بتر بر عذاب گوردم. هم نباتات و حيوانات عالمنده غايت گوزل، سَويملى و چوق قيمتدار صنعتده اولان ذىحياتلرڭ بر دقيقهده گوزينى آچوب بو سيرانگاهِ كائناته باقار، دقيقهسيله محو اولور، گيدر. بو حالى تماشا ايتدكجه، جگرلرم صيزلايوردى. آغلامق ايله شكوا ايتمك ايستهيور؛ نهدن گلييورلر، هيچ طورمادن گيدييورلر؟.. دييه فلگه قارشى قلبم دهشتلى سؤاللر صورويور و بويله فائدهسز، غايهسز، نتيجهسز، چابوق إعدام ايديلن بو مصنوعجقلر گوزيمز اوڭنده بو قدر إهتمام و دقّت و صنعت و جهازات و تربيه و تدبير ايله قيمتدار بر صورتده ايجاد ايديلدكدن صوڭره، غايت أهمّيتسز پاچاورالر گبى پارچهلانوب، هيچلك قراڭلقلرينه آتيلمالرينى گوردكجه؛ كمالاته مفتون و گوزللكلره مبتلا و قيمتدار شيلره عاشق اولان بتون لطيفهلرم و طويغولرم فرياد ايدوب باغيرييورلردى كه: «نهدن بونلره مرحمت ايديلمييور؟ يازيق دگللر مى؟ بو باش دونديريجى دوراندهكى فنا و زوال نرهدن گلوب بو بيچارهلره مسلّط اولمش؟» دييه مقدّراتِ حياتيهنڭ طيش يوزنده بولونان أليم كيفيتلريله قدره قارشى مدهش إعتراضلر باشلاديغى هنگامده؛ بردن نورِ قرآن، سرِّ ايمان، لطفِ رحمٰن ايله توحيد إمداديمه يتيشدى؛ او قراڭلقلرى آيدينلاتدى، بنم بتون « آه!» و «اوف!»لريمى «اوخ!»لره و آغلامالريمى سرورلره و «يازيق» ديمهلريمى «ما شاء اللّٰه، بارك اللّٰه»لره چويردى. (اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى نوُرِ الْاِيمَان) ديديرتدى. چونكه سرِّ وحدتله شويله گوردم كه: هر بر مخلوق، خصوصًا هر بر ذىحياتڭ سرِّ توحيد ايله چوق بيوك نتيجهلرى و عمومى فائدهلرى واردر. أزجمله:
هر بر ذىحيات، مثلا بو سوسلى چيچك و شو طاتليجى سينك، اويله معنيدار، إلٰهى، منظوم بر قصيدهجكدر كه، حدسز ذىشعورلر اونى كمالِ لذّتله مطالعه ايدرلر. و اويله قيمتدار بر معجزۀِ قدرتدر و بر إعلاننامۀِ حكمتدر كه،