صوڭره او مدّعى، اونده ده مأيوس اولدى. بر إنسانڭ بدننه راست گلير. ينه كور طبيعت و سرسرى فلسفه لسانيله (طبيعيّونڭ ديدكلرى گبى) دير كه: «سن بنمسڭ. سنى ياپان بنم. ويا سنده حصّهم وار.» جوابًا او بدنِ إنسانى، حقيقت و حكمت ديليله و إنتظامنڭ لسانِ حاليله دير كه: «أگر بتون أمثالم و يوزيمزدهكى سكّۀِ قدرت و طرّۀِ فطرت بر اولان بتون إنسانلرڭ بدنلرينه حقيقى متصرّف اولاجق بر قدرت و علم سنده وارسه، هم صودن و هوادن طوت، تا نباتات و حيواناته قدر بنم أرزاقمڭ مخزنلرينه مالك اولاجق بر ثروتڭ و بر حاكميتڭ وارسه، هم بن قليف اولديغم غايت گنيش و يوكسك اولان روح، قلب، عقل گبى لطائفِ معنويهيى بنم گبى طار، سفلى بر ظرفده يرلشديرهرك، كمالِ حكمت ايله إستخدام ايدوب عبادت ايتديرهجك سنده نهايتسز بر قدرت، حدسز بر حكمت وارسه گوستر، صوڭره «بن سنى ياپدم» دى. يوقسه صوص! هم بندهكى إنتظامِ أكملڭ شهادتيله و يوزمدهكى سكّۀِ وحدتڭ دلالتيله، بنم صانعم هر شيئه قدير، هر شيئه عليم، هر شيئى گورور و هر شيئى ايشيتير بر ذاتدر. سنڭ گبى سرسم، عاجزڭ پارمغى، اونڭ صنعتنه قاريشهماز. ذرّه مقدار مداخله ايدهمز.»
او شريكلرڭ وكيلى، بدنده دخى پارمق قاريشديرهجق ير بولاماز، گيدر، إنسانڭ نوعنه راست گلير. قلبندن دير كه: «بلكه بو طاغنيق، قارمهقاريشق اولان
______
شيمدى ايكى ذرّه بر اولدى، هر ايكى ذرّه بر ذرّه حكمنده بر حركت آلدى. ديگر حركت، صانعِ حكيمڭ بر قانونى ايله حرارته إنقلاب ايدر. ذاتًا «حركت، حرارتى توليد ايدر» بر قانونِ مقرّرهدر. ايشته بو سرّه بناءً بدنِ إنسانيدهكى حرارتِ غريزيه، بو إمتزاجِ كيميويه ايله تأمين ايديلديگى گبى، قاندهكى قاربون آلينديغى ايچون قان دخى صافى اولور. ايشته نَفَس داخله گيرديگى وقت، وجودڭ هم آبِ حياتنى تميزلهيور، هم نارِ حياتى إشعال ايدييور. چيقديغى وقت آغزده معجزاتِ قدرتِ إلٰهيه اولان كلمه ميوهلرينى ويرييور. (فَسُبْحَانَ مَنْ تَحَيَّرَ فٖى صُنْعِهِ الْعُقُولُ)