ياڭليشسز اولارق ايشلر، وضعيتلر آلير. وظيفه‌سى بيتدكدن صوڭره قالقار گيدر. ايشته متحرّك هوانڭ متحرّك ذرّه‌سى، يا نباتاته و حيواناته، حتّى ميوه‌لرينه و چيچكلرينه گيديريلن صورتلرڭ، مقدارلرڭ تشكيلاتنى، بيچيمنى بيلمسى لازم گلديگى وياخود اونلر، بر بيلنڭ أمر و إراده‌سيله مأمور اولماسى لازم گلديگى گبى؛ ساكن طوپراق، ساكن اولان هر بر ذرّه‌سى؛ بتون چيچكلى نباتاتڭ و ميوه‌دار آغاجلرڭ تخملرينه مدار و منشأ اولمق قابل اولديغندن هانگى تخم گلسه او ذرّه‌ده، يعنى مِثليت إعتباريله بر ذرّه حكمنده اولان بر آووج طوپراقده كندينه مخصوص بر فابريقه و بتون لوازماتنه و تشكيلاتنه لازم بتون جهازاتى بولونديغندن؛ او ذرّه‌ده و او ذرّه‌نڭ قولبه‌جگى اولان او بر آووج طوپراقده؛ أشجار و نباتات و چيچكلر و ميوه‌لر أنواعى عددنجه منتظم معنوى ماكينه و فابريقه‌لرى بولونماسى وياخود معجزه‌كار، هر شيئى هيچدن ايجاد ايدر و هر شيئڭ هر شيئنى و هر جهتنى بيلير بر علم و قدرت بولونماسى لازمدر وياخود بر قديرِ مطلق، بر عليمِ كلِّ شيئڭ أمر و إذنيله، حول و قوّتيله او وظيفه‌لر گورديريلور.
أوت ناصلكه بر عجمى، خام، عامى، عادى، هم كور بر آدم آوروپايه گيتسه؛ بتون فابريقه‌لره، تزگاهلره گيرسه، استادانه كمالِ إنتظام ايله هر بر صنعتده، هر بر بناده ايشلر، اويله أثرلر ياپار كه نهايت درجه‌ده حكمتلى، صنعتلى، هركسى حيرتده بيراقييور. ذرّه مقدار شعورى اولان بيلير كه: او آدم، كندى باشيله ايشله‌مييور. بلكه بر استادِ كلّ، اوڭا درس ويرر، ايشلتديرر. هم ناصلكه بر كور، عاجز، يرندن قالقه‌مييور، بسيط بر قولبه‌جگنده اوطورمش بر آدم بولونويور. حالبوكه او قولبه‌جگه بر درهم گبى كوچك بر طاش، كميك و پاموق گبى برر مادّه ويريلييور. حالبوكه او قولبه‌جكدن بطمانلرله شكر، طوپلرله چوخه، بيڭلرله مجوهرات، غايت صنعتلى، مرصّعاتلى لباسلر، لذّتلى طعاملر چيقوب گلسه؛ ذرّه مقدار عقلى اولان ديميه‌جك مى كه: «او آدم، غايت معجزه‌كار بر ذاتڭ منشأِ معجزاتى اولان