اويله ايسه او ميلان، او تصرّف، بر أمرِ نسبيدر. محقّق بر وجودِ خارجيسى يوقدر. أمرِ إعتبارى ايسه، علّتِ تامّه ايستهمز كه؛ علّتِ تامّه وجودى ايچون لزوم و ضرورت و وجوب اورتهيه گيروب إختيارى رفع ايتسين. بلكه او أمرِ إعتبارينڭ علّتى، بر رجحانيت درجهسنده بر وضعيت آلسه، او أمرِ إعتبارى ثبوت بولابيلير. اويله ايسه او آنده اونى ترك ايدهبيلير. قرآن اوڭا او آنده دييهبيلير كه: «شو شردر، ياپمه.»
أوت أگر عبد خالقِ أفعالى بولونسه ايدى و ايجاده إقتدارى اولسه ايدى، او وقت إختيارى رفع اولوردى. چونكه علمِ اصول و حكمتده (مَا لَمْ يَجِبْ لَمْ يُوجَدْ) قاعدهسنجه مقرّردر كه: «بر شى واجب اولمازسه، وجوده گلمز.» يعنى، علّتِ تامّه بولونهجق؛ صوڭره وجوده گلهبيلير. علّتِ تامّه ايسه؛ معلولى، بِالضروره و بِالوجوب إقتضا ايدييور. او وقت إختيار قالماز.
أگر ديسهڭ: ترجيح بِلا مرجّح محالدر. حالبوكه، او أمرِ إعتبارى ديديگمز كسبِ إنسانى؛ بعضًا ياپمق و بعضًا ياپمامق؛ أگر موجب بر مرجّح بولونمازسه ترجيح بِلا مرجّح لازم گلير. شو ايسه، اصولِ كلاميهنڭ أڭ مهمّ بر أساسنى هدم ايدر؟
الجواب: ترجّح بِلا مرجّح محالدر. (حاشيه) يعنى: مرجّحسز، سببسز رجحانيت محالدر. يوقسه، ترجيح بِلا مرجّح جائزدر و واقعدر. إراده بر صفتدر؛ اونڭ شأنى، بويله بر ايشى گورمكدر.
أگر ديسهڭ: مادام قتلى خلق ايدن حقدر. نه ايچون بڭا قاتل دينلير؟
الجواب: چونكه علمِ صرف قاعدهسنجه إسمِ فاعل، بر أمرِ نسبى اولان مصدردن مشتقدر. يوقسه بر أمرِ ثابت اولان حاصلِ بِالمصدردن إنشقاق ايتمز.
___
(حاشيه): ترجّح آيريدر، ترجيح آيريدر، چوق فرق وار.