ياپراقلرى گبى إنتظاملى برر قدرى مقدارى واردر. مادام أڭ عادى و بسيط أشياده بويله قدرڭ تجلّيسى وار. ألبته عموم أشيانڭ وجودندن أوّل يازيلى اولديغنى إفاده ايدر و آز بر دقّتله آڭلاشيلير.
شيمدى، وجودندن صوڭره هر شيئڭ سرگذشتِ حياتى يازيلديغنه دليل ايسه؛ عالمده «كتابِ مبين» و «إمامِ مبين»دن خبر ويرن بتون ميوه‌لر و «لوحِ محفوظ»دن خبر ويرن و إشارت ايدن إنسانده‌كى بتون قوّۀِ حافظه‌لر برر شاهددر، برر أماره‌در. أوت هر بر ميوه، بتون آغاجڭ مقدّراتِ حياتى اونڭ قلبى حكمنده اولان چكردگنده يازيلييور. إنسانڭ سرگذشتِ حياتيله برابر قسمًا عالمڭ حادثاتِ ماضيه‌سى، قوّۀِ حافظه‌سنده اويله بر صورتده يازيلييور كه؛ گويا خردل كوچكلگنده بو قوّه‌جكده دستِ قدرت، قلمِ قدريله إنسانڭ صحيفۀِ أعمالندن كوچك بر سند إستنساخ ايده‌رك، إنسانڭ ألنه ويروب، دماغنڭ جيبنه قويمش. تا، محاسبه وقتنده اونڭله خاطرلاتسين. هم تا مطمئن اولسون كه؛ بو فنا و زوال هرج و مرجنده بقا ايچون پك چوق آيينه‌لر وار كه، قديرِ حكيم زائللرڭ هويتلرينى اونلرده ترسيم ايدوب إبقا ايدييور. هم بقا ايچون پك چوق لوحه‌لر وار كه، حفيظِ عليم فانيلرڭ معنالرينى اونلرده يازييور.
الحاصل: مادام أڭ بسيط و أڭ آشاغى درجۀِ حيات اولان نباتات حياتى، بو درجه قدرڭ نظامنه تابعدر. ألبته أڭ يوكسك درجۀِ حيات اولان حياتِ إنسانيه، بتون تفرّعاتيله قدرڭ مقياسيله چيزيلمشدر و قلميله يازيلييور. أوت ناصل قطره‌لر، بلوطدن خبر ويرر؛ رشحه‌لر، صو منبعنى گوسترر؛ سندلر، جزدانلر، بر دفترِ كبيرڭ وجودينه إشارت ايدرلر. اويله ده: شو مشهوديمز اولان، ذى‌حياتلرده‌كى إنتظامِ مادّى اولان بديهى قدر و إنتظامِ معنوى و حياتى اولان نظرى قدرڭ رشحه‌لرى، قطره‌لرى، سندلرى، جزدانلرى حكمنده اولان ميوه‌لر، نطفه‌لر، تخملر، چكردكلر،