اوتوز ايكنجى سوزڭ اوچنجى موقفندن
ايكنجى نقطهنڭ ايكنجى مبحثى:
أهلِ ضلالتڭ وكيلى، طوتونهجق و ضلالتنى اوڭا بنا ايدهجك هيچ بر شى بولاماديغى و ملزم قالديغى زمان شويله دييور كه:
«بن، سعادتِ دنيايى و لذّتِ حياتى و ترقّياتِ مدنيتى و كمالِ صنعتى؛ كندمجه، آخرتى دوشونمهمكده و اللّٰهى طانيمهمقده و حبِّ دنياده و حرّيتده و كندينه گوونمكده گورديگم ايچون، إنسانڭ أكثريسنى بو يوله شيطانڭ همّتيله سَوق ايتدم و ايدييورم.»
الجواب: بز دخى قرآن نامنه دييورز كه: أى بيچاره إنسان! عقلڭى باشڭه آل! أهلِ ضلالتڭ وكيلنى ديڭلهمه! أگر اونى ديڭلرسهڭ خسارتڭ او قدر بيوك اولور كه، تصوّرندن روح، عقل و قلب ئورپرير. سنڭ اوڭڭده ايكى يول وار:
بريسى: أهلِ ضلالتڭ وكيلنڭ گوسترديگى شقاوتلى يولدر.
ديگرى: قرآنِ حكيمڭ تعريف ايتديگى سعادتلى يولدر. ايشته او ايكى يولڭ پك چوق موازنهلرينى، چوق سوزلرده، خصوصًا كوچك سوزلرده گوردڭ و آڭلادڭ. شيمدى مقام مناسبتيله بيڭده بر موازنهلرينى ينه گور، آڭلا. شويله كه:
شرك و ضلالتڭ و فسق و سفاهتڭ يولى، إنسانى نهايت درجهده سقوط ايتديرييور. حدسز ألملر ايچنده نهايتسز آغير بر يوكى ضعيف و عاجز بلنه يوكلتير. چونكه إنسان، جنابِ حقّى طانيمازسه و اوڭا توكّل ايتمزسه، او وقت إنسان، غايت درجهده عاجز و ضعيف، نهايت درجهده محتاج، فقير، حدسز مصيبتلره معروض، ألملى، كدرلى بر فانى حيوان حكمنده اولوب، بتون سَوْديگى و علاقه پيدا ايتديگى بتون أشيادن متماديًا فراق ألمنى چكه چكه، نهايتده، باقى قالان بتون أحبابنى بر فراقِ أليم ايچنده بيراقوب، قبرڭ ظلماتنه يالڭز اولارق گيدر.
هم مدّتِ حياتنده غايت جزئى بر إختيار و كوچك بر إقتدار و قيصهجق بر حيات و آز بر عمر و سونوك بر فكر ايله نهايتسز ألملر ايله و أمللر ايله فائدهسز چارپيشير و حدسز آرزولرڭ و مقاصدڭ تحصيلنه، ثمرهسز بوش بوشنه چاليشير. هم كندى وجودينى يوكلنهمديگى حالده، قوجه دنيا يوكنى بيچاره بلنه و قفاسنه يوكلهنير. داها جهنّمه گيتمهدن جهنّم عذابنى چكر.
أوت شو أليم ألمى و دهشتلى معنوى عذابى حسّ ايتمهمك ايچون، أهلِ ضلالت إبطالِ حسّ نوعندن غفلت سرخوشلغيله موقّةً حسّ ايتمز. فقط حسّ ايدهجگى زمان يعنى قبره ياقين اولديغى وقت بردن حسّ ايدر. چونكه جنابِ حقّه حقيقى عبد اولمازسه، كندى كندينه مالك ظن ايدهجك. حالبوكه او جزئى إختيار، او كوچك إقتدارى ايله شو فورطنهلى دنياده وجودينى إداره ايدهمييور. حياتنه مضر ميقروبدن طوت، تا زلزلهيه قدر بيڭلر طائفه دشمنلرى، حياتنه قارشى تهاجم وضعيتنده گورور. أليم بر قورقو دهشتى ايچنده هر وقت كندينه مدهش گورونن قبر قپوسنه باقييور.
هم بو وضعيتده ايكن إنسانيت إعتباريله نوعِ إنسانى ايله و دنيا ايله علاقهدار اولديغى حالده، دنيايى و إنسانى بر حكيم، عليم، قدير، رحيم، كريم بر ذاتڭ تصرّفنده تصوّر ايتمديگى و اونلرى تصادف و طبيعته حواله ايتديگى ايچون، دنيانڭ أهوالى و إنسانڭ أحوالى اونى دائما إزعاج ايدر. كندى ألميله برابر إنسانلرڭ ألمنى ده چكر. دنيانڭ زلزلهسى، طاعونى، طوفانى، قحط و غلاسى، فنا و زوالى، اوڭا غايت مُزعج و قراڭلقلى بر مصيبت صورتنده اونى تعذيب ايدر.
هم شو حالدهكى إنسان، مرحمت و شفقته لايق دگلدر. چونكه كندى كندينه بو دهشتلى وضعيتى ويرييور. سكزنجى سوزده قويويه گيرمش ايكى قارداشڭ موازنۀِ حالنده دينلديگى گبى؛ ناصل بر آدم، گوزل بر باغچهده، گوزل بر ضيافتده، گوزل أحبابلر ايچنده، نزاهتلى، طاتلى، ناموسلى، خوش، مشروع بر لذّت و أگلنجهيه قناعت ايتمهيوب، غيرِ مشروع و ملوّث بر لذّت ايچون چركين و نجس بر شرابى ايچسه، سرخوش اولوب كندينى قيش اورتهسنده، پيس بر يرده و حتّى جاناوارلر ايچنده تخيّل ايتسه، تيترهيوب باغيروب چاغيرسه ناصل مرحمته لايق دگل. چونكه أهلِ ناموس و مبارك آرقداشلرينى جاناوار تصوّر ايدر، اونلره قارشى حقارت ايدر. هم ضيافتدهكى لذيذ طعاملرى و تميز قابلرى ملوّث، پيس طاشلر تصوّر ايدر، قيرمغه باشلار. هم مجلسده محترم كتابلرى و معنيدار مكتوبلرى معناسز و عادى نقشلر تصوّر ايدر، ييرتهرق آياق آلتنه آتار و هكذا... بويله بر شخص، ناصل مرحمته مستحق دگلدر، بلكه طوقاده مستحقدر.
اويله ده: سوءِ إختيارندن نشئت ايدن كفر سرخوشلغيله و ضلالت ديوانهلگيله صانعِ حكيمڭ شو مسافرخانۀِ دنياسنى، تصادف و طبيعت اويونجغى اولديغنى توهّم ايدوب و جلوۀِ أسماءِ إلٰهيهيى تازهلنديرن مصنوعاتڭ، زمانڭ گچمهسيله وظيفهلرينڭ بيتديگندن عالمِ غيبه گچمهلرينى، عدم ايله إعدام تصوّر ايدهرك و تسبيحات صدالرينى، زوال و فراقِ أبدى واويلاسى اولدقلرينى تخيّل ايتديگندن و مكتوباتِ صمدانيه اولان شو موجودات صحيفهلرينى، معناسز، قارمهقاريشق تصوّر ايتديگندن و عالمِ رحمته يول آچان قبر قپوسنى ظلماتِ عدم آغزى تصوّر ايتديگندن و أجلى إيسه حقيقى أحبابلره وصال دعوتى اولديغى حالده، بتون أحبابلردن فراق نوبتى تصوّر ايتديگندن؛ هم كندينى دهشتلى بر عذابِ أليمده بيراقييور، هم موجوداتى، هم جنابِ حقّڭ أسماسنى، هم مكتوباتنى إنكار و تزييف و تحقير ايتديگندن، مرحمته و شفقته لايق اولماديغى گبى، شدّتلى بر عذابه ده مستحقدر. هيچ بر جهتده مرحمته لايق دگلدر.
ايشته أى بدبخت أهلِ ضلالت و سفاهت! شو دهشتلى سقوطه قارشى و أزيجى مأيوسيته مقابل؛ هانگى تكمّلڭز، هانگى فنونڭز، هانگى كمالڭز، هانگى مدنيتڭز، هانگى ترقّياتڭز قارشى گلهبيلير؟ روحِ بشرڭ أشدِّ إحتياج ايله محتاج اولديغى حقيقى تسلّىيى نرهده بولابيليرسڭز؟
هم گوونديگڭز و بل باغلاديغڭز و آثارِ إلٰهيهيى و إحساناتِ ربّانيهيى اونلره إسناد ايتديگڭز هانگى طبيعتڭز، هانگى أسبابڭز، هانگى شريكڭز، هانگى كشفياتڭز، هانگى ملّتڭز، هانگى باطل معبوديڭز، سزى سزجه إعدامِ أبدى اولان موتڭ ظلماتندن قورتاروب، قبر حدودندن، برزخ حدودندن، محشر حدودندن، صراط كوپريسندن حاكمانه گچيرهبيلير، سعادتِ أبديهيه مظهر ايدهبيلير؟
حالبوكه قبر قپوسنى قپاماديغڭز ايچون، سز قطعى اولارق بو يولڭ يولجيسيسڭز. بويله بر يولجى، اويله بريسنه طايانير كه، بتون بو دائرۀِ عظيمه و بو گنيش حدودلر، اونڭ تحتِ أمرنده و تصرّفندهدر.
هم دخى، أى بدبخت أهلِ ضلالت و غفلت! «غيرِ مشروع بر محبّتڭ نتيجهسى، مرحمتسز عذاب چكمكدر.» قاعدهسى سرّنجه، سز، فطرتڭزدهكى جنابِ حقّڭ ذات و صفات و أسماسنه صرف ايديلهجك محبّت و معرفت إستعدادينى و شكر و عبادات جهازاتنى، نفسڭزه و دنيايه غيرِ مشروع بر صورتده صرف ايتديگڭزدن، بِالإستحقاق جزاسنى چكييورسڭز. چونكه جنابِ حقّه عائد محبّتى، نفسڭزه ويرديڭز. محبوبڭز اولان نفسڭزڭ حدسز بلاسنى چكييورسڭز. چونكه حقيقى بر راحتى او محبوبڭزه ويرمييورسڭز.
هم اونى، حقيقى محبوب اولان قديرِ مطلقه توكّل ايله تسليم ايتمييورسڭز، دائما ألم چكييورسڭز. هم جنابِ حقّڭ أسماء و صفاتنه عائد محبّتى، دنيايه ويرديڭز و آثارِ صنعتنى، عالمڭ أسبابنه تقسيم ايتديڭز؛ بلاسنى چكييورسڭز. چونكه او حدسز محبوبلريڭزڭ بر قسمى سزه اللّٰهه ايصمارلادق ديمهيوب، سزه آرقهسنى چويروب، بيراقوب گيدييور. بر قسمى سزى هيچ طانيمايور، طانيسه ده سزى سومييور. سوسه ده سزه بر فائده ويرمييور. دائما حدسز فراقلردن و اميدسز دونمهمك اوزره زواللردن عذاب چكييورسڭز.
ايشته أهلِ ضلالتڭ سعادتِ حياتيه و تكمّلاتِ إنسانيه و محاسنِ مدنيت و لذّتِ حرّيت ديدكلرى شيلرڭ ايچ يوزلرى و ماهيتلرى بودر. سفاهت و سرخوشلق بر پردهدر، موقّةً حسّ ايتديرمز. «توه اونلرڭ عقلنه!» دى...
امّا قرآنڭ جادّۀِ نورانيهسى ايسه: بتون أهلِ ضلالتڭ چكديگى يارهلرى، حقائقِ ايمانيه ايله تداوى ايدر. بتون أوّلكى يولدهكى ظلماتى طاغيتير. بتون ضلالت و هلاكت قپولرينى قپاتير. شويله كه:
إنسانڭ ضعف و عجزينى و فقر و إحتياجنى، بر قديرِ رحيمه توكّل ايله تداوى ايدر. حيات و وجودڭ يوكنى، اونڭ قدرتنه، رحمتنه تسليم ايدوب؛ كندينه يوكلهمهيوب بلكه كنديسى او حياتنه و نفسنه بينر حكمنده بر راحت مقام بولور. كنديسنڭ «ناطق بر حيوان» دگل، بلكه حقيقى بر إنسان و مقبول بر مسافرِ رحمٰن اولديغنى بيلديرر. دنيايى، بر مسافرخانۀِ رحمٰن اولديغنى گوسترمكله و دنيادهكى موجودات ايسه، أسماءِ إلٰهيهنڭ آيينهلرى اولدقلرينى و مصنوعاتى ايسه، هر وقت تازهلهنن مكتوباتِ صمدانيه اولدقلرينى بيلديرمكله، إنسانڭ فناءِ دنيادن و زوالِ أشيادن و حبِّ فانياتدن گلن يارهلرينى گوزلجه تداوى ايدر و أوهامڭ ظلماتندن قورتارير.
هم موت و أجلى، عالمِ برزخه گيدن و عالمِ بقاده اولان أحبابلره وصال و ملاقات مقدّمهسى اولارق گوسترر. أهلِ ضلالتڭ نظرنده بتون أحبابندن بر فراقِ أبدى تلقّى ايتديگى ئولوم يارهلرينى بويلهجه تداوى ايدر. و او فراق، عينِ لقاء اولديغنى إثبات ايدر.
هم قبرڭ عالمِ رحمته و دارِ سعادته و باغستانِ جنانه و نورستانِ رحمانه آچيلان بر قپو اولديغنى إثبات ايتمكله، بشرڭ أڭ مدهش قورقوسنى إزاله ايدوب، أڭ أليم و قساوتلى و صيقنتيلى اولان برزخ سياحتنى، أڭ لذيذ و انسيتلى و فرحلى بر سياحت اولديغنى گوسترر. قبر ايله أژدرها آغزينى قپاتير، گوزل بر باغچهيه قپو آچار. يعنى قبر أژدرها آغزى اولماديغنى، بلكه باغستانِ رحمته آچيلان بر قپو اولديغنى گوسترر.
هم مؤمنه دير: «إختيارڭ جزئى ايسه؛ كندى مالكڭڭ إرادۀِ كلّيهسنه ايشڭى بيراق. إقتدارڭ كوچك ايسه، قديرِ مطلقڭ قدرتنه إعتماد ايت. حياتڭ آز ايسه، حياتِ باقيهيى دوشون. عمرڭ قيصه ايسه؛ أبدى بر عمرڭ وار، مراق ايتمه. فكرڭ سونوك ايسه؛ قرآنڭ گونشى آلتنه گير، ايمانڭ نوريله باق كه: ييلديز بوجگى اولان فكرڭ يرينه هر بر آيتِ قرآن، برر ييلديز مِثللو سڭا ايشيق ويرر. هم حدسز أمللرڭ، ألملرڭ وارسه، نهايتسز بر ثواب و حدسز بر رحمت سنى بكلهيور. هم حدسز آرزولرڭ، مقاصدڭ وارسه، اونلرى دوشونوب مضطرب اولمه. اونلر بو دنيايه صيغيشماز. اونلرڭ يرلرى باشقه دياردر و اونلرى ويرن ده باشقهدر.»
هم دير: «أى إنسان! سن كنديڭه مالك دگلسڭ. سن، قدرتى نهايتسز بر قدير، رحمتى حدسز بر رحيمِ ذاتِ ذو الجلالڭ مملوكيسڭ. اويله ايسه سن، كندى حياتڭى كنديڭه يوكلهيوب زحمت چكمه؛ چونكه حياتى ويرن اودر، إداره ايدن ده اودر. هم دنيا صاحبسز دگل كه، سن كندى قفاڭه دنيا يوكنى يوكلتديرهرك أهوالنى دوشونوب مراق ايتمه؛ چونكه اونڭ صاحبى حكيمدر، عليمدر. سن ده مسافرسڭ؛ فضولى اولارق قاريشمه، قاريشديرمه.
هم إنسانلر، حيوانلر گبى موجودات، باشى بوش دگللر؛ بلكه وظيفهدار مأموردرلر. بر حكيمِ رحيمڭ نظرندهدرلر. اونلرڭ آلام و مشقّتلرينى دوشونوب، روحڭه ألم چكديرمه. و اونلرڭ خالقِ رحيمنڭ رحمتندن داها ايلرى شفقتڭى سورمه. هم سڭا دشمنلق وضعيتنى آلان ميقروبدن تا طاعون و طوفان و قحط و زلزلهيه قدر بتون أشيانڭ ديزگينلرى، او رحيمِ حكيمڭ ألندهدرلر. او حكيمدر، عبث ايش ياپماز. رحيمدر، رحيميتى چوقدر. ياپديغى هر ايشنده بر نوع لطف وار.»
هم دير: «شو عالم چندان فانيدر، فقط أبدى بر عالمڭ لوازماتنى يتيشديرييور. چندان زائلدر، گچيجيدر؛ فقط باقى ميوهلر ويرييور، باقى بر ذاتڭ باقى أسماسنڭ جلوهلرينى گوسترييور. و چندان لذّتلرى آز، ألملرى چوقدر؛ فقط رحمٰنِ رحيمڭ إلتفاتاتى، زوالسز حقيقى لذّتلردر. ألملر ايسه ثواب جهتيله معنوى لذّت يتيشديرييور. مادام مشروع دائره؛ روح و قلب و نفسڭ بتون لذّتلرينه، صفالرينه، كيفلرينه كافيدر. غيرِ مشروع دائرهيه گيرمه. چونكه او دائرهدهكى بر لذّتڭ بعضًا بيڭ ألمى وار. هم حقيقى و دائمى لذّت اولان إلتفاتاتِ رحمانيهيى غائب ايتمگه سببدر.»
هم ضلالتڭ يولنده سابقًا بيان ايديلديگى گبى أسفلِ سافلينه إنسانى اويله بر سقوط ايتديرييور كه؛ هيچ بر مدنيت، هيچ بر فلسفه اوڭا چاره بولامادقلرى و او درين ظلمات قويوسندن هيچ بر ترقّياتِ بشريه، هيچ بر كمالاتِ فنّيه إنسانى چيقاراماديغى حالده، قرآنِ حكيم ايمان و عملِ صالح ايله او أسفلِ سافلينه سقوطدن إنسانى أعلاىِ علّيّينه چيقارير و دلائلِ قطعيه ايله چيقارماسنى إثبات ايدييور و او درين قويويى ترقّياتِ معنويهنڭ باصامقلرى ايله و تكمّلاتِ روحيهنڭ جهازاتيله طولديرييور.
هم بشرڭ اوزون و فورطنهلى و دغدغهلى اولان أبد طرفندهكى يولجيلغنى غايت درجهده تسهيل ايدر و قولايلاشديرر. بيڭ، بلكه أللى بيڭ سنهلك مسافهيى بر گونده كسديرهجك وسائطى گوسترر.
هم سلطانِ أزل و أبد اولان ذاتِ ذو الجلالى طانتديرمقله، إنسانى اوڭا بر مأمور عبد و بر وظيفهدار مسافر وضعيتنى ويرر. هم دنيا مسافرخانهسنده، هم برزخى و اُخروى منزللرده كمالِ راحتله سياحتنى تأمين ايدر. ناصلكه بر پادشاهڭ مستقيم بر مأمورى، اونڭ دائرۀِ مملكتنده، هم هر ولايتڭ حدودلرندن سهولتله و طيّاره، گمى، شمندوفر گبى سرعتلى واسطۀِ سياحتله گزر، گچر. اويله ده: سلطانِ أزلىيه ايمان ايله إنتساب ايدن و عملِ صالح ايله إطاعت ايدن بر إنسان، شو مسافرخانۀِ دنيا منزللرندن و عالمِ برزخ و عالمِ محشر دائرهلرندن و هكذا قبردن صوڭرهكى بتون عالملرڭ گنيش حدودلرندن برق و براق سرعتنده گچر. تا سعادتِ أبديهيى بولور. و شو حقيقتى قطعى إثبات ايدر و أصفيا و أوليايه گوسترر.
هم ده قرآنڭ حقيقتى دير كه: «أى مؤمن! سندهكى نهايتسز محبّت قابليتنى، چركين و نقصان و شرور و سڭا مضر اولان نفسِ أمّارهڭه ويرمه. اونى محبوب و اونڭ هواسنى كنديڭه معبود إتّخاذ ايتمه. بلكه سندهكى او نهايتسز محبّت قابليتنى، نهايتسز بر محبّته لايق، هم نهايتسز سڭا إحسان ايدهبيلن، هم إستقبالده سنى نهايتسز مسعود ايدن، هم بتون علاقهدار اولديغڭ و اونلرڭ سعادتلريله مسعود اولديغڭ بتون ذاتلرى، إحساناتيله مسعود ايدن، هم نهايتسز كمالاتى بولونان و نهايتسز درجهده قدسى، علوى، منزّه، قصورسز، نقصانسز، زوالسز جمال صاحبى اولان و بتون أسماسى، نهايت درجهده گوزل اولان و هر إسمنده پك چوق أنوارِ حُسن و جمال بولونان و جنّت بتون گوزللكلريله و نعمتلريله، اونڭ جمالِ رحمتنى و رحمتِ جمالنى گوسترن و سَويملى و سَويلن بتون كائناتدهكى بتون حُسن و جمال و محاسن و كمالات، اونڭ جمالنه و كمالنه إشارت ايدن و دلالت ايدن و أماره اولان بر ذاتى، محبوب و معبود إتّخاذ ايت...»
هم دير: «أى إنسان! اونڭ أسماء و صفاتنه عائد إستعدادِ محبّتڭى، سائر بقاسز موجوداته ويرمه؛ فائدهسز مخلوقاته طاغيتمه. چونكه آثار و مخلوقات فانيدرلر. فقط او آثارده و او مصنوعاتده نقشلرى، جلوهلرى گورونن أسماءِ حسنى باقيدرلر، دائميدرلر. و أسماء و صفاتڭ هر بريسنده بيڭلر مراتبِ إحسان و جمال و بيڭلر طبقاتِ كمال و محبّت وار. سن يالڭز رحمٰن إسمنه باق كه: جنّت بر جلوهسى و سعادتِ أبديه بر لمعهسى و دنيادهكى بتون رزق و نعمت، بر قطرهسيدر.»
ايشته شو موازنه، أهلِ ضلالتله أهلِ ايمانڭ حيات و وظيفه جهتندهكى ماهيتلرينه إشارت ايدن
﴿لَقَدْ خَلَقْنَا الْاِنْسَانَ فٖٓى اَحْسَنِ تَقْوٖيمٍ ۞ ثُمَّ رَدَدْنَاهُ اَسْفَلَ سَافِلٖينَ ۞ اِلَّا الَّذٖينَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ﴾
هم نتيجه و عاقبتلرينه إشارت ايدن (فَمَا بَكَتْ عَلَيْهِمُ السَّمَٓاءُ وَالْاَرْضُ) اولان آيته دقّت ايت. نه قدر علوى، معجزانه، بيان ايتديگمز موازنهيى إفاده ايدرلر. برنجى آيت، اون برنجى سوزده تفصيلًا او آيتڭ إعجازكارانه و ايجازكارانه إفاده ايتديگى حقيقتى، او سوزده بيان ايديلديگندن، اونى اورايه حواله ايدرز. ايكنجى آيت ايسه، يالڭز بر كوچك إشارتله گوسترهجگز كه، نه قدر علوى بر حقيقتى إفاده ايدييور. شويله كه:
شو آيت، مفهومِ موافق ايله شويله فرمان ايدييور: «أهلِ ضلالتڭ ئولمهسيله، سماوات و زمين، اونلرڭ اوستنده آغلامييورلر.» و مفهومِ مخالف ايله دلالت ايدييور كه: «أهلِ ايمانڭ دنيادن گيتمهسيله، سماوات و زمين، اونلرڭ اوستنده آغلايور.» يعنى: أهلِ ضلالت، مادام سماوات و أرضڭ وظيفهلرينى إنكار ايدييور. معنالرينى بيلمهيور. اونلرڭ قيمتلرينى إسقاط ايدييور. صانعلرينى طانيمايور. اونلره قارشى بر حقارت، بر عداوت ايتديگندن ألبته سماوات و زمين، اونلره آغلامق دگل، بلكه اونلره نفرين يعنى يددعا ايدرلر و اونلرڭ گبرمهسيله ممنون اولورلر.
و مفهومِ مخالف ايله دير: «سماوات و أرض، أهلِ ايمانڭ ئولمهسيله آغلارلر.» زيرا أهلِ ايمان ايسه (چونكه) سماوات و أرضڭ وظيفهلرينى بيلير. حقيقى حقيقتلرينى تصديق ايدييور. و اونلرڭ إفاده ايتدكلرى معنالرى ايمان ايله آڭلايور. «نه قدر گوزل ياپيلمشلر، نه قدر گوزل خدمت ايدييورلر.» دييور. و اونلره لايق قيمتى ويرييور و إحترام ايدييور. جنابِ حق حسابنه اونلره و اونلر آيينه اولدقلرى أسمايه محبّت ايدييور. ايشته بو سرّ ايچوندر كه، سماوات و زمين، آغلار گبى أهلِ ايمانڭ زوالنه محزون اولويورلر.
مهمّ بر سؤال:
دييورسڭز كه: «محبّت، إختيارى دگل. هم إحتياجِ فطرىيه بناءً، لذيذ طعاملرى و ميوهلرى سَوهرم. پدر و والده و أولادلريمى سَوهرم. رفيقۀِ حياتمى سَوهرم. دوست و أحبابلريمى سَوهرم. أنبيا و أوليايى سَوهرم. حياتمى، گنجلگمى سَوهرم. بهارى و گوزل شيلرى و دنيايى سَوهرم. ناصل بونلرى سوميهجگم؟ ناصل بتون بو محبّتلرى، جنابِ حقّڭ ذات و صفات و أسماسنه ويرهبيليرم؟ بو نه ديمكدر؟
الجواب:
«درت نكته»يى ديڭله.
برنجى نكته:
محبّت، چندان إختيارى دگل. فقط إختيار ايله، محبّتڭ يوزى، بر محبوبدن ديگر بر محبوبه دونهبيلير. مثلا: بر محبوبڭ چركينلگنى گوسترمكله وياخود أصل لايقِ محبّت اولان ديگر بر محبوبه پرده ويا آيينه اولديغنى گوسترمكله، محبّتڭ يوزى، مجازى محبوبدن حقيقى محبوبه چوريلهبيلير.
ايكنجى نكته:
تعداد ايتديگڭ سَوْدكلريڭى، سومه ديمييورز. بلكه اونلرى جنابِ حقّڭ حسابنه و اونڭ محبّتى نامنه سهو، ديرز. مثلا: لذيذ طعاملرى، گوزل ميوهلرى، جنابِ حقّڭ إحسانى و او رحمٰنِ رحيمڭ إنعامى جهتنده سَوْمك، «رحمٰن» و «منعم» إسملرينى سَوْمكدر، هم معنوى بر شكردر. شو محبّت، يالڭز نفس حسابنه اولماديغنى و رحمٰن نامنه اولديغنى گوسترن؛ مشروع دائرهسنده قناعتكارانه قزانمق و متفكّرانه، متشكّرانه يمكدر.
هم پدر و والدهيى شفقت ايله تجهيز ايدن و سنى اونلرڭ مرحمتلى أللريله تربيه ايتديرن حكمت و رحمت حسابنه اونلره حرمت و محبّت، جنابِ حقّڭ محبّتنه عائددر. او محبّت و حرمت، شفقت لِلّٰه ايچون اولديغنه علامتى شودر كه: اونلر إختيار اولدقلرى و سڭا هيچ بر فائدهلرى قالماديغى و سنى زحمت و مشقّته آتدقلرى زمان، داها زياده محبّت و مرحمت و شفقت ايتمكدر.
﴿اِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ اَحَدُهُمَٓا اَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَهُمَٓا اُفٍّ﴾
آيتى بش مرتبه حرمت و شفقته أولادى دعوت ايتمهسى؛ قرآنڭ نظرنده والديْنڭ حقوقلرى نه قدر أهمّيتلى و عقوقلرى نه درجه چركين اولديغنى گوسترر. مادام پدر؛ كيمسهيى دگل، يالڭز ولدينڭ كندندن داها زياده ايى اولماسنى ايستر. اوڭا مقابل ولد دخى، پدره قارشى حق دعوا ايدهمز. ديمك والديْن و ولد اورتهسنده فطرةً سببِ مناقشه يوق. زيرا مناقشه، يا غبطه و حسددن گلير. پدرده اوغلنه قارشى او يوق. ويا مناقشه، حقسزلقدن گلير. ولدڭ حقّى يوقدر كه، پدرينه قارشى حق دعوا ايتسين. پدرينى حقسز گورسه ده، اوڭا عصيان ايدهمز. ديمك پدرينه عصيان ايدن و اونى رنجيده ايدن، إنسان بوزماسى بر جاناواردر.
و أولادلريڭى، او ذاتِ رحيمِ كريمڭ هديهلرى اولديغى ايچون كمالِ شفقت و مرحمت ايله اونلرى سَوْمك و محافظه ايتمك، ينه حقّه عائددر. و او محبّت ايسه، جنابِ حقّڭ حسابنه اولديغنى گوسترن علامت ايسه: وفاتلرنده صبر ايله شكردر، مأيوسانه فرياد ايتمهمكدر. «خالقمڭ بنم نظارتمه ويرديگى سَويملى بر مخلوقى ايدى، بر مملوكى ايدى، شيمدى حكمتى إقتضا ايتدى، بندن آلدى، داها ايى بر يره گوتوردى. بنم او مملوكده بر ظاهرى حصّهم وارسه، حقيقى بيڭ حصّه اونڭ خالقنه عائددر. اَلْحُكْمُ لِلّٰه» دييوب تسليم اولمقدر.
هم دوست و أحباب ايسه: أگر اونلر ايمان و عملِ صالح سببيله جنابِ حقّڭ دوستلرى ايسهلر، «اَلْحُبُّ فِى اللّٰهِ» سرّنجه او محبّت دخى، حقّه عائددر.
هم رفيقۀِ حياتڭى، رحمتِ إلٰهيهنڭ مونس، لطيف بر هديهسى اولديغى جهتيله سهو و محبّت ايت. فقط چابوق بوزولان حسنِ صورتنه محبّتڭى باغلامه. بلكه قادينڭ أڭ جاذبهدار، أڭ طاتلى گوزللگى، قادينلغه مخصوص بر لطافت و نزاكت ايچندهكى حسنِ سيرتيدر. و أڭ قيمتدار و أڭ شيرين جمالى ايسه؛ علوى، جدّى، صميمى، نورانى شفقتيدر. شو جمالِ شفقت و حسنِ سيرت، آخر حياته قدر دوام ايدر، زيادهلشير. و او ضعيفه و لطيفه مخلوقڭ حقوقِ حرمتى، او محبّتله محافظه ايديلير. يوقسه حسنِ صورتڭ زواليله، أڭ محتاج اولديغى بر زمانده بيچاره حقّنى غائب ايدر.
هم أنبياء و أوليايى سَوْمك، جنابِ حقّڭ مقبول عبادى اولمق جهتيله، جنابِ حقّڭ نامنه و حسابنهدر و او نقطۀِ نظردن اوڭا عائددر.
هم حياتى، جنابِ حقّڭ إنسانه و سڭا ويرديگى أڭ قيمتدار و حياتِ باقيهيى قزانديرهجق بر سرمايه و بر دفينه و باقى كمالاتڭ جهازاتنى جامع بر خزينه جهتيله اونى سَوْمك، محافظه ايتمك، جنابِ حقّڭ خدمتنده إستخدام ايتمك، ينه او محبّت بر جهتده معبوده عائددر.
هم گنجلگڭ لطافتنى، گوزللگنى؛ جنابِ حقّڭ لطيف، شيرين، گوزل بر نعمتى نقطۀِ نظرندن إستحسان ايتمك، سَوْمك، حسنِ إستعمال ايتمك، شاكرانه بر نوع محبّتِ مشروعهدر.
هم بهارى؛ جنابِ حقّڭ نورانى أسمالرينڭ أڭ لطيف، گوزل نقشلرينڭ صحيفهسى و صانعِ حكيمڭ آنتيقه صنعتنڭ أڭ مزيَّن و شعشعهلى بر مشهرِ صنعتى اولديغى جهتيله متفكّرانه سَوْمك، جنابِ حقّڭ أسماسنى سَوْمكدر.
هم دنيايى؛ آخرتڭ مزرعهسى و أسماءِ إلٰهيهنڭ آيينهسى و جنابِ حقّڭ مكتوباتى و موقّت بر مسافرخانهسى جهتنده سَوْمك، (نفسِ أمّاره قاريشمهمق شرطيله) جنابِ حقّه عائد اولور.
الحاصل: دنيايى و اوندهكى مخلوقاتى معناىِ حرفيله سهو. معناىِ إسميله سومه. «نه قدر گوزل ياپيلمش» دى. «نه قدر گوزلدر» ديمه. و قلبڭ باطننه، باشقه محبّتلرڭ گيرمهسنه ميدان ويرمه. چونكه باطنِ قلب، آيينۀِ صمددر و اوڭا مخصوصدر. (اَللّٰهُمَّ ارْزُقْنَا حُبَّكَ وَحُبَّ مَا يُقَرِّبُنَا اِلَيْكَ) دى.
ايشته بتون تعداد ايتديگمز محبّتلر، أگر بو صورتله اولسه، هم ألمسز بر لذّت ويرر، هم بر جهتده زوالسز بر وصالدر. هم محبّتِ إلٰهيهيى زيادهلشديرر. هم مشروع بر محبّتدر. هم عينِ لذّت بر شكردر. هم عينِ محبّت بر فكردر.
مثلا: ناصلكه بر پادشاهِ عالى، (حاشيه) سڭا بر ألمايى إحسان ايتسه، او ألمايه ايكى محبّت و اونده ايكى لذّت وار: برى؛ ألما، ألما اولديغى ايچون سَويلير و ألمايه مخصوص و ألما قدر بر لذّت وار. شو محبّت پادشاهه عائد دگل. بلكه حضورنده او ألمايى آغزينه آتوب يين آدم، پادشاهى دگل، ألمايى سَور و نفسنه محبّت ايدر. بعضًا اولور كه؛ پادشاه او نفسپرورانه اولان محبّتى بگنمز، اوندن نفرت ايدر. هم ألما لذّتى دخى جزئيدر. هم زوال بولور؛ ألمايى يديكدن صوڭره او لذّت دخى گيدر، بر تأسّف قالير. ايكنجى محبّت ايسه: ألما ايچندهكى ألما ايله گوستريلن إلتفاتاتِ شاهانهدر. گويا او ألما، إلتفاتِ شاهانهنڭ نمونهسى و مجسّميدر دييه باشنه قويان آدم، پادشاهى سَوْديگنى إظهار ايدر. هم إلتفاتڭ غلافى اولان او ميوهده اويله بر لذّت وار كه، بيڭ ألما لذّتنڭ فوقندهدر. ايشته شو لذّت عينِ شكراندر. شو محبّت، پادشاهه قارشى حرمتلى بر محبّتدر.
___
(حاشيه): بر زمان ايكى عشيرت رئيسى، بر پادشاهڭ حضورينه گيرمشلر، يازيلان عين وضعيتده بولونمشلر.
___
عينًا اونڭ گبى بتون نعمتلره و ميوهلره، ذاتلرى ايچون محبّت ايديلسه، يالڭز مادّى لذّتلريله غافلانه تلذّذ ايتسه، او محبّت نفسانيدر. او لذّتلر ده گچيجى و ألمليدر. أگر جنابِ حقّڭ إلتفاتاتِ رحمتى و إحساناتنڭ ميوهلرى جهتيله سوسه و او إحسان و إلتفاتاتڭ درجۀِ لطفلرينى تقدير ايتمك صورتنده كمالِ إشتها ايله لذّت آلسه؛ هم معنوى بر شكر، هم ألمسز بر لذّتدر...
اوچنجى نكته:
جنابِ حقّڭ أسماسنه قارشى اولان محبّتڭ طبقاتى وار: سابقًا بيان ايتديگمز گبى؛ بعضًا آثاره محبّت صورتيله أسمايى سَور. بعضًا أسمايى، كمالاتِ إلٰهيهنڭ عنوانلرى اولديغى جهتله سَور. بعضًا إنسان، جامعيتِ ماهيت جهتيله حدسز إحتياجات نقطهسنده أسمايه محتاج و مشتاق اولور و او إحتياجله سَور. مثلا: سن بتون شفقت ايتديگڭ أقربا و فقرا و ضعيف و محتاج مخلوقاته قارشى، عاجزانه إستمداد إحتياجنى حسّ ايتديگڭ حالده؛ برى چيقسه، ايستديگڭ گبى اونلره اييلك ايتسه، او ذاتڭ إنعام ايديجى عنوانى و كريم إسمى نه قدر سنڭ خوشڭه گيدر، نه قدر او ذاتى، او عنوان ايله سَوهرسڭ. اويله ده: يالڭز جنابِ حقّڭ رحمٰن و رحيم إسملرينى دوشون كه: سن سَوْديگڭ و شفقت ايتديگڭ بتون مؤمن آبا و أجداديڭى و أقربا و أحبابڭى دنياده نعمتلرڭ أنواعيله و جنّتده أنواعِ لذائذ ايله و سعادتِ أبديهده اونلرى سڭا گوستروب و كندينى اونلره گوسترمهسيله مسعود ايتديگى جهتده او «رحمٰن» إسمى و «رحيم» عنوانى، نه قدر سَويلمگه لايقدرلر و نه درجه او ايكى إسمه روحِ بشر محتاج اولديغنى قياس ايدهبيليرسڭ. و نه درجه، (اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى رَحْمَانِيَّتِهٖ وَعَلٰى رَحٖيمِيَّتِهٖ) يرندهدر آڭلارسڭ.
هم علاقهدار اولديغڭ و پريشانيتلرندن متأثّر اولديغڭ؛ سنڭ بر نوع خانهڭ و ايچندهكى موجودات، سنڭ او خانهڭڭ انسيتلى لوازماتى و سَويملى مزيّناتى حكمنده اولان دنيايى و ايچندهكى مخلوقاتى كمالِ حكمت ايله تنظيم و تدبير و تربيه ايدن ذاتڭ «حكيم» إسمنه و «مربّى» عنواننه سنڭ روحڭ نه قدر محتاج، نه قدر مشتاق اولديغنى دقّت ايتسهڭ آڭلارسڭ. هم بتون علاقهدار اولديغڭ و زواللريله متألّم اولديغڭ إنسانلرى، موتلرى هنگامنده عدم ظلماتندن قورتاروب شو دنيادن داها گوزل بر يرده يرلشديرن بر ذاتڭ «وارث، باعث» إسملرينه، «باقى، كريم، محيى و محسن» عنوانلرينه نه قدر روحڭ محتاج اولديغنى دقّت ايتسهڭ آڭلارسڭ.
ايشته إنسانڭ ماهيتى علويه، فطرتى جامعه اولديغندن؛ بيڭلر أنواعِ حاجات ايله بيڭبر أسماءِ إلٰهيهيه، هر بر إسمڭ چوق مرتبهلرينه فطرةً محتاجدر. مضاعف إحتياج، إشتياقدر. مضاعف إشتياق، محبّتدر. مضاعف محبّت دخى عشقدر. روحڭ تكمّلاتنه گوره مراتبِ محبّت، مراتبِ أسمايه گوره إنكشاف ايدر. بتون أسمايه محبّت دخى (چونكه او أسماء ذاتِ ذو الجلالڭ عنوانلرى و جلوهلرى اولديغندن) محبّتِ ذاتيهيه دونر. شيمدى يالڭز نمونه اولارق بيڭبر أسمادن يالڭز «عدل» و «حكم» و «حق» و «رحيم» إسملرينڭ بيڭبر مرتبهلرندن بر مرتبهيى بيان ايدهجگز. شويله كه:
حكمت و عدل ايچندهكى «رحمٰن الرحيم» و «حق» إسمنى أعظمى بر دائرهده گورمك ايسترسهڭ، شو تمثيله باق: ناصلكه بر اوردوده درت يوز مختلف طائفهلر بولونديغنى فرض ايدييورز كه؛ هر بر طائفه بگنديگى ألبسهلرى آيرى، خوشنه گيتديگى أرزاقى آيرى، راحتله إستعمال ايدهجگى سلاحلرى آيرى و مزاجنه دوا اولاجق علاجلرى آيرى اولدقلرى حالده؛ بتون او درت يوز طائفه، آيرى آيرى طاقم، بولوك تفريق ايديلميهرك، بلكه بربرينه قاريشق اولديغى حالده اونلرى كمالِ شفقت و مرحمتندن و خارق العاده إقتدارندن و معجزانه علم و إحاطهسندن و فوق العاده عدالت و حكمتندن، مِثلسز بر تك پادشاه اونلرڭ هيچ برينى شاشيرميهرق، هيچ برينى اونوتميهرق، بتون آيرى آيرى اونلره لايق ألبسه، أرزاق، علاج و سلاحلرينى معينسز اولارق بِالذّات كنديسى ويرسه، او ذات عجبا نه قدر مقتدر، مشفق، عادل، كريم بر پادشاه اولديغنى آڭلارسڭ. چونكه بر طابورده اون ملّتدن أفراد بولونسه، اونلرى آيرى آيرى گيديرمك و تجهيز ايتمك چوق مشكل اولديغندن، بِالمجبوريه نه جنسدن اولورسه اولسون، بر طرزده تجهيز ايديلير.
ايشته اويله ده: جنابِ حقّڭ عدل و حكمت ايچندهكى إسمِ «حق و رحمٰن الرحيم»ڭ جلوهسنى گورمك ايسترسهڭ، بهار موسمنده زمينڭ يوزنده چاديرلرى قورولمش، محتشم درت يوز بيڭ ملّتدن مركّب نباتات و حيوانات اوردوسنه باق كه؛ بتون او ملّتلر، او طائفهلر، بربرى ايچنده اولدقلرى حالده، هر برينڭ لباسى آيرى، أرزاقى آيرى، سلاحى آيرى، طرزِ حياتى آيرى، تعليماتى آيرى، ترخيصاتى آيرى اولدقلرى حالده و او حاجاتلرينى تدارك ايدهجك إقتدارلرى و او مطالبى ايستيهجك ديللرى اولماديغى حالده، دائرۀِ حكمت و عدل ايچنده، ميزان و إنتظام ايله «حق» و «رحمٰن»، «رزّاق» و «رحيم»، «كريم» عنوانلرينى سير ايت، گور. ناصل هيچ برينى شاشيرميهرق، اونوتميهرق، إلتباس ايتميهرك تربيه و تدبير و إداره ايدر.
ايشته، بويله حيرت ويريجى محيط بر إنتظام و ميزان ايله ياپيلان بر ايشه، باشقهلرينڭ پارمقلرى قاريشهبيلير مى؟ واحدِ أحد، حكيمِ مطلق، قادرِ كلّ شيدن باشقه، بو صنعته، بو تدبيره، بو ربوبيته، بو تدويره هانگى شى ألنى اوزاتهبيلير؟ هانگى سبب مداخله ايدهبيلير؟