اوچنجى نقطه: اُسلوبندهكى بداعتِ خارقهدر.
أوت قرآنڭ اسلوبلرى هم غريبدر، هم بديعدر، هم عجيبدر، هم مقنعدر. هيچ بر شيئى، هيچ بر كيمسهيى، تقليد ايتمهمش. هيچ كيمسه ده اونى تقليد ايدهمييور. ناصل گلمش، اويله او اُسلوبلر طراوتنى، گنجلگنى، غرابتنى دائما محافظه ايتمش و ايدييور.
أزجمله، بر قسم سورهلرڭ باشلرنده شفرهمثال (الٓمٓ ۞ الٓرٰ ۞ طٰهٰ ۞ يٰسٓ ۞ حٰمٓ ۞ عٓسٓقٓ) گبى مقطّعات حروفندهكى اُسلوبِ بديعيسى، بش آلتى لمعۀِ إعجازى تضمّن ايتديگنى «إشارات الإعجاز»ده يازمشز. أزجمله: سورهلرڭ باشنده مذكور اولان حروف، حروفاتڭ أقسامِ معلومهسى اولان مجهوره، مهموسه، شديده، رخوه، ذلاقه، قلقله گبى أقسامِ كثيرهسندن هر بر قسمندن نصفنى آلمشدر. قابلِ تقسيم اولميان خفيفندن نصفِ أكثر، ثقيلندن نصفِ أقلّ اولارق بتون أقسامنى تنصيف ايتمشدر. شو متداخل و بربرى ايچندهكى قسملرى و ايكى يوز إحتمال ايچنده متردّد يالڭز گيزلى و فكرًا بيلينميهجك بر تك يول ايله عمومى تنصيف ايتمك قابل اولديغى حالده، او يولده، او گنيش مسافهده سَوقِ كلام ايتمك، فكرِ بشرڭ ايشى اولاماز. تصادف هيچ قاريشهماز.
ايشته بر شفرۀِ إلٰهيه اولان سورهلرڭ باشلرندهكى حروف، بونڭ گبى داها بش آلتى لمعۀِ إعجازيهيى گوستردكلريله برابر؛ علمِ أسرارِ حروف علماسيله أوليانڭ محقّقلرى شو مقطّعاتدن چوق أسرار إستخراج ايتمشلر و اويله حقائق بولمشلر كه، اونلرجه شو مقطّعات كندى باشيله غايت پارلاق بر معجزهدر. اونلرڭ أسرارينه أهل اولماديغمز، هم عمومه گوز گورهجك درجهده إثبات ايدهمديگمز ايچون او قپويى آچامايز. يالڭز «إشارات الإعجاز»ده شونلره دائر بيان اولونان بش آلتى لمعۀِ إعجازه حواله ايتمكله إكتفا ايدييورز.
شيمدى، أساليبِ قرآنيهيه سوره إعتباريله، مقصد إعتباريله، آيات و كلام و كلمه إعتباريله برر إشارت ايدهجگز.
مثلا: سورۀِ (عَمَّ) يه دقّت ايديلسه اويله بر اُسلوبِ بديع ايله آخرتى، حشرى، جنّت و جهنّمڭ أحوالنى اويله بر طرزده گوسترييور كه؛ شو دنيادهكى أفعالِ إلٰهيهيى، آثارِ ربّانيهيى او أحوالِ اُخرويهيه برر برر باقار، إثبات ايدر گبى قلبى إقناع ايدر. شو سورهدهكى اُسلوبڭ ايضاحى اوزون اولديغندن يالڭز بر ايكى نقطهسنه إشارت ايدرز. شويله كه:
شو سورهنڭ باشنده قيامت گوننى إثبات ايچون دير: «سزه زمينى گوزل سريلمش بر بشيك؛ طاغلرى خانهڭزه و حياتڭزه دفينهلى ديرك، خزينهلى قازيق؛ سزى بربرينى سَور، اُنسيت ايدر چيفت؛ گيجهيى خوابِ راحتڭزه اورتو؛ گوندوزى ميدانِ معيشت؛ گونشى ايشيق ويريجى، ايصينديريجى بر لامبا؛ بلوطلرى آبِ حيات چشمهسى گبى اوندن صويى آقيتدم. بسيط بر صودن بتون أرزاقڭزى طاشييان بتون چيچكلى، ميوهلى مختلف أشيايى قولاى و آز بر زمانده ايجاد ايدرز. اويله ايسه، يومِ فصل اولان قيامت سزى بكلهيور. او گونى گتيرمك بزه آغير گلهمز.»
ايشته بوندن صوڭره قيامتده طاغلرڭ طاغيلماسى، سماواتڭ پارچهلانمسى، جهنّمڭ حاضرلانمهسى و جنّت أهلنه باغ و بوستان ويرمسنى گيزلى بر صورتده إثباتلرينه إشارت ايدر. معنًا دير: «مادام گوزيڭز اوڭنده طاغ و زمينده شو ايشلرى ياپار. آخرتده دخى بونلره بڭزر ايشلرى ياپار.» ديمك سورهنڭ باشندهكى «طاغ»، قيامتدهكى طاغلرڭ حالنه باقار و باغ ايسه، آخرده و آخرتدهكى حديقهيه و باغه باقار. ايشته سائر نقطهلرى بوڭا قياس ايت، نه قدر گوزل و عالى بر اسلوبى وار، گور.
مثلا:
﴿قُلِ اللّٰهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِى الْمُلْكَ مَنْ تَشَٓاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَٓاءُ …اِلٰى اٰخِر﴾
اويله بر اُسلوبِ عاليده بنى بشردهكى شئوناتِ إلٰهيهيى و گيجه و گوندوزڭ دورانندهكى تجلّياتِ إلٰهيهيى و سنهنڭ موسملرنده اولان تصرّفاتِ ربّانيهيى و ير يوزنده حيات ممات، حشر و نشرِ دنيويهدهكى إجراآتِ ربّانيهيى اويله بر علوى اُسلوب ايله بيان ايدر كه، أهلِ دقّتڭ عقللرينى تسخير ايدر. پارلاق و علوى گنيش اسلوبى، آز دقّت ايله گورونديگى ايچون شيمديلك او خزينهيى آچميهجغز.
مثلا:
﴿اِذَا السَّمَٓاءُ انْشَقَّتْ ۞ وَاَذِنَتْ لِرَبِّهَا وَحُقَّتْ ۞ وَاِذَا الْاَرْضُ مُدَّتْ ۞ وَاَلْقَتْ مَا فٖيهَا وَتَخَلَّتْ ۞ وَاَذِنَتْ لِرَبِّهَا وَحُقَّتْ ۞﴾
گوك و زمينڭ جنابِ حقّڭ أمرينه قارشى درجۀِ إنقياد و إطاعتلرينى شويله عالى بر اُسلوب ايله بيان ايدر كه:
ناصل بر قوماندانِ أعظم، مجاهده و مانوره و أخذِ عسكر شُعْبهلرى گبى مجاهدهيه لازم ايشلر ايچون ايكى دائرهيى تشكيل ايدوب آچمش. او مجاهده، او معامله ايشى بيتدكدن صوڭره او ايكى دائرهيى باشقه ايشلرده قوللانمق و تبديل ايدهرك إستعمال ايتمك ايچون او قوماندانِ أعظم او ايكى دائرهيه متوجّه اولور. او دائرهلر، هر بريسى خدمهلرى لسانيله ويا نطقه گلوب كندى لسانيله دير كه: «أى قوماندانم! بر پارچه مهلت وير كه، أسكى ايشلرڭ اوفاق تفكلرينى، پيرتى ميرتيلرينى تميزلهيوب طيشارى آتايم، صوڭره تشريف ايديڭز. ايشته آتوب سنڭ أمريڭه حاضر طورييورز. بيورڭ نه ياپارسهڭز ياپيڭز. سنڭ أمريڭه منقادز. سنڭ ياپديغڭ ايشلر بتون حق، گوزل، مصلحتدر.»
اويله ده: سماوات و أرض، بويله ايكى دائرۀِ تكليف و تجربه و إمتحان ايچون آچيلمشدر. مدّت بيتدكدن صوڭره سماوات و أرض، دائرۀِ تكليفه عائد أشيايى أمرِ إلٰهيله بَرطرف ايدر. ديرلر: «يا ربّنا! بيورڭ، نه ايچون بزى إستخدام ايدرسهڭ ايت. حقّمز سڭا إطاعتدر. هر ياپديغڭ شى ده حقدر.» ايشته، جملهلرندهكى اُسلوبڭ حشمتنه باق، دقّت ايت.
هم مثلا:
﴿يَٓا اَرْضُ ابْلَعٖى مَٓاءَكِ وَيَا سَمَٓاءُ اَقْلِعٖى وَغٖيضَ الْمَٓاءُ وَقُضِىَ الْاَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِىِّ وَقٖيلَ بُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمٖينَ﴾
ايشته شو آيتڭ بحرِ بلاغتندن بر قطرهيه إشارت ايچون بر اُسلوبنى بر تمثيل آيينهسنده گوسترهجگز. ناصل بر حربِ عموميده بر قوماندان، ظفردن صوڭره آتش ايدن بر اوردوسنه «آتش كس!» و هجوم ايدن ديگر بر اوردوسنه «طور!» دير، أمر ايدر. او آنده آتش كسيلير، هجوم طورور. «ايش بيتدى، إستيلا ايتدك. بايراغمز دشمنڭ مركزلرنده يوكسك قلعهلرينڭ باشنده ديكيلدى. أسفل السافلينه گيدن او أدبسز ظالملر جزالرينى بولديلر.» دير.
عينًا اويله ده: پادشاهِ بىمثال، قَومِ نوحڭ محوى ايچون سماوات و أرضه أمر ويرمش. وظيفهلرينى ياپدقدن صوڭره فرمان ايدييور: أى أرض! صويڭى يوت. أى سما! طور، ايشڭ بيتدى. صو چكيلدى. طاغڭ باشنده مأمورِ إلٰهينڭ چادير وظيفهسنى گورن گميسى قورولدى. ظالملر جزالرينى بولديلر. ايشته شو اُسلوبڭ علويتنه باق. «زمين و گوك ايكى مطيع عسكر گبى أمر ديڭلر، إطاعت ايدرلر» دييور. ايشته شو اُسلوب إشارت ايدر كه، إنسانڭ عصيانندن كائنات قيزييور. سماوات و أرض حدّته گلييورلر. و شو إشارتله دير كه: «ير و گوك ايكى مطيع عسكر گبى أمرلرينه باقان بر ذاته عصيان ايديلمز، ايديلمهملى.» دهشتلى بر زجرى إفاده ايدر.
ايشته طوفان گبى بر حادثۀِ عموميهيى بتون نتائجيله، حقائقيله بر قاچ جملهده ايجازلى، إعجازلى، جماللى، إجماللى بر طرزده بيان ايدر. شو دڭزڭ سائر قطرهلرينى شو قطرهيه قياس ايت.
شيمدى كلمهلرڭ پنجرهسيله گوسترديگى اسلوبه باق.
مثلا: (وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ حَتّٰى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدٖيمِ) دهكى (كَالْعُرْجُونِ الْقَدٖيمِ) كلمهسنه باق، نه قدر لطيف بر اسلوبى گوسترييور. شويله كه: قمرڭ بر منزلى وار كه، ثريّا ييلديزلرينڭ دائرهسيدر. قمرى، هلال وقتنده خرمانڭ أسكيمش بياض بر دالنه تشبيه ايدر. شو تشبيه ايله سمانڭ يشيل پردهسى آرقهسنده گويا بر آغاج بولونويور كه بياض، سيورى، نورانى بر دالى، پردهيى ييرتوب باشنى چيقاروب، ثريّا او دالڭ بر صالقيمى گبى و سائر ييلديزلر او گيزلى خلقت آغاجنڭ برر منوّر ميوهسى اولارق ايشيدنڭ خيالى اولان گوزينه گوسترمكله؛ مدارِ معيشتلرينڭ أڭ مهمّى خرما آغاجى اولان صحرانشينلرڭ نظرنده نه قدر مناسب، گوزل، لطيف، علوى بر اُسلوبِ إفاده اولديغنى ذوقڭ وارسه آڭلارسڭ.
مثلا: اون طوقوزنجى سوزڭ آخرنده إثبات ايديلديگى گبى، (وَالشَّمْسُ تَجْرٖى لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا) دهكى (تَجْرٖى) كلمهسى شويله بر اُسلوبِ عالىيه پنجره آچار. شويله كه: (تَجْرٖى) لفظيله يعنى: «گونش دونر» تعبيريله قيش و ياز، گيجه و گوندوزڭ دورانندهكى منتظم تصرّفاتِ قدرتِ إلٰهيهيى إخطار ايله صانعڭ عظمتنى إفهام ايدر. و او موسملرڭ صحيفهلرنده قلمِ قدرتڭ يازديغى مكتوباتِ صمدانيهيه نظرى چويرر، خالقِ ذو الجلالڭ حكمتنى إعلام ايدر.
(وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِرَاجًا) يعنى، لامبا تعبيريله شويله بر اسلوبه پنجره آچار كه: شو عالم بر سراى و ايچنده اولان أشيا ايسه إنسانه و ذىحياته إحضار ايديلمش مزيّنات و مطعومات و لوازمات اولديغنى و گونش دخى مسخّر بر مومدار اولديغنى إخطار ايله، صانعڭ حشمتنى و خالقڭ إحساننى إفهام ايدهرك توحيده بر دليل گوسترر كه؛ مشركلرڭ أڭ مهمّ، أڭ پارلاق معبود ظن ايتدكلرى گونش، مسخّر بر لامبا، جامد بر مخلوقدر. ديمك (سِرَاج) تعبيرنده خالقڭ عظمتِ ربوبيتندهكى رحمتنى إخطار ايدر. رحمتڭ وسعتندهكى إحساننى إفهام ايدر. و او إفهامده سلطنتنڭ حشمتندهكى كرمنى إحساس ايدر. و بو إحساسده وحدانيتى إعلام ايدر و معنًا دير: «جامد بر سراجِ مسخّر هيچ بر جهتده عبادته لايق اولاماز.»
هم جريان (تَجْرٖى) تعبيرنده گيجه گوندوزڭ، قيش و يازڭ دونمهلرندهكى تصرّفاتِ منتظمۀِ عجيبهيى إخطار ايدر و او إخطارده، ربوبيتنده منفرد بر صانعڭ عظمتِ قدرتنى إفهام ايدر. ديمك شمس و قمر نقطهلرندن بشرڭ ذهننى گيجه و گوندوز، قيش و ياز صحيفهلرينه چويرر و او صحيفهلرده يازيلان حادثاتڭ سطرلرينه نظرِ دقّتى جلب ايدر. أوت قرآن گونشدن گونش ايچون بحث ايتمهيور. بلكه اونى ايشيقلانديران ذات ايچون بحث ايدييور. هم گونشڭ إنسانه لزومسز اولان ماهيتندن بحث ايتمهيور. بلكه گونشڭ وظيفهسندن بحث ايدييور كه، صنعتِ ربّانيهنڭ إنتظامنه بر زنبرك و خلقتِ ربّانيهنڭ نظامنه بر مركز، هم نقّاشِ أزلينڭ گيجه گوندوز ايپلريله طوقوديغى أشيادهكى صنعتِ ربّانيهنڭ إنسجامنه بر مكيك وظيفهسنى ياپييور.
داها سائر كلماتِ قرآنيهيى بونلره قياس ايدهبيليرسڭ. عادتا بسيط، مألوف برر كلمه ايكن، لطيف معنالرڭ دفينهلرينه برر آناختار وظيفهسنى گورويور.
ايشته أكثريتله اُسلوبِ قرآنڭ گچن طرزلرده علوى و پارلاق اولديغندندر كه، بعضًا بر بدوى عرب بر تك كلامه مفتون اولور، مسلمان اولمادن سجدهيه گيدردى. بر بدوى (فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ) كلامنى ايشيتديگى آنده سجدهيه گيتدى. اوڭا ديديلر: «مسلمان مى اولدڭ؟» «يوق» ديدى، «بن شو كلامڭ بلاغتنه سجده ايدييورم.»
دردنجى نقطه: لفظندهكى فصاحتِ خارقهسيدر.
أوت قرآن معنًا اُسلوبِ بيان جهتيله فوق العاده بليغ اولديغى گبى، لفظنده غايت سليس بر فصاحتى واردر. فصاحتڭ قطعى وجودينه، اوصانديرمهمسى دليلدر. و فصاحتڭ حكمتنه، فنِّ بيان و معانىنڭ داهى علماسنڭ شهادتلرى بر برهانِ باهردر. أوت بيڭلر دفعه تكرار ايديلسه اوصانديرميور، بلكه لذّت ويرييور. كوچك بسيط بر چوجغڭ حافظهسنه آغير گلمييور، حفظ ايدهبيلير. أڭ خستهلقلى، آز بر سوزدن متأذّى اولان بر قولاغه ناخوش گلمييور، خوش گلييور. سكراتده اولانڭ طماغنه شربت گبى اولويور. زمزمۀِ قرآن اونڭ قولاغنده و دماغنده، عينًا آغزنده و طماغنده ماءِ زمزم گبى لذيذ گلييور.
اوصانديرمهمسنڭ سرِّ حكمتى شودر كه: قرآن، قلوبه قوت و غدا و عقوله قوّت و غنادر و روحه ماء و ضيا و نفوسه دواء و شفاء اولديغندن اوصانديرماز. هر گون أكمك يهرز، اوصانمهيز. فقط أڭ گوزل بر ميوهيى هر گون ييسهك، اوصانديرهجق. ديمك قرآن، حق و حقيقت و صدق و هدايت و خارقه بر فصاحت اولديغندندر كه، اوصانديرميور، دائما گنجلگنى محافظه ايتديگى گبى طراوتنى، حلاوتنى ده محافظه ايدييور. حتّى قُريشڭ رؤساسندن مدقّق بر بليغ، مشركلر طرفندن، قرآنى ديڭلهمك ايچون گيتمش. ديڭلهمش، دونمش، ديمش كه: شو كلامڭ اويله بر حلاوتى و طراوتى وار كه، كلامِ بشره بڭزهمز. بن شاعرلرى، كاهنلرى بيلييورم. بو اونلرڭ هيچ سوزلرينه بڭزهمز. اولسه اولسه أتباعمزى قانديرمق ايچون سحر ديمهلىيز.» ايشته قرآنِ حكيمڭ أڭ معنّد دشمنلرى بيله فصاحتندن حيران اولويورلر.
قرآنِ حكيمڭ آيتلرنده، كلاملرنده، جملهلرنده فصاحتڭ أسبابنى ايضاح چوق اوزون گيدر. اونڭ ايچون سوزى قيصه كسوب يالڭز نمونه اولارق بر آيتدهكى حروفِ هجائيهنڭ وضعيتيله حاصل اولان بر سلاست و فصاحتِ لفظيهيى و او وضعيتدن پارلايان بر لمعۀِ إعجازى گوسترهجگز. ايشته:
﴿ثُمَّ اَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ اَمَنَةً نُعَاسًا يَغْشٰى طَٓائِفَةً مِنْكُمْ …اِلٰى اٰخِر﴾
ايشته شو آيتده بتون حروفِ هجا موجوددر. باق كه، ثقيل، آغير بتون أقسامِ حروف برابر اولديغى حالده سلاستنى بوزمامش. بلكه بر رَونق و مختلف تللردن متناسب، متساند بر نغمۀِ فصاحت قاتمش.
هم شو لمعۀِ إعجازه دقّت ايت كه، حروفِ هجادن (يا) ايله (ألف) أڭ خفيف و بربرينه قلب اولديغى ايچون ايكى قارداش گبى هر بريسى يگرمى بر كرّه تكرارى وار. (ميم) ايله (نون) (حاشيه-١) بربرينڭ قارداشى و بربرينڭ يرينه گچديگى ايچون هر بريسى اوتوز اوچر دفعه ذكر ايديلمشدر. (ص س ش) مخرججه، صفتجه، صوتجه قارداش اولدقلرى ايچون هر برى اوچ دفعه، (ع غ) قارداش اولدقلرى حالده (ع) داها خفيف آلتى دفعه، (غ) ثقلتى ايچون ياريسى اولارق اوچ دفعه ذكر ايديلمشدر. (ط ظ ذ ز) مخرججه، صفتجه، سسجه قارداش اولدقلرى ايچون هر بريسى ايكيشر دفعه، (ل) و (ألف) ايله برابر ايكيسى (لا) صورتنده إتّحاد ايتدكلرى و (ألف) (لا) صورتنده حصّهسى (لام)ڭ ياريسيدر. اونڭ ايچون (ل) قرق ايكى دفعه، (ألف) اونڭ ياريسى اولارق يگرمى بر دفعه ذكر ايديلمشدر. (همزه) (ها) ايله مخرججه قارداش اولدقلرى ايچون همزه (حاشيه-٢) اون اوچ، (ها) بر درجه داها خفيف اولديغى ايچون اون درت دفعه، (ق ف ك) قارداش اولدقلرى ايچون (قاف) ڭ بر نقطهسى فضله اولديغى ايچون (ق) اون، (ف) طوقوز، (ك) طوقوز. (ب) طوقوز، (ت) اون ايكى، (تا)نڭ درجهسى اوچ اولديغى ايچون اون ايكى دفعه ذكر ايديلمشدر. (ر) (لام)ڭ قارداشيدر. فقط أبجد حسابيله (ر) ايكى يوز، (ل) اوتوزدر. آلتى درجه يوقارى چيقديغى ايچون آلتى درجه آشاغى دوشمشدر. هم (ر) تلفّظجه تكرّر ايتديگندن ثقيل اولوب يالڭز آلتى دفعه ذكر ايديلمشدر. (خ ح ث ض) ثقلتلرى و بعض جهاتِ مناسبات ايچون برر دفعه ذكر ايديلمشدر. (و) (ها)دن و (همزه)دن داها خفيف و (يا)دن و (ألف)دن داها ثقيل اولديغى ايچون اون يدى دفعه، ثقيل همزهدن درت درجه يوقارى، خفيف ألفدن درت درجه آشاغى ذكر ايديلمشدر.
___
(حاشيه-١): تنوين دخى نوندر.
(حاشيه-٢): همزه، ملفوظ و غيرِ ملفوظ يگرمى بشدر و همزهنڭ ساكن قارداشى ألفدن اوچ درجه يوقاريدر. زيرا حركه اوچدر.
___
ايشته شو حروفڭ بو ذكرنده خارق العاده بو وضعيتِ منتظمه ايله و او مناسبتِ خفيه ايله و او گوزل إنتظام و او دقيق و اينجه نظم و إنسجام ايله ايكى كرّه ايكى درت ايدر درجهده گوسترر كه؛ بشر فكرينڭ حدّى دگل كه، شونى ياپابيلسين. تصادف ايسه محالدر كه، اوڭا قاريشسين. ايشته شو وضعيتِ حروفدهكى إنتظامِ عجيب و نظامِ غريب، سلاست و فصاحتِ لفظيهيه مدار اولديغى گبى، داها گيزلى چوق حكمتلرى بولونهبيلير. مادام حروفاتنده بويله إنتظام گوزهتلمش. ألبته كلمهلرنده، جملهلرنده، معنالرنده اويله أسرارلى بر إنتظام، اويله أنوارلى بر إنسجام گوزهتلمش كه، گوز گورسه «ما شاء اللّٰه»، عقل آڭلاسه «بارك اللّٰه» دييهجك.
بشنجى نقطه: بيانندهكى براعتدر.
يعنى، تفوّق و متانت و حشمتدر. ناصلكه نظمنده جزالت، لفظنده فصاحت، معناسنده بلاغت، اُسلوبنده بداعت وار. بياننده دخى فائق بر براعت واردر. أوت ترغيب و ترهيب، مدح و ذمّ، إثبات و إرشاد، إفحام و إفهام گبى بتون أقسامِ كلاميهده و طبقاتِ خطابيهده بياناتِ قرآنيه أڭ يوكسك مرتبهدهدر.
مثلا: مقامِ ترغيب و تشويقده حدسز مثاللرندن، مثلا سورۀِ (هَلْ اَتٰى عَلَى الْاِنْسَانِ) ده بياناتى، (حاشيه) آبِ كوثر گبى خوش، سلسبيل چشمهسى گبى سلاستله آقار، جنّت ميوهلرى گبى طاتلى، حورى لباسى گبى گوزلدر.
___
(حاشيه): شو اُسلوبِ بيان، او سورهنڭ مئالنڭ لباسنى گيمش.
___
مقامِ ترهيب و تهديدده پك چوق مثاللرندن مثلا: (هَلْ اَتٰيكَ حَدِيثُ الْغَاشِيَةِ) سورهسنڭ باشنده بياناتِ قرآنيه أهلِ ضلالتڭ صماخنده قاينايان رصاص گبى، دماغنده ياقان آتش گبى، طماغنده يانان زقّوم گبى، يوزنده صالديران جهنّم گبى، معدهسنده آجى، تيكنلى ضريع گبى تأثير ايدر. أوت بر ذاتڭ تهديدينى گوسترن جهنّم گبى بر عذاب مأمورى، ئوفكهسندن و غيظندن پارچهلانمق وضعيتنى آلماسى و (تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ) سويلهمسى، سويلتمسى، او ذاتڭ ترهيبى نه درجه دهشتلى اولديغنى گوسترر.
مقامِ مدحڭ بيڭلر مثاللرندن، باشنده (اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ) اولان بش سورهده بياناتِ قرآنيه گونش گبى پارلاق، (حاشيه) ييلديز گبى زينتلى، سماوات و زمين گبى حشمتلى، مَلكلر گبى سَويملى، دنياده ياورولره رحمت گبى شفقتلى، آخرتده جنّت گبى گوزلدر.
___
(حاشيه): شو تعبيراتده او سورهلردهكى بحثلره إشارت وار.
___
مقامِ ذمّ و زجرده بيڭلر مثاللرندن مثلا: (اَيُحِبُّ اَحَدُكُمْ اَنْ يَاْكُلَ لَحْمَ اَخٖيهِ مَيْتًا) آيتنده ذمّى آلتى درجه ذمّ ايدر. غيبتدن آلتى درجه شدّتله زجر ايدر. شويله كه: معلومدر: آيتڭ باشندهكى همزه، صورمق (آيا) معناسندهدر. او صورمق معناسى، صو گبى آيتڭ بتون كلمهلرينه گيرر.
ايشته برنجى همزه ايله دير: آيا، سؤال و جواب محلّى اولان عقلڭز يوق مى كه، بو درجه چركين بر شيئى آڭلامييور؟
ايكنجيسى: (يُحِبُّ) لفظى ايله دير: آيا، سَوْمك، نفرت ايتمك محلّى اولان قلبڭز بوزولمش مى كه، أڭ منفور بر ايشى سَور؟
اوچنجيسى: (اَحَدُكُمْ) كلمهسيله دير: جماعتدن حياتنى آلان حياتِ إجتماعيه و مدنيتڭز نه اولمش كه، بويله حياتڭزى زهرلهين بر عملى قبول ايدر؟
دردنجيسى: (اَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ) كلاميله دير: إنسانيتڭز نه اولمش كه، بويله جاناوارجهسنه آرقداشنى ديشله پارچهلامايى ياپييورسڭز؟
بشنجيسى: (اَخٖيهِ) كلمهسيله دير: هيچ رقّتِ جنسيهڭز، هيچ صلۀِ رحمڭز يوق مى كه، بويله چوق جهتلرله قارداشڭز اولان بر مظلومڭ شخصِ معنويسنى إنصافسزجه ديشلهيورسڭز؟ هيچ عقلڭز يوق مى كه، كندى أعضاڭزى كندى ديشڭزله ديوانه گبى ايصيرييورسڭز؟
آلتنجيسى: (مَيْتًا) كلاميله دير: وجدانڭز نرهده؟ فطرتڭز بوزولمش مى كه، أڭ محترم بر حالده بر قارداشنه قارشى، أتنى ييمك گبى أڭ مستكره بر ايش ياپيلييور؟ ديمك ذمّ و غيبت، عقلًا، قلبًا و إنسانيةً و وجدانًا و فطرةً و عصبيةً و ملّيةً مذمومدر. ايشته باق! ناصل شو آيت، ايجازكارانه آلتى مرتبه ذمّى ذمّ ايتمكله إعجازكارانه آلتى درجه او جُرمدن زجر ايدر.
مقامِ إثباتده بيڭلر مثاللرندن مثلا:
﴿فَانْظُرْ اِلٰٓى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا
اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدٖيرٌ﴾
ده حشرى إثبات و إستبعادى إزاله ايچون اويله بر طرزده بيان ايدر كه، فوقنده إثبات اولاماز. شويله كه: اوننجى سوزڭ طوقوزنجى حقيقتنده، يگرمى ايكنجى سوزڭ آلتنجى لمعهسنده إثبات و ايضاح ايديلديگى گبى؛ هر بهار موسمنده إحياىِ أرض كيفيتنده اوچ يوز بيڭ طرزده حشرڭ نمونهلرينى نهايت درجهده گرفت، بربرينه قاريشديرديغى حالده نهايت درجهده إنتظام و تمييز ايله نظرِ بشره گوسترييور كه؛ بونلرى بويله ياپان ذاته، حشر و قيامت آغير اولاماز، دير. هم زمينڭ صحيفهسنده يوز بيڭلر أنواعى، برابر بربرى ايچنده قلمِ قدرتيله خطاسز، قصورسز يازمق؛ بر تك واحدِ أحدڭ سكّهسى اولديغندن، شو آيتله گونش گبى وحدانيتى إثبات ايتمكله برابر، گونشڭ طلوع و غروبى گبى قولاى و قطعى، قيامت و حشرى گوسترر. ايشته (كَيْفَ) لفظندهكى كيفيت نقطهسنده شو حقيقتى گوسترديگى گبى، چوق سورهلرده تفصيل ايله ذكر ايدر.
مثلا: سورۀِ (قٓ وَ الْقُرْاٰنِ الْمَجِيدِ) ده اويله پارلاق و گوزل و شيرين و يوكسك بر بيانله حشرى إثبات ايدر كه، بهارڭ گلمسى گبى قطعى بر صورتده قناعت ويرر. ايشته باق: كافرلرڭ، چورومش كميكلرڭ ديريلمسنى إنكار ايدهرك «بو عجيبدر، اولاماز» ديمهلرينه جوابًا
﴿اَفَلَمْ يَنْظُرُٓوا اِلَى السَّمَٓاءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْنَاهَا وَزَيَّنَّاهَا وَمَا لَهَا مِنْ فُرُوجٍ … الخ﴾
(كَذٰلِكَ الْخُرُوجُ) يه قدر فرمان ايدييور. بيانى صو گبى آقييور، ييلديزلر گبى پارلايور. قلبه خرما گبى هم لذّت، هم ذوق ويرييور، هم رزق اولويور.
هم مقامِ إثباتڭ أڭ لطيف مثاللرندن:
﴿يٰسٓ ۞ وَالْقُرْاٰنِ الْحَكٖيمِ ۞ اِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلٖينَ﴾
دير. يعنى، «حكمتلى قرآنه قَسَم ايدرم، سن رسوللردنسڭ.» شو قَسَم إشارت ايدر كه، رسالتڭ حجّتى او درجه يقينى و حقدر كه، حقّانيتده مقامِ تعظيم و حرمته چيقمش كه، اونڭله قَسَم ايديلييور. ايشته شو إشارت ايله دير: «سن رسولسڭ. چونكه سنڭ ألڭده قرآن وار. قرآن ايسه، حقدر و حقّڭ كلاميدر. چونكه ايچنده حقيقى حكمت، اوستنده سكّۀِ إعجاز وار.»
هم مقامِ إثباتڭ ايجازلى و إعجازلى مثاللرندن شو:
﴿قَالَ مَنْ يُحْيِى الْعِظَامَ وَهِىَ رَمٖيمٌ ۞ قُلْ يُحْيٖيهَا الَّذٖٓى اَنْشَاَهَٓا اَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلٖيمٌ﴾
يعنى؛ إنسان دير: «چورومش كميكلرى كيم ديريلتهجك؟» سن دى: «كيم اونلرى بدايةً إنشا ايدوب حيات ويرمش ايسه، او ديريلتهجك.»
اوننجى سوزڭ طوقوزنجى حقيقتنڭ اوچنجى تمثيلنده تصوير ايديلديگى گبى؛ بر ذات، گوز اوڭنده بر گونده يڭيدن بيوك بر اوردويى تشكيل ايتديگى حالده، برى ديسه: «شو ذات، أفرادى إستراحت ايچون طاغلمش اولان بر طابورى بر بورو ايله طوپلار. طابور نظامى آلتنه گتيرهبيلير.» سن أى إنسان، ديسهڭ؛ «اينانمام.» نه قدر ديوانهجه بر إنكار اولديغنى بيليرسڭ.
عينًا اونڭ گبى هيچدن، يڭيدن اوردومثال بتون حيوانات و سائر ذىحياتڭ طابورمثال جسدلرينى كمالِ إنتظامله و ميزانِ حكمتله او بدنلرڭ ذرّاتنى و لطائفنى «أمرِ كُنْ فَيَكُونُ» ايله قيد ايدوب يرلشديرن و هر قرنده حتّى هر بهارده روىِ زمينده يوز بيڭلر اوردومثال ذوى الحيات أنواعلرينى، طائفهلرينى ايجاد ايدن بر ذاتِ قديرِ عليم، طابورمثال بر جسدڭ نظامى آلتنه گيرمكله بربريله طانيشمش ذرّاتِ أساسيه و أجزاىِ أصليهيى بر صيحه ايله صورِ إسرافيلڭ بوروسيله ناصل طوپلايهبيلير؟ إستبعاد صورتنده دينلير مى؟ دينلسه، أبلهجهسنه بر ديوانهلكدر.
مقامِ إرشادده بياناتِ قرآنيه او درجه مؤثّر و رقيقدر و او درجه مونس و شفيقدر كه، شوق ايله روحى، ذوق ايله قلبى؛ عقلى مراقله و گوزى ياشله طولديرر. بيڭلر مثاللرندن يالڭز شو:
﴿ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِكَ فَهِىَ كَالْحِجَارَةِ اَوْ اَشَدُّ قَسْوَةً … الخ﴾
يگرمنجى سوزڭ برنجى مقامنده اوچنجى آيت مبحثنده إثبات و ايضاح ايديلديگى گبى، بنى إسرائيله دير: «موسى عليه السلامڭ عصاسى گبى بر معجزهسنه قارشى سرت طاش، اون ايكى گوزندن چشمه گبى ياش آقيتديغى حالده، سزه نه اولمش كه، موسى عليه السلامڭ بتون معجزاتنه قارشى لاقيد قالوب؛ گوزيڭز قورو، ياشسز، قلبڭز قاتى، آتشسز طورييور؟» او سوزده شو معناىِ إرشادى ايضاح ايديلديگى ايچون اورايه حواله ايدهرك بوراده قيصه كسييورم.