رسالۀِ نور كلّياتندن
نورڭ ايلك قپوسى
مؤلّفى
بديع الزمان
سعيد نورسى
[بو رسالهنڭ فلسفهيه وورديغى طوقات، بشره ضررلى و دينه ضد اولان فلسفه قسميدر. بشره منفعتلى و ديانته دوست اولان فلسفه دگلدر. هم أجنبى كافرلر تعبيرى، إسلاميت و دين عليهنده چاليشانلره عائددر.]
مقدّمه
﴿بِاسْمِهٖ سُبْحَانَهُ﴾
غايت عجيب و غريب و بنى غايت حيرتده بيراقان بر حادثۀِ نوريهيى بيان ايدهجگم:
رسالۀِ نورڭ برنجى مدرسهسى و تارلاسى اولان بارلا قريهسنه، يگرمى بش سنهلك بر مفارقتدن صوڭره، عينًا مسقطِ رأسم نورس قريهسنه قارشى اولان صلۀِ رحمدن داها زياده بر سائقله گلدم گوردم كه:
عينًا نورس كويى وضعيتندهكى او أسكى مدرسهم گبى و نورسدهكى بابامڭ عين خانهسى گبى و حقيقى مسقطِ رأسم نورسه گلمشم گبى، غايت حزين و لذّتلى بر حالتى حسّ ايتدم. بردن روحمه باقدم كه؛ أسكى سعيدڭ و يڭى سعيدڭ طرزِ حياتنى و طريقِ حقيقتدهكى طرزِ حركتلرينى و رسالۀِ نورڭ تأليف اولونان مركزلرينى بيلمك ايچون رسالۀِ نورڭ تأليفنه مركز و درسخانه اولمش اولان يرلرى گزدم. صوڭره غايت ذوقلى و نشئهلى بر حالت ايچنده ايكن، سكز سنه هيچ گوجنديرمهدن مكمّل بڭا خدمت ايدن صدّيق سليمان بڭا بر كتاب گتيردى. آچدم باقدم كه، أسكى سعيد ايله يڭى سعيدڭ بربريله مناظره ايدوب نفسِ أمّارهيى صوصديران و شهود درجهسندهكى حقيقتلرى إحتوا ايدن اون اوچ درسلر اولوب، بو اون اوچ ديرسڭ طوغريدن طوغرىيه قرآنِ معجز البيانڭ آيتلرندن عين اليقينه ياقين بر صورتده يڭى سعيده درس اولديغنى و بتون بو درسلرده طوغريدن طوغرىيه برنجى مخاطب سعيد اولديغنى گوردم. كوچك سوزلرڭ و بعض مهمّ سوزلرڭ چكردكلرينى و بر قسمنڭ تام ايضاحلرينى ايچنده گوردم.
خصوصًا بو رسالهنڭ آخرندن بر پارچه أوّل، رسالتِ أحمديهيه (عصم) عائد اولان اون طوقوزنجى سوز غايت قيصه اولديغى حالده، غايت بيوك و غايت قوّتلى اولديغى ايچون، بو چكردك اولان رسالهيه عينًا گيرمش. ديمك او سوز، غايت أهمّيتلى اولديغى ايچوندر كه، عينًا نورڭ بو چكردگنه گيرديگى گبى، نور مجموعهلرنده ده مكرّرًا نشر ايديلمش. بو أثر، بڭا چوق أهمّيتلى گلدى. أصلا و قطعا خاطريمه گلمهمشدى. بتون بتون بو أثرى اونوتمشدم. وجودينى هيچ بيلمييوردم. صدّيق سليمانڭ سكز سنه صداقتلى خدمتنڭ تام بر يادگارى نوعندن، اونڭ غايت بيوك بر خدمتى حكمنده قبول ايتدم، بيڭ بارك اللّٰه ديدم.
ايشته شيمدى رسالۀِ نورڭ بر فهرستهسى و بر ليستهسى و بر چكردگى اولان بو رسالهنڭ ايچندهكى حقيقتلر گرچه هم كوچك سوزلرده هم باشقه سوزلرده بر درجه يازيليدر؛ فقط سعيده قارشى قرآنڭ برنجى درسى و تام علم اليقين و عين اليقين درجهسنده بر مشهوداتى طرزنده اولماسندن، تأليفندهكى عجميلكدن گلن ايچندهكى قصوراته و تكراراته باقمهيوب، نور شاكردلرى اونى نشر ايتسهلر، إن شاء اللّٰه چوقلر إستفاده ايدهجكلر.
سعيد النورسى
* * *
﴿بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ﴾
﴿وَبِهٖ نَسْتَعٖينُ﴾
﴿اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖينَ وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلٰى خَيْرِ خَلْقِهٖ مُحَمَّدٍ وَاٰلِهٖ وَصَحْبِهٖ اَجْمَعٖينَ اٰمٖينَ﴾
برنجى درس
﴿اِنَّ اللّٰهَ اشْتَرٰى مِنَ الْمُؤْمِنٖينَ اَنْفُسَهُمْ وَاَمْوَالَهُمْ بِاَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ﴾
أى إنسان! نهدندر كه شو عظيم تجارته گيرمييورسڭ؟ ربِّ كريم، سنڭ ياننده أمانةً قويديغى ملكنى سندن صاتون آلمق ايستهيور. تا كه ضايع اولمقدن محافظه ايتسين. هم بيڭ درجه قيمتى يوكسلسين. هم بدلنه بيوك بر فيآت ويرييور. هم إستفادهڭ ايچون سنڭ ألنده بيراقييور. هم كلفتِ إدارهسنى كنديسى درعهده ايدييور. ايشته سڭا بش مرتبه كار ايچنده كار! حالبوكه أى غافل! اوڭا صاتمديغندن، أمانتده خيانت ايتدڭ. هم بتون بتون قيمتدن دوشورتدڭ. هم بِلا فائده سنڭ ألنده ضايع اولاجق. هم او يوكسك فيآت ألندن گيدهجك. هم سنڭ ذمّتنده، گناهى ايله تكاليفِ إدارهسى و آلامى ايله زحمتِ محافظهسى قالاجق. ايشته بش مدهش درجهده خسارت ايچنده خسارت.
شو معاملهدهكى وضعيتڭ ايله اويله مسكين بر آدمه بڭزرسڭ كه؛ او آدم بر طاغده بولونور. او طاغده اويله بر زلزله وار كه، بتون أمثالنى صيره ايله درين درهلره آتوب، أللرنده اولان هر شيئى پارچه پارچه ايدييور. نوبت، او آدمه گلمك اوزرهدر. حالبوكه او آدمڭ ألنده بر أمانت وار. او أمانت، اويله بر ماكينۀِ مرصّعِ عجيبهدر كه، او ماكينه ايچندهكى حسابسز ميزانلر و آلَتلرله، نهايتسز فائدهلر و ثمرهلر ويرهبيلير. او أليم حالتده ايكن گوردى كه، ماكينهنڭ حقيقى مالكى طرفندن گلن بر آدم دير كه: سيّدم، سندن بو أمانتى صاتون آلمق ايستر. تا كه بو درهيه سقوطڭ ايله فائدهسز قيريلماسين، محافظه ايتسين. و سن درهدن چيقدقدن صوڭره، قيريلميهجق بر صورتده ينه سڭا تسليم ايدهجك.
هم او آلَتلرى و ميزانلرى، گنيش بوستانلرنده و قيمتدار معدن و خزينهلرنده إستعمال ايدهجگى ايچون، او آلَتلر و او ميزانلر غايت قيمتدار نتيجهلر و چوق اجرت و ثمرهلر ويررلر كه، بتون او كارى سن آليرسڭ. شايد صاتمازسهڭ، قيمتسز و عادى برر آلَت اولارق قالاجق. او عجيب و نازك آلَتلرى غايت طاراجق أونده و كوچوجك خشين تارلانده إستعمال ايدوب قيرهجقسڭ، آتشه آتاجقسڭ.
هم سڭا بيوك بر فيآت ويرهجك. هم طاغده بولوندقجه سنڭ ألنده قالاجقدر. يالڭز يوقارى قولپنى، يوقاريدن اينديرديگى بر زنجير ايله باغلامق ايستر. تا كه ثقلتنى سندن آلوب، سڭا آغيرلق ويرمهسين. كلفتى سنى تعجيز ايتمهسين. أگر بگى قبول ايدرسهڭ، سيّديمڭ حسابيله، اونڭ ناميله و اونڭ إذنى دائرهسنده گوزلجه تصرّف ايت. نه حزن چك و نه ده خوف ايت.
ناصل بر نفر آتنى دولته صاتار، كندى ده عسكر اولور. آتنڭ اوزرينه بينر. مصارفى دولته عائد. كيف و صفاسنى او نفر چكر. أگر ئولسه، دولتمڭ جانى صاغ اولسون دير. شايد بو بش درجه كارلى بگى قبول ايتمزسهڭ، بش درجه خسارت ايچنده أمانته خيانت ايدهجكسڭ؛ ضايع اولونجه، مسئوليتى قزانهجقسڭ. ايشته تمثيلى آڭلادڭ. شيمدى حقيقته باق.
أوت او طاغ، أرضدر. مسكين آدم ده، فقير إنساندر. زلزله ده، زوال و فراقدر. دره ده قبر ايله عالمِ برزخدر. او ماكينه (حواس و جهازات و لطائف آلَتلريله مجهّز) سنڭ وجودِ حياتداريندر. گورييورسڭ كه بونلر بوزولويورلر، فائدهسز گيدييورلر. صاتون آلمق ايستهين، سنڭ خالقڭدر. او خالقڭ، رسولى واسطهسيله دير كه: «شو أمانتمى گويا سنڭ مالڭ ايمش گبى بڭا صات، تا ضايع اولماسين. هم ضررلى بر صورتده فنا بولماسين. سن باقى و ميوهدار بر صورتده او مالنه تكرار قاووشهبيلهسڭ. هم او حيات ايچندهكى جهازات و لطائف بنم نامم و حسابمله إستعمال ايديلديگى وقت، نهايتسز قيمتدار و حدسز ثمراتِ باقيه ويرهجك.»
ايشته او ميزانلر و آلَتلر ايسه، لطائف و حواسِّ إنسانيهدر.
مثلا: گوز، اللّٰه حسابنه إستعمال ايديلسه، شو كتابِ كبيرِ كائناتڭ بر مطالعهجيسى و شو مزيَّن موجوداتڭ بر سيرجيسى و شو مصنوعاتڭ چيچكلرينڭ بر آريسى اولارق عبرت و معرفت و محبّت شهدندن يعنى بالندن نورِ شهادتى قلبه آقيتيور. أگر نفس حسابنه إستعمال ايديلسه؛ زائل، فانى بعض محاسنى سير ايتمكله، هوس و شهوتڭ عادى بر خدمتكارى اولور.
مثلا: لساندهكى قوّۀِ ذائقه صاتيلسه، رحمٰن الرحيمڭ خزائنِ رحمتنڭ ناظرى و مطبخۀِ نعمتنڭ بر مفتّشِ عاليسى حكمنده بر وظيفهداردر. صاتيلمازسه، معده طاولاسنڭ بر قپوجيسى حكمنه سقوط ايدر.
مثلا: عقل صاتيلسه، بتون كنوزِ أسماءِ إلٰهيهنڭ مفتاحى و كائناتڭ حقائقنڭ كشّافى حكمنده بر جوهرِ عالى و غالى اولور. صاتيلمازسه، ماضينڭ آلامِ حزينانهسنى و مستقبلڭ أهوالِ مخوّفانهسنى بيچاره بشرڭ باشنه يوكلهتن مشئوم بر آلَت حكمنه دوشر.
ايشته بتون آلات و جهازاتِ بشريهيى بونلره قياس ايت. أگر او آلات و جهازات اللّٰهه ويريلسه، باقى برر ألماس اولورلر. أگر ويريلمزسه، فانى برر شيشه اولورلر.
الحاصل: جنابِ حق سڭا ويرديگى كندى ملكنى، سندن غالى بر قيمتله صاتون آلييور. ينه سنڭ ايچون محافظه ايدييور.
أى بشر باق! ايكى صدا سنڭ قولاغنه گلييور. برى قرآنِ حكيمڭ صداىِ سماويسيدر. دير كه: صات كارليسڭ.
﴿اِنَّ الدَّارَ الْاٰخِرَةَ لَهِىَ الْحَيَوَانُ﴾
دييور. ديگرى، كفّارڭ فلسفۀِ مدنيهسنڭ وسوسهسيدر كه: «سن كندينه مالكسڭ» دير. سنى
﴿اِنْ هِىَ اِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا﴾
ديينلردن ايتمك ايستر. بو منوّر هدا ايله، شو مُزَوَّر دهانڭ مابيْنلرندهكى فرقى گور. تا كور اولماياسڭ.
﴿وَمَنْ كَانَ فٖى هٰذِهٖ اَعْمٰى فَهُوَ فِى الْاٰخِرَةِ اَعْمٰى وَاَضَلُّ سَبٖيلًا﴾
(اَللّٰهُمَّ اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقٖيمَ صِرَاطَ الَّذٖينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالّٖينَ اٰمٖينَ)
* * *
ايكنجى درس
﴿وَاُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقٖينَ وَبُرِّزَتِ الْجَحٖيمُ لِلْغَاوٖينَ﴾
أى إنسانِ غافل! أى دنيا ايچون ديننى إهمال ايدن! شو تمثيلى بر حكايهيى ديڭله. تا دينسز دنيانڭ حقيقتنى گورهسڭ.
أسكى زمانده ايكى قارداش واردى. بو ايكى قارداش سياحته چيقديلر. گيت گيده تا يول ايكيلشدى. او ايكى يولڭ باشنده بر آدمى گورديلر. او آدم اونلره ديدى كه:
-صاغ يولده قانون و نظامه تبعيت وار. و او تبعيت كلفتى ايچنده، بر أمنيت و سعادت وار. صول يولده ايسه، بر سربستيت و بر حرّيت وار. و او سربستيت و حرّيت ايچنده بر تهلكه و شقاوت وار. ايستديگڭز يوله گيدهبيليرسڭز.
گوزل خويلى قارداش صاغ يوله (تَوَكَّلْتُ عَلَى اللّٰهِ) دييوب گيتدى. و او خفيف كلفتى و نظام و قانونى قبول ايتدى. سوءِ خُلق صاحبى، آزاده سر قارداش، سربستلك ايچون صول يولى ترجيح ايتدى. ظاهرًا خفيف، معنًا غايت آغير بر وضعيتده گيتدى. بز ده خيالًا بونى تعقيب ايدييورز.
ايشته طاغ و صحرادن گيده گيده، تا خالى بر صحرايه داخل اولدى. بردن مدهش بر صدا ايشيتدى. باقدى كه؛ دهشتلى بر آرسلان ميشهلكدن چيقوب، كنديسنه هجوم ايتدى. او ده قاچوب، آلتمش آرشين درينلگنده صوسز بر قويويه راست گلدى. خوفندن كندينى ايچنه آتدى. ياريسنه قدر اينمكله قويونڭ ديوارنده گوگرمش بر آغاجه راست گلدى. او آغاجى طوتدى. گوردى كه: او آغاجڭ ايكى كوكى وار. برى سياه رنكده، ديگرى بياض رنكده ايكى فاره، او ايكى كوكه مسلّط اولوب كسييورلر. يوقارى باقدى، آرسلان قويونڭ باشنده نوبتجى گبى بكلهيور. آشاغىيه باقدى، دهشتلى بر أژدرها قويونڭ ايچندهدر. باشنى قالديرمش، اوتوز آرشين يوقاريده آياغنڭ ياقيننه قدر گلمش. آغزينڭ گنيشلگى ايسه بئرڭ يعنى قويونڭ آغزينه بڭزر. قويونڭ ديوارينه باقار. ايصيريجى، مضر حشرات أطرافنى صارمشلر. آغاجڭ باشنه باقدى گوردى كه، اينجير آغاجيدر. لٰكن خارقهدن اولارق، جويزدن ناره قدر چوق مختلف آغاجلرڭ ميوهلرى و يميشلرى وار. سوءِ فهمندن و سوءِ طالعندن بو دهشتلى حالاتڭ عادى و كندى كندينه اولمش بر شى اولماديغنى آڭلامادى. و بو اينجه ايش ايچنده ايش اولديغنه إنتقال ايتمدى. قلب و روحى و عقل و لطائفى بو أليم و دهشتلى وضعيتدن فرياد و فغان ايدركن، نفسِ أمّارهسى تغافل ايله تجاهل ايتدى. قلب و روحڭ آه و أنين و فيزارندن قولاغنى قپايوب، كندى كندينى آلداتهرق بر بوستانده بولونويور گبى او ميوهلرى يمگه باشلادى. فقط او ميوهلرڭ بر قسمى زهرلى و مضر ايدى. بر حديثِ قدسيده جنابِ حق بيوردى كه (اَنَا عِنْدَ ظَنِّ عَبْدٖى بٖى) يعنى «قولم بنى ناصل طانيرسه، اوڭا اويله معامله ايدرم.»
شو بدبخت آدم ده سوءِ ظنّيله گورديگنى حقيقت تلقّى ايتدى. اويله معامله گوردى و گورويور. نه ئولور كه قورتولسون و نه ده ألمسز قالير كه ياشاسين. شو مسكين أحمق فهم ايتمدى كه، بو طلسملى و عجيب ايشلرده تصادف ممكن اولماز.
بز ده شو مشئومى شو عذابده بيراقوب دونهجگز. مبارك و يمنلى ديگر قارداشڭ آرقهسندن گيدرز.
ايشته شو ذات، حسنِ سيرتندن ناشى، حسنِ ظنّى ايله اُنسيت ايدهرك يولنده گيدييور. باق، ناصل حسنِ نظريله قارداشنڭ محروم قالديغى بوستاندن إستفاده ايدييور. شو بوستانده چيچك و يميشلرله برابر، مردار و مستقذز شيلر ده بولونور. بو قارداش ايسه، بو گوزل شيلردن إستفاده ايتدى. ملوّثاته باقمادى. إستراحت ايتدى. أوّلكى مشئوم قارداشى ايسه، مردار شيلرله مشغول اولدى. معدهسنى بولانديردى.
صوڭره بو گوزل خويلى آرقداش ده، گيت گيده اوتهكى قارداشى گبى بر صحراىِ عظيمه داخل اولدى. بردن هجوم ايدن بر آرسلانڭ سسنى ايشيتدى، قورقدى؛ لٰكن قارداشندن داها آز قورقمشدى. زيرا او آرسلانڭ، صحرا سلطاننڭ بر مأمورى اولديغى إحتمالى كنديسنه تسلّى ويردى. لٰكن ينه قاچدى. آلتمش آرشينلق درينلگنده بر بئرِ معطلايه، يعنى صوسز بر قويويه راست گلدى، كندينى ايچنه آتدى. اورتهسنده طوران بر آغاجى طوتدى. او ده قارداشى گبى گوردى كه؛ ايكى مخلوق، او آغاجڭ ايكى كوكنى ده كسييورلر.
صوڭره باقدى، يوقاريده آرسلان، آشاغيده بيوك بر ييلان وار. ييلان گنيش آغزينى آچمش، آياغنه تقرّب ايتمش اولديغنى گوردى. بيچاره او ده خوفندن تدهّش ايتدى. لٰكن اونڭ دهشتى، قارداشنڭ دهشتندن چوق درجه داها خفيف ايدى. چونكه گوزل حسنِ ظنّيله و فهميله بو امورِ عجيبهيى بربريله علاقهدار و بر أمر ايله حركت ايدر گبى گورمكله آڭلادى كه، بو ايشلرده بر طلسم وار. بونلر بر حاكمڭ أمريله دونرلر. او خفى حاكم؛ اوڭا باقييور، تجربه ايدييور، اونى بر مقصد ايچون دعوت ايدييور. شو طاتلى خوفدن بر مراق نشئت ايتدى. مراقى ده: «عجبا بنى تجربه ايدوب و كندينى بڭا طانيتديرمق ايستهين و بو عجيب يول ايله بويله عجيب بر مقصده بنى سَوق ايدن كيمدر؟» ايشته شو مراقِ معرفتدن، صاحبِ طلسمڭ محبّتى نشئت ايتدى. آغاجڭ باشنه باقدى، گوردى كه؛ اينجير آغاجيدر. لٰكن ميوهلرى آيرى آيرى چوق آغاجلرڭ ميوهلريدر. او وقت تمامًا قورقوسى زائل اولدى و او وقت آڭلادى كه، بونده بر طلسم وار. او طلسم بونلره حكم ايدييور. زيرا ممكن دگل بو اينجير آغاجى، بويله چوق آغاجڭ ميوهسنى ويرسين. بلكه او آغاج، ليسته و فهرستهدر. گيزلى اولان حاكمڭ بوستاننه، هم او مَلِكِ كريمڭ مسافرلرينه إحضار ايتديگى چشيد چشيد أطعمهيه إشارت ايدر و او طعاملرڭ نمونهلريدرلر. اونڭ بو محبّتندن، طلسمى آچمق طلبى و طلسم صاحبنى راضى ايتمك آرزوسى نشئت ايتدى. بردن مفتاح اوڭا إلهام ايديلدى. او ده ندا ايتدى كه: «سڭا إعتماد ايدييورم و هر شيئى سنڭ ايچون ترك ايدييورم و يالڭز سنڭم و سنى ايستهيورم.» ديدى. بردن قويو ديوارى ياريلدى. شاهانه و نزيه بر باغچهيه بر قپو آچيلدى. آرسلان و ييلان ده ايكى مطيع خدمتكاره دونوب، اونى او باغچهيه گيرمك ايچون دعوت ايتديلر. حتّى او آرسلان كنديسنه مسخّر بر آت مثابهسنه دوندى.
ايشته أى خيال آرقداشم، بو ايكى قارداشڭ وضعيتلرينى موازنه ايت! أوّلكى بدبخت، هر وقت ييلانڭ آغزينه گيرمگه منتظردر. شو بختيار ايسه، ميوهدار و رونقدار بر باغچهيه دعوت ايديلير.
هم أوّلكى بدبختڭ، أليم بر دهشتده و عظيم بر قورقو ايچنده قلبى پارچهلانيور. بو بختيار ايسه، لذيذ بر عبرت، طاتلى و محبوب بر خوف و شوق و معرفت ايچنده غرائبى سير ايدييور.
هم او بدبخت، وحشت و يأس ايچنده عذاب چكييور. شو بختيار ايسه، اُنسيت و اُميد و إشتياق ايچنده تلذّذ ايدييور.
هم او بدبخت، وحشى جاناوار دشمنلرڭ هجوملرينه معروض بر محبوس حكمندهدر. شو بختيار بر عزيز مسافردر كه، مسافر اولديغى مَلِكِ كريمڭ عجيب خدمتكارلريله اُنسيت ايدييور.
هم او بدبخت، زهرلى لذيذ يميشلرى يمكله عذابنى تعجيل ايدييور. زيرا او ميوهلر، أصللرينه مشترى اولمق ايچون نمونهلردر. طاتمغه إذن وار، حيوان گبى يمگه إذن يوقدر. شو بختيار ايسه طادار، ايشى آڭلار؛ يمهسنى تأخير ايدر و إنتظار ايله تلذّذ ايدر.
أگر بدبخت قارداش اولمامق و بختيار قارداش اولمق ايسترسهڭ، قرآنى ديڭله، مطيع اول، اوڭا ياپيش و إطاعت ايت.
أگر شو حكايۀِ تمثيليهدهكى دقائقى فهم ايتدڭ ايسه، حقيقتى اوڭا تطبيق ايت. مهملرينى بن سويلهيهجگم. اينجهلرينى ده سن إستخراج ايت.
باق! او ايكى قارداش، روحِ مؤمن ايله روحِ كافردر؛ قلبِ صالح ايله قلبِ فاسقدر. او ايكى طريق ايسه، طريقِ قرآن و ايمان ايله طريقِ عصيان و طغياندر. او يولدهكى بوستان ايسه، جمعيتِ بشريه ايچنده موقّت حياتِ إجتماعيهدر كه، شر و خير، چركين و گوزل قاريشيقدر. او صحرا ايسه، أرض و دنيادر. او آرسلان ايسه، ئولوم و أجلدر. او بئر (قويو) ايسه، بدنِ إنسان و حياتدر. او آلتمش آرشين درينلك ايسه، وَسَطى و عمرِ غالبى اولان آلتمش سنهيه إشارتدر. او آغاج ايسه، مدّتِ عمردر. او بياض و سياه ايكى فاره ايسه، گيجه و گوندوزدر. او أژدرها ييلان ايسه، آغزى قبر اولان عالمِ برزخه گيدن يولدر. او حشراتِ مضرّه ايسه، بليّهلر و مصيبتلردر. او آغاجدهكى يميشلر ايسه نعمِ دنيويهدر كه، نعمِ اُخرويهنڭ ليستهسى و إحضار ايديجى مشابهلرى، مشتريلرى ميوۀِ جنّته دعوت ايدن نمونهلريدر. او آغاج، برلگيله برابر باشقه باشقه يميشلر ويرمهسى ايله، سكّۀِ قدرته و خاتمِ ربوبيته و طرّۀِ الوهيته إشارتدر. چونكه بر شيدن هر شيئى ياپمق؛ بر طوپراقدن بتون ميوهلرى ياپمق، بر صودن بتون حيوانلرى خلق ايتمك، بر بسيط غدادن بتون جهازاتِ حيوانيهيى ايجاد ايتمك؛ هم هر شيئى بر شى ياپمق؛ بر ذىحياتڭ يديگى غايت متباين طعاملردن بر لحمِ مخصوص (ايت) و بر جلدِ بسيط نسج ايتمك (طوقومق) گبى صنعتلر، أحد و صمد اولان سلطانِ أزل و أبدڭ سكّۀِ خاصّهسيدر، خاتمِ مخصوصهسيدر، تقليد ايديلمز بر طرّهسيدر. او زهرلى بر قسم ميوهلر ايسه، لذائذِ محرّمهدر. او طلسم ايسه، سرِّ ايمان ايله آچيلان سرِّ حكمتِ خلقتدر. او مفتاح ايسه، (يَا اَللّٰهُ) و (لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ) و (اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الْحَىُّ الْقَيُّومُ) كلمهلريدر.
او ثعبان آغزينڭ، يعنى ييلان و أژدرها آغزينڭ بوستان قپوسنه إنقلابى، قبره إشارتدر كه؛ قبر أهلِ ضلالت و طغيانه، وحشتِ نسيان ايچنده زندان گبى بر برزخ و ثعبان بطنى گبى طار بر مزاره آچيلان بر قپو اولديغى حالده؛ أهلِ قرآن و ايمانه، دهليزِ جناندن رحمتِ رحمانه و زندانِ دنيادن بوستانِ بقايه آچيلان بر قپويه دونر. و او مدهش آرسلانڭ مونس بر خدمتكاره و مسخّر بر آته دونمسى ايسه، موته إشارتدر كه، موت ايله أهلِ ضلالت بتون محبوباتندن أليم بر فراقِ أبدى ايچنده، كندى جنّتِ كاذبۀِ دنيويهلرندن إخراج و وحشت و إنفراد ايچنده زندانِ مزاره إدخال اولوندقلرى حالده؛ أهلِ هدايت و قرآن ايچون، او موت مشتاق اولدقلرى أحبابلرينه وصال و حقيقى وطنلرينه وصول و زندانِ دنيادن بوستانِ جنانه دعوت و حنّان، منّان، ديّان و رحمانڭ رحمتنڭ فضلندن، خدمتلرينه مقابل أخذِ اجرت ايتمهلرينه وسيلهدر.
الحاصل: حياتِ فانيهيى أساس مقصد ياپان، ظاهرًا جنّت ايچنده اولسه ده، معنًا جهنّمدهدر. حياتِ باقيهيه متوجّه اولان ذات ايسه، سعادتِ داريْنه مظهردر.
(اَللّٰهُمَّ اجْعَلْنَا مِنْ اَهْلِ السَّعَادَةِ وَالْقُرْاٰنِ وَالْاٖيمَانِ اٰمٖينَ)
* * *