سنوحات - طلوعات - إشارات
مؤلّفى
بديع الزمان
سعيد نورسى
إفادۀِ مرام
بعض آياتى دوشونوركن بعض نكتهلر قلبمه خطور ايدهرك نوطه صورتنده قيد ايتدم. ألفاظجه زنگين دگلم، إسرافى ده (سومهم)، تشريفاتجى ألفاظى (بگنمهم)، ايجازمدن طاريلمه. (خُذْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ اَحْسَنَهُ) قاعدهسيله سڭا خوش گلن شيلرى آل، سڭا خوش گورونمهينى بڭا بيراق، ايليشمه!..
سعيد
* * *
﴿بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ﴾
﴿اَلَّذٖينَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ﴾ (١)
___
(١): يالڭز إطلاقڭ نكتهسنى بيان ايدر.
___
قرآن «صالحاتى» مطلق، مبهم بيراقييور. چونكه أخلاق و فضيلتلر، حسن و خير چوغى نسبيدرلر. نوعدن نوعه گچدكجه دگيشير. صنفدن صنفه نازل اولدقجه آيريلير. محلدن محلّه تبديلِ مكان ايتدكجه باشقهلاشير. جهت مختلف اولسه، مختلف اولور. فرددن جماعته، شخصدن ملّته چيقدقجه ماهيتى دگيشير.
مثلا: جسارت، سخاوت أرككده غيرت، حميت، معاونته سببدر. قاريده نشوزه، وقاحته، زوج حقّنه تجاوزه سبب اولابيلير.
مثلا: ضعيفڭ قوىيه قارشى عزّتِ نفسى، قويده تكبّر اولور. قوينڭ ضعيفه قارشى تواضعى، ضعيفده تذلّل اولور.
مثلا: بر اولو الأمر، مقامندهكى جدّيتى وقار، محويتى ذلّتدر. خانهسنده جدّيتى كبر، محويتى تواضعدر.
مثلا: ترتيبِ مقدّماتده تفويض، تنبللكدر. ترتّبِ نتيجهده توكّلدر. ثمرۀِ سعينه، قسمتنه رضا قناعتدر. مَيلِ سعيى قوّتلنديرر. موجوده إكتفا، دونهمّتلكدر.
مثلا: فرد متكلّمِ وحده اولسه مسامحهسى، فداكارلغى عملِ صالحدر. متكلّمِ مع الغير اولسه خيانت اولور.
مثلا: بر شخص كندى نامنه هضمِ نفس ايدر، تفاخر ايدهمز؛ ملّت نامنه تفاخر ايدر، هضمِ نفس ايدهمز. هر برنده برر مثال گوردڭ، إستنباط ايت.
مادام كه قرآن بتون طبقاته، بتون أعصارده، كافّۀِ أحوالده شامل بر خطابِ أزليدر. هم نسبى حسن، خير چوقدر. صالحاتدهكى إطلاقى، بليغانه بر ايجازِ مطنبدر. بيانده سكوتى، گنيش بر سوزدر.
* * *
﴿وَاِنَّ الْفُجَّارَ لَفٖى جَحٖيمٍ﴾
عاقبت، عقابه دليلدر؛ حدسًا اونى گوسترييور. معصيتڭ أكثريا دنياده اولان عاقبتى، بر أمارۀِ حدسيهدر كه، جزاسى ده بر عقاب واردر. چونكه هركس خصوصى بر تجربه ايله حدسًا گورويور كه؛ هيچ بر مناسبتِ طبيعيه اولماديغى حالده، معصيت بر نتيجۀِ سيّئهيه منجر اولور. بو قدر كثرت و وسعتله تصادف اولاماز.
أگر شو عموم مختلف تجربهلر نظره آلينيرسه گورونور كه؛ نقطۀِ إشتراك يالڭز طبيعتِ معصيتدر كه، جزايى إستلزام ايدييور. ديمك جزا، معصيتڭ لازمِ ذاتيسيدر.
مادام كه دنياده فى الجمله بو لازم، صِرف طبيعتِ معصيت ايچون ترتّب ايدييور. ألبته بو دارده ترتّب ايتمهين، باشقه دارده ترتّب ايدهجكدر. عجبا كيم واردر كه، كوچوجك بر تجربه گچيرمهمش و ديمهمش كه: «فلان آدم فنالق ايتدى، بلاسنى بولدى.»
* * *
﴿وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَٓائِلَ لِتَعَارَفُوا﴾
﴿اَىْ لِتَعَارَفُوا.. فَتَعَاوَنُوا.. فَتَحَابُّوا.. لَا لِتَنَاكَرُوا.. فَتَعَانَدُوا.. فَتَعَادُّوا..﴾
بر نفر طاقمده، بولوكده، طابورده، فرقهده برر رابطهسى، برر وظيفهسى اولديغى گبى؛ هركسڭ هيئتِ إجتماعيهده متسلسل روابط و وظائفى واردر. خليطه شكلنده غيرِ معيّن اولسه، تعارف و تعاون اولماز.
عنصريتڭ إنتباهى يا مثبتدر كه، شفقتِ جنسيه ايله إنتعاشه گلير كه، تعارفله تعاونه سببدر. ويا منفيدر كه، حرصِ عِرقى ايله إنتباهه گلير كه، تناكرله تعاندڭ سببيدر. إسلاميت بونى ردّ ايدر.
* * *
﴿وَمَا مِنْ دَٓابَّةٍ فِى الْاَرْضِ اِلَّا عَلَى اللّٰهِ رِزْقُهَا﴾
رزق حيات قدر، قدرت نظرنده أهمّيتليدر. قدرت چيقارييور، قدر گيديرييور، عنايت بسلهيور. قدرتِ أزليه دهشتلى بر فعاليتله عالمِ كثيفى، عالمِ لطيفه قلب و ذرّاتِ كائناتى حياتدن حصّهدار ايتمك ايچون أدنا بر سبب ايله، بر بهانه ايله كمالِ أهمّيتله حياتى ويرديگى گبى؛ عين درجه أهمّيتله مبسوطًا متناسب، رزقى دخى إحضار ايدييور.
حيات، محصّلِ مضبوطدر، گورونور. رزق غيرِ محصّل، تدريجى منتشردر، دوشونديرر.
بر نقطۀِ نظرده دينيلهبيلير: «آجلقدن ئولمك يوقدر.» زيرا شحم وسائر صورتده إدّخار اولونان غدا بيتمهدن أوّل ئولويور. ديمك تركِ عادتدن نشئت ايدن مرض ئولديرر. رزقسزلق دگل.
* * *
﴿وَاِنَّ الدَّارَ الْاٰخِرَةَ لَهِىَ الْحَيَوَانُ﴾ (*)
___
(*): حياتِ حقيقيه آنجق عالمِ آخرتڭ حياتيدر. هم او عالم عينِ حياتدر. هيچ بر ذرّهسى موات دگلدر. ديمك دنيامز ده بر حيواندر.
___
كرهمز حيوانه بڭزهيور. آثارِ حياتى گوسترييور. عجبا يمورطه قدر كوچولسه، بر نوع حيوان اولميهجق ميدر؟ ويا بر ميقروب، كره قدر بيوسه، اوڭا بڭزهميهجك مى؟
حياتى وارسه روحى ده واردر. إنسانِ أكبر اولان عالم، تضمّن ايتديگى منظومۀِ كائنات او درجه حسّاسيت و آثارِ حيات گوسترييور كه؛ بر جسددهكى آزه، أجزا، ذرّات إظهار ايتدكلرى تساند، تجاذب، تعاوندن داها زياده منتظم، مطّرد، مكمّل آثارى گوسترييور.
عجبا عالم إنسان قدر كوچولسه، ييلديزلرى ذرّات و جواهرِ فرده حكمنه گچسه، او ده بر حيوانِ ذىشعور اولميهجق ميدر؟... شو آيت دهشتلى بر سرّى تلويح ايدر. كثرتڭ مبدئى وحدتدر، منتهاسى ده وحدتدر. بو بر دستورِ فطرتدر.
قدرتِ أزليهنڭ فيضِ تجلّيسى و أثرِ إبداعى اولان كائناتدهكى قوّتدن عموم ذرّاته، هر بر ذرّهيه برر ذرّۀِ جاذبه خلق و إحسان ايدهرك و اوندن كائناتڭ رابطهسى اولان متّحد، مستقل، محصّل جاذبۀِ عموميهيى إنشا و ايجاد ايتمشدر. ناصلكه ذرّاتده رشحاتِ قوّت اولان جاذبهلرڭ محصّلهسى بر جاذبۀِ عموميه واردر. او ده قوّتڭ ضياسيدر. إذابهسندن نشئت ايدن بر إستحالۀِ لطيفهسيدر.
كذالك كائناته سرپيلمش قطرات و لمعاتِ حياتڭ دخى محصّلى بر حياتِ عموميه وار اولمق گركدر. حيات وارسه روح ده واردر. اوتهكى گبى منتهاءِ روح، بر مبدأِ روحڭ جلوۀِ فيضيدر. او مبدأِ روح دخى حياتِ أزليهنڭ تجلّيسيدر كه، لسانِ تصوّفده حياتِ ساريه تسميه ايدرلر.
ايشته أهلِ إستغراقڭ إشتباهنڭ سببى و شطحاتڭ منشئى: شو ظلّى، أصله إلتباس ايتمهلريدر.
* * *
﴿وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فٖى سَبٖيلِ اللّٰهِ اَمْوَاتٌ بَلْ اَحْيَٓاءٌ وَلٰكِنْ لَا تَشْعُرُونَ﴾
(اَىْ وَلٰكِنَّهُمْ يَشْعُرُونَ اَنَّهُمْ اَحْيَاءٌ مَا مَاتُوا)
شهيد كندينى حىّ بيلير. (*) فدا ايتديگى حياتى سكراتى طاتمديغندن غيرِ منقطع و باقى گورويور. يالڭز داها نزيه اولارق بولويور. باشقه ميّته نسبتى شوڭا بڭزر كه: ايكى آدم رؤياده لذائذڭ أنواعنه جامع بر باغچهده گزييورلر. برى رؤيا اولديغنى بيلير، أهمّيت ويرمز. ديگرى ايسه يقظه بيلير، حقيقى متلذّذ اولور.
___
(*): عجيب بر واقعه، شو معنايه بڭا قطعى قناعت ويرمشدر.
___
عالمِ رؤيا، عالمِ مثالڭ ظلّى و او ده عالمِ برزخڭ ظلّى اولديغندن، دساتيرلرى متماثلدر.
* * *
﴿مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ اَوْ فَسَادٍ فِى الْاَرْضِ فَكَاَنَّمَا
قَتَلَ النَّاسَ جَمٖيعًا وَمَنْ اَحْيَاهَا فَكَاَنَّمَٓا اَحْيَا النَّاسَ جَمٖيعًا﴾
شو آيت حقدر. عقله منافى اولاماز. حقيقتدر. مجازفه، مبالغه ايچنده بولوناماز. حالبوكه ظاهر دوشونديرر.
برنجى جمله: عدالتِ محضهنڭ أڭ بيوك دستورينى وضع ايدييور. دير كه: بر معصومڭ حياتى، قانى، حتّى عموم بشر ايچون اولسه ده هدر اولماز. ايكيسى نظرِ قدرتده بر اولديغى گبى، نظرِ عدالتده ده بردر. جزئياتڭ كلّىيه نسبتى بر اولديغى گبى، حقّڭ دخى ميزانِ عدالته قارشى عين نسبتدر. او نقطۀِ نظردن، حقّڭ كوچگى بيوگى اولاماز.
لٰكن عدالتِ إضافيه جزئى كلّه فدا ايدر. فقط مختار جزئڭ صريحًا ويا ضمنًا إختيار و رضا ويرمك شرطيله... (أنا)لر (نَحْنُ)يه إنقلاب ايدوب، مزجى جماعت روحى تولّد ايدهرك، كلّه فدا اولمق ايچون فرد ضمنًا رضاداده اولابيلير. بعضًا (نور)، (نار) گورونديگى گبى شدّتِ بلاغت ده مبالغه گورونور.
شوراده نكتۀِ بلاغت اوچ نقطهدن تركّب ايدييور:
برنجيسى: بشرڭ فطرتندهكى إستعدادِ عصيان و تهوّر، غيرِ محدود اولديغنى گوسترمكدر. خيره اولديغى گبى، شرّه دخى إنسانڭ قابليتى نامتناهى گبيدر. خودكاملق ايله اويله إنسان اولور كه، هوس و إحتراصنه مانع هر شيئى، حتّى ألندن گليرسه دنيايى خراب و نوعِ بشرى محو ايتمك ايستر.
ايكنجيسى: إستعدادِ فطرينڭ خارجده درجۀِ قوّتنى إظهارله، ممكنى واقع صورتنده گوسترهرك، نفسى زجر ايدوب -ديمك او طمارِ غدر و عصيان چكردگى گويا بِالقوّهدن بِالفعله چيقوب، إمكاناتى وقوعاته إنقلاب ايدهرك، مستعد اولديغى ثمراتى ويروب، بر شجرۀِ زقّوم صورتنده خيالڭ نصب العيننه وضع ايدر- تا مطلوب اولان تنفّر و إنزجارى، نفسڭ ديبنه قدر ايشلهتيلسين، إرشادى بلاغت بويله اولور.
اوچنجيسى: قضيۀِ مطلقه بعضًا كلّيه و قضيۀِ وقتيۀِ منتشره بعضًا دائمه صورتنده گورونور. حالبوكه بر فرد، بر زمانده حكمه مظهر اولسه، قضيهنڭ منطقًا صدقنه كافيدر. أهمّيتلى بر كميت اولسه، عرفًا دخى طوغريدر. ناصلكه هر ماهيتده بعض خارق العاده أفراد ويا او نوعڭ نهايت درجهده تكمّل ايتمش بر فرد ويا هر فرد ايچون عجيب شرائطه جامع خارقه بر زمان بولونور كه؛ سائر أفراد و أزمنه او فرده ويا او زمانه نسبةً، ذرّهلر قدر كوچوجك باليقلر بالينه باليغنه نسبتى گبيدر.
بو سرّه بناءً جملۀِ اولٰى چندان ظاهرًا كلّيه ايسه، فقط دائمه دگلدر. فقط بشره قاتللگڭ زمان جهتيله أڭ مدهش فردينى نظره وضع ايدييور.
اويله زمان اولور كه، بر كلمه بر اوردويى باتيرير؛ بر گلّه اوتوز ميليونڭ محوينه سبب اولور. ناصلكه اولدى ده... اويله شرائط تحتنده اولور كه، كوچك بر حركت إنسانى أعلاىِ علّيّينه چيقارير. اويله حال اولور كه؛ كوچك بر فعل، إنسانى أسفلِ سافلينه اينديرر.
بويله قضيۀِ مطلقهده ويا منتشرۀِ زمانيهده بويله حاللر، بيوك بر نكته ايچون نظره آلينير. بويله عجيب فردلر و عجيب زمانلر و حاللر مطلق، مبهم بيراقيلير.
مثلا: إنسانلرده (ولى)، جمعهده (دقيقۀِ إجابه)، رمضانده (ليلۀِ قادر)، أسماء الحسنىده (إسمِ أعظم)، عمرده (أجل) مجهول قالدقجه، سائر أفراد دخى قيمتدار قالير، أهمّيت ويريلير.
تعيّن ايتدكجه، سائرلرى رغبتدن دوشر. يگرمى سنه مبهم بر عمر، نهايتى معيّن بيڭ سنهيه مرجّحدر. زيرا وهم، أبديته إحتمال ويرديگندن مبهمده نفسى قانديرر. معيّنده ايسه، ياريسى گچدكدن صوڭره دار آغاجنه تدريجًا تقرّب گبيدر.
تنبيه: بعض آيات و أحاديث واردر كه؛ مطلقهدر، كلّيه تلقّى ايديلمش. هم اويلهلر واردر كه؛ منتشرۀِ موقّتهدر، دائمه ظن ايديلمش. هم مقيّده وار، عام حساب ايديلمش.
مثلا: ديمش بو شى كفردر. يعنى او صفت ايماندن نشئت ايتمهمش، او صفت كافرهدر. او حيثيت ايله او ذات كفر ايتدى دينيلير. فقط موصوفى ايسه ايماندن نشئت ايتدكلرى گبى و ايمانڭ ترشّحاتنه ده حائزه اولان باشقه معصومه أوصافه مالك اولديغندن، او ذات كافردر دينيلمز. إلّا كه، او صفت كفردن نشئت ايتديگى يقينًا بيلينه. زيرا باشقه سببدن ده نشئت ايدهبيلير. صفتڭ دلالتنده (شكّ) وار. ايمانڭ وجودنده ده (يقين) وار. شكّ ايسه يقينڭ حكمنى إزاله ايتمز. تكفيره چابوق جرئت ايدنلر دوشونسونلر!..
ايكنجى جمله: (اَىْ مَنْ اَحْيَاهَا فَكَاَنَّمَٓا اَحْيَا النَّاسَ جَمٖيعًا)
إحيا، معناىِ ظاهرىِّ مجازى إعتباريله، حسنهنڭ غيرِ محدود تضاعف دستورينى گوسترر. معناىِ أصلى إعتباريله خلق و ايجادده شرك و إشتراكى، أساسيله (هدم) ايدن بر برهانه رمزدر. زيرا بو جمله ايله برابر (مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ) طرفَيْندهكى تشبيه، إقتدار معناسنى إفهام ايتديگنى دخى نظره آلينسه، منطقًا عكسِ نقيض قاعدهسيله إستلزام ايدييور كه،
﴿مَنْ لَا يَقْتَدِرُ عَلٰى اِحْيَاءِ النَّاسِ جَمٖيعًا
لَا يَقْتَدِرُ عَلٰى اِحْيَاءِ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ﴾
ديمك إشارةً دلالت ايدييور.
مادام كه إنسانڭ، ممكناتڭ قدرتى، بِالبداهه سماواتڭ، كُرۀِ أرضڭ خلقنه، ايجادينه مقتدر دگلدر. بر طاشڭ، هيچ بر شيئڭ خلقنه ده مقتدر اولاماز.
ديمك أرضى و بتون نجوم و شموسى تسبيح دانهلرى گبى قالديرهجق، چويرهجك قوّتلى بر أله مالك اولميان كيمسه، كائناتده دعواىِ خلق و إدّعاىِ ايجاد ايدهمز.
صنعى تصرّفاتِ بشريه ايسه، فطرتده جارى اولان نواميسِ إلٰهينڭ سريانلرينى كشف ايله، توفيقِ حركت ايدوب، لهنده إستعمال ايتمكدر.
ايشته بو درجه برهانده وضوح، پارلاقلق قرآنڭ رموزِ إعجازندندر. گلهجك آيت بونى إثبات ايدهجكدر.
* * *
﴿مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ﴾
زيرا قدرت ذاتيهدر. عجز تخلّل ايدهمز. ملكوتيته تعلّق ايدر. موانع تداخل ايدهمز. نسبتى قانونيدر. جزء و كلّ، جزئى و كلّى حكمنه گچر.
برنجى نقطه: قدرتِ أزليه، ذاتِ أقدسه لازمۀِ ضروريۀِ ناشئۀِ ذاتيهدر. (عجز) ضدّى اولديغندن بِالضروره، ضروريۀِ ذاتيه ايله، ضدّينڭ ملزومى اولان ذاته عارض اولماز. مادام ذاته عارض اولاماز، قدرته بِالضروره تخلّل ايدهمز. مادام كه تخلّل ايدهمز، قدرتده مراتب بِالضروره اولاماز. زيرا مراتبڭ وجودى، أضدادڭ تداخليلهدر. مثلا حرارتده مراتب، برودتڭ تخلّليلهدر. حُسندهكى درجات، قبحڭ تداخليلهدر. (وَ هَلُمَّ جَرًّا)
ممكناتده حقيقى لزومِ ذاتئِ طبيعى اولماديغندن، كائناتده أضداد بربرينه گيرهبيلمش. مراتب تولّد ايدوب، إختلافات ايله تغيّرات نشئت ايتمشدر.
مادام كه قدرتده مراتب اولاماز، مقدورات دخى بِالضروره قدرته نسبتى بر اولور. أڭ بيوك، أڭ كوچگه مساوى، ذرّات ييلديزلره أمثال اولور.
ايكنجى نقطه: كائناتڭ ايكى جهتى وار، آيينهنڭ ايكى وجهى گبى. برى ملك، برى ملكوتيت. ملك جهتى أضدادڭ جولانگاهيدر. حسن قبح، خير شر، صغر كبر گبى امورڭ محلِّ توارديدر. اونڭ ايچون وسائط و أسباب وضع ايديلمش، تا دستِ قدرت ظاهرًا امورِ خسيسه ايله مباشر اولماسين. عظمت، عزّت اويله ايستر. حقيقى تأثير ويريلمهمش، وحدت اويله ايستر.
ملكوتيت جهتى ايسه، مطلقه شفّافهدر. تشخّصات قاريشماز. او جهت واسطهسز خالقه متوجّهدر. ترتّب، تسلسلى يوقدر. علّيت معلوليت گيرهمز. إعوجاجاتى يوقدر. عوائق مداخله ايدهمز. ذرّه شمسه قارداش اولور.
قدرت هم بسيط، هم نامتناهى، هم ذاتى، محلِّ تعلّقِ قدرت هم واسطهسز، هم لكهسز، هم عصيانسزدر. بيوك كوچگه تكبّرى، جماعت فرده رجحانى، كلّ جزئه نسبةً قدرته قارشى فضله نازلانماسى اولاماز.
اوچنجى نقطه: (لَيْسَ كَمِثْلِهٖ شَىْءٌ ۞ وَلِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى)
تمثيل، تصويرى تسهيل ايتديگندن، تمثيلاتله بو غامض نقطهيى تفهيمه چاليشهجغز.
مثلا: شمسڭ فيضِ تجلّيسى اولان تمثالى، دڭز سطحنده، دڭزڭ قطرهسنده عين هويتى گوسترييور.
مثلا: كائنات حائلسز شمسه متوجّه اولمق شرطيله، متفاوت جام پارچهلرندن فرض ايديلسه، تمثالِ شمس ذرّهده، سطحِ أرضده، عمومده مزاحمتسز، تجزّيسز، تناقصسز بر اولور. ايشته (شفّافيت سرّى).
مثلا: نقطهلردن تركّب ايدن بر دائرۀِ عظيمڭ نقطۀِ مركزيهنڭ ألنده بر (موم) و محيطدهكى نقطهلرڭ أللرنده برر (آيينه) فرض ايديلسه؛ نقطۀِ مركزيهنڭ ويرديگى فيض، مزاحمتسز، تجزّيسز، تناقصسز نسبتى بردر. ايشته (مقابله سرّى).
مثلا: حقيقى بر ميزانڭ ايكى گوزنده ايكى شمس، ايكى ييلديز، ايكى طاغ، ايكى يمورطه، ايكى جوهرِ فرد هانگيسى بولونورسه بولونسون، صرف اولوناجق عين قوّتله، حسّاس ترازينڭ بر كفهسى ثريّايه، بر كفهسى ثرايه اينهبيلير. ايشته (موازنه سرّى).
مثلا: أڭ عظيم بر گمىيى، بر چوجق دخى اويونجغنى چويرديگى گبى چويرر. ايشته (إنتظامڭ سرّى).
مثلا: بر ماهيتِ مجرّده بتون جزئياتنه أڭ أصغريڭه، أڭ أكبرينه يورولمادن، تناقص ايتمهدن، تجزّيسز بر باقار. ملك جهتندهكى تشخّصات، خصوصيات مداخله ايدوب تغيير ايدهمز. ايشته (تجرّدڭ سرّى).
مثلا: بر قوماندان عرش أمرى ايله بر نفرى تحريك، بر اوردويى تحريك ايدر. ايشته (إطاعت سرّى).
زيرا هر شيئڭ بر نقطۀِ كمالى و او نقطهيه بر مَيلى وار. مضاعف مَيل، إحتياج؛ مضاعف إحتياج، عشق؛ مضاعف عشق، إنجذابدر. ماهياتِ ممكناتڭ مطلقه كمالى، مطلق وجوددر. خصوصى كمالى، إستعداداتنى بِالفعله چيقاران خاص وجوددر. بتون كائناتڭ (كُنْ) أمرينه إطاعتى، بر ذرّه نفرى إطاعتى گبيدر. (كُنْ) أمرِ أزليسنه ممكنڭ إطاعت و إمتثالنده، مَيل و إحتياج و شوق و إنجذاب ممتزج، مندمجدر.
نقاطِ ثلاثه خصوصًا اوچنجى نقطهدهكى أسرارِ ستّه ايله، ملك و ممكن جانبنده دگل، ملكوتيت و قدرتِ أزليه جهتنده نظر ايديلسه، إستنكاره إنجرار ايدن إستبعاد زائل و نفس مطمئنّه اولور.
شويله: مادام كه قدرتِ أزليه غيرِ متناهيهدر، ذاتيهدر، ضروريهدر. هر شيئڭ لكهسز، پردهسز جهتِ ملكوتيتى اوڭا متوجّهدر، اوڭا مقابلدر. إمكان إعتباريله متساوى، متوازن الطرفَيْندر. شريعتِ فطريۀِ كبرا اولان نظامه مطيعدر. عوائق و خصوصياتِ متنوّعهدن جهتِ ملكوتيت مجرّددر. كلِّ أعظم، جزءِ أصغره نسبةً، قدرته قارشى زياده نازلانماز، مقاومت ايتمز. حشرده بتون ذوى الأرواح إحياسى، موتآلود بر نوم ايله قيشده اويوشمش بر سينگى، بهارده إحيا و إنعاشندن قدرته داها آغير اولاماز. مذكور اوچ نقطه دقّتِ نظره آلينسه گورونور كه؛ (مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ) مبالغهسز، مجازفهسز طوغريدر، حقدر، حقيقتدر.
* * *