چابوق يوتديغى ايچون مخزنه آز گيدن ياغمور، ألبته او موازنۀِ واسعهيى محافظه ايدهمديگندن، او نيلِ مبارك عادتِ أرضيه فوقنده بر غيبى جنّتدن چيقييور دييه روايتى، غايت معنيدار و گوزل بر حقيقتى إفاده ايدييور.
ايشته، دڭز و نهرلرڭ دڭزلر گبى حقيقتلرينڭ و شهادتلرينڭ بيڭدن بريسنى گوردى. و عمومى بِالإجماع دڭزلرڭ بيوكلگى نسبتنده بر قوّتله (لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ) دير و بو شهادته دڭزلر مخلوقاتى عددنجه شاهدلر گوسترر دييه آڭلادى. و دڭزلرڭ و نهرلرڭ عموم شهادتلرينى إراده ايدهرك إفاده ايتمك معناسنده، برنجى مقامڭ دردنجى مرتبهسنده:
﴿لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذٖى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهٖ فٖى وَحْدَتِهٖ جَمٖيعُ الْبِحَارِ وَالْاَنْهَارِ بِجَمٖيعِ مَا فٖيهَا بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقٖيقَةِ التَّسْخٖيرِ وَالْمُحَافَظَةِ وَالْاِدِّخَارِ وَالْاِدَارَةِ الْوَاسِعَةِ الْمُنْتَظَمَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ﴾
دينيلمش.
*
صوڭره طاغلر و صحرالر، سياحتِ فكريهده بولونان او يولجىيى چاغيرييورلر، «صحيفهلريمزى ده اوقو!» دييورلر. او ده باقار، گورور كه: طاغلرڭ كلّى وظيفهلرى و عمومى خدمتلرى او قدر عظمتلى و حكمتليدرلر؛ عقللرى حيرت ايچنده بيراقير. مثلا: طاغلرڭ زميندن أمرِ ربّانى ايله چيقمالرى و زمينڭ ايچنده، إنقلاباتِ داخليهدن نشئت ايدن هيجاننى و غضبنى و حدّتنى، چيقمالريله تسكين ايدهرك؛ زمين او طاغلرڭ فيشقيرمسيله و منفذيله تنفّس ايدوب، ضررلى اولان صارصينتيلردن و زلزلۀِ مضرّهدن قورتولوب، وظيفۀِ دوريهسنده سكنهسنڭ إستراحتلرينى بوزمييور. ديمك ناصلكه سفينهلرى صارصينتيدن وقايه و موازنهلرينى