ممنون اولور.
خلاصه: ئولوم فراق دگل، وصالدر، تبديلِ مكاندر، باقى بر ميوهيى سنبل ويرمكدر.
بشنجى مرتبۀِ نوريۀِ حسبيه:
ينه بر وقت حياتم چوق آغير شرائط ايله صارصيلدى و نظرِ دقّتمى عمره و حياته چويردى. گوردم كه: عمرم قوشارق گيدييور، آخرته ياقينلاشمش. حياتم دخى تضييقات آلتنده سونمگه يوز طوتمش. حالبوكه حىّ إسمنه دائر رسالهده ايضاح ايديلن حياتڭ مهمّ وظيفهلرى و بيوك مزيتلرى و قيمتدار فائدهلرى بويله چابوق سونمگه دگل، بلكه اوزون ياشامغه لايقدر، دييه متألّمانه دوشوندم. ينه استادم اولان
﴿حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ﴾
آيتنه مراجعت ايتدم. ديدى: «سڭا حياتى ويرن حىّ قيّومه گوره حياته باق!»
بن ده باقدم، گوردم كه: حياتمڭ بڭا باقماسى بر ايسه، ذاتِ حىّ قيّومه باقماسى يوزدر؛ و بڭا عائد نتيجهسى بر ايسه، خالقمه عائد بيڭدر. شو حالده مرضئِ إلٰهى دائرهسنده بر آن ياشامسى كافيدر، اوزون زمان ايستهمز.
بو حقيقت درت مسئله ايله بيان ايديلييور. ئولو اولميانلر وياخود ديرى اولمق ايستهينلر، حياتڭ ماهيتنى و حقيقتنى و حقيقى حقوقنى او درت مسئله ايچنده آراسينلر، بولسونلر و ديريلسينلر!..
خلاصهسى شودر كه: حيات، ذاتِ حىّ قيّومه باقدقجه و ايمان دخى حياته حيات و روح اولدقجه بقا بولور، هم باقى ميوهلر ويرر، هم اويله يوكسكلهنير كه، سرمديت جلوهسنى آلير، داها عمرڭ قيصهلغنه و اوزونلغنه باقيلماز.
آلتنجى مرتبۀِ نوريۀِ حسبيه:
مفارقتِ عموميه هنگامنده اولان خرابِ دنيادن خبر ويرن آخر زمان حادثاتى ايچنده مفارقتِ خصوصيهمى إخطار ايدن إختيارلق و آخر عمرمده بر حسّاسيتِ فوق العاده ايله فطرتمدهكى جمالپرستلك و گوزللك سوداسى و كمالاته مفتونيت حسلرى إنكشاف ايتدكلرى بر زمانده، دائمى تخريباتجى اولان زوال و فنا و متمادى تفريق ايديجى اولان موت و عدم، دهشتلى بر صورتده بو گوزل دنيايى و بو گوزل مخلوقاتى خيرپالاديغنى، پارچه پارچه ايدوب گوزللكلرينى بوزديغنى؛ فوق العاده بر شعور و تأثّر ايله گوردم. فطرتمدهكى عشقِ مجازى، بو حاله قارشى شدّتلى غليان و عصيان ايتديگى زمانده بر مدارِ تسلّى بولمق ايچون ينه بو آيتِ حسبيهيه مراجعت ايتدم. ديدى: «بنى اوقو و دقّتله معنامه باق!»
بن ده سورۀِ نوردهكى (اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ ... اِلٰى اٰخِر) آيتنڭ رصدخانهسنه گيروب ايمانڭ دوربينيله بو آيتِ حسبيهنڭ أڭ اوزاق طبقهلرينه و شعورِ ايمانى خردهبينى ايله أڭ اينجه أسرارينه باقدم، گوردم:
ناصلكه آيينهلر، شيشهلر، شفّاف شيلر، حتّى قبارجقلر؛ گونش ضياسنڭ گيزلى و چشيد چشيد جمالنى و او ضيانڭ ألوانِ سبعه دينيلن يدى رنگنڭ متنوّع گوزللكلرينى گوسترييورلر و تجدّد و تحرّكلريله و آيرى آيرى قابليتلريله و إنكساراتلريله او جمال و او گوزللكلرى تازهلشديرييورلر و إنكساراتلريله گونشڭ و ضياسنڭ و ألوانِ سبعهسنڭ گيزلى گوزللكلرينى گوزل إظهار ايدييورلر.
عينًا اويله ده: شمسِ أزل و أبد اولان جميلِ ذو الجلالڭ جمالِ قدسيسنه و نهايتسز گوزل أسماءِ حسنىسنڭ سرمدى گوزللكلرينه آيينهدارلق ايدوب جلوهلرينڭ تازهلنمسى ايچون بو گوزل مصنوعلر، بو طاتلى مخلوقلر، بو جماللى موجودات، هيچ طورميهرق گلوب گيدييورلر؛ كنديلرنده گورونن گوزللكلر و جماللر، كنديلرينڭ مالى اولماديغنى، بلكه تظاهر ايتمك ايستهين سرمدى و مقدّس بر جمالڭ و دائمى تجلّى ايدن و گورونمك ايستهين مجرّد و منزّه بر حُسنڭ إشارتلرى و علامتلرى و لمعهلرى و جلوهلرى اولديغنڭ پك چوق قوّتلى دليللرى رسالۀِ نورده تفصيلًا ايضاح ايديلمش. بوراده او برهانلردن اوچ دانهسى، قيصهجه غايت معقول بر صورتده ذكر ايديلمشدر، دييه بيانه باشلار.
بو رسالهيى گورن هر بر ذوقِ سليم أصحابى حيرتده قالمقله برابر كنديلرينڭ إستفادهلرندن باشقه، غيريلرينڭ ده إستفادهلرينه چاليشمايى لازم بولويورلر. خصوصًا ايكنجى برهانده بش نقطه بيان ايديلييور. عقلى چوروك، قلبى بوزوق اولميان، هر حالده تقدير و تحسين و تصويب ايله (مَا شَاءَ اللهُ فَتَبَارَكَ اللهُ) دييهجك؛ فقير، حقير گورولن وجودينى تعالى ايتديرهجك خارقه بر معجزه اولديغنى درك و تصديق ايدهجك.