اوتوز برنجى پنجره
﴿لَقَدْ خَلَقْنَا الْاِنْسَانَ فٖٓى اَحْسَنِ تَقْوٖيمٍ ۞ وَفِى الْاَرْضِ اٰيَاتٌ لِلْمُوقِنٖينَ ۞
وَفٖٓى اَنْفُسِكُمْ اَفَلَا تُبْصِرُونَ ۞﴾
شو پنجره إنسان پنجرهسيدر و أنفسيدر. و أنفسى جهتنده شو پنجرهنڭ تفصيلاتنى بيڭلر محقّقينِ أوليانڭ مفصّل كتابلرينه حواله ايدهرك يالڭز فيضِ قرآندن آلديغمز بر قاچ أساسه إشارت ايدرز. شويله كه:
اون برنجى سوزده بيان ايديلديگى گبى: «إنسان، اويله بر نسخۀِ جامعهدر كه: جنابِ حق بتون أسماسنى، إنسانڭ نفسى ايله إنسانه إحساس ايدييور.» تفصيلاتنى باشقه سوزلره حواله ايدوب يالڭز اوچ نقطهيى گوسترهجگز.
برنجى نقطه: إنسان، اوچ جهتله أسماءِ إلٰهيهيه بر آيينهدر.
برنجى وجه: گيجهده ظلمات، ناصل نورى گوسترر. اويله ده: إنسان، ضعف و عجزيله، فقر و حاجاتيله، نقص و قصوريله، بر قديرِ ذو الجلالڭ قدرتنى، قوّتنى، غناسنى، رحمتنى بيلديرييور و هكذا پك چوق أوصافِ إلٰهيهيه بو صورتله آيينهدارلق ايدييور. حتّى حدسز عجزنده و نهايتسز ضعفنده، حدسز أعداسنه قارشى بر نقطۀِ إستناد آرامقله، وجدان دائما واجب الوجوده باقار. هم نهايتسز فقرنده، نهايتسز حاجاتى ايچنده، نهايتسز مقصدلره قارشى بر نقطۀِ إستمداد آرامغه مجبور اولديغندن، وجدان دائما او نقطهدن بر غنىِّ رحيمڭ درگاهنه طايانير، دعا ايله أل آچار.
ديمك هر وجدانده شو نقطۀِ إستناد و نقطۀِ إستمداد جهتنده ايكى كوچك پنجره، قديرِ رحيمڭ بارگاهِ رحمتنه آچيلير، هر وقت اونڭله باقهبيلير.
ايكنجى وجه آيينهدارلق ايسه: إنسانه ويريلن نمونهلر نوعندن جزئى علم، قدرت، بصر، سمع، مالكيت، حاكميت گبى جزئيات ايله كائنات مالكنڭ علمنه و قدرتنه، بصرينه، سمعنه، حاكميتِ ربوبيتنه آيينهدارلق ايدر. اونلرى آڭلار، بيلديرر. مثلا: «بن ناصل بو أوى ياپدم و ياپماسنى بيلييورم و گورويورم و اونڭ مالكىيم و إداره ايدييورم. اويله ده شو قوجه كائنات سراينڭ بر اوستهسى وار. او اوسته اونى بيلير، گورور، ياپار، إداره ايدر و هكذا...
اوچنجى وجه آيينهدارلق ايسه: إنسان، اوستنده نقشلرى گورونن أسماءِ إلٰهيهيه آيينهدارلق ايدر. اوتوز ايكنجى سوزڭ اوچنجى موقفنڭ باشنده بر نبذه ايضاح ايديلن إنسانڭ ماهيتِ جامعهسنده نقشلرى ظاهر اولان يتمشدن زياده أسماء واردر. مثلا: ياراديليشندن صانع، خالق إسمنى و حسنِ تقويمندن رحمٰن و رحيم إسملرينى و حسنِ تربيهسندن كريم، لطيف إسملرينى و هكذا... بتون أعضا و آلاتيله، جهازات و جوارحيله، لطائف و معنوياتيله، حواس و حسّياتيله آيرى آيرى أسمانڭ آيرى آيرى نقشلرينى گوسترييور.
ديمك ناصل أسماده بر إسمِ أعظم وار، اويله ده او أسمانڭ نقوشنده دخى بر نقشِ أعظم وار كه، او ده إنساندر.
أى كندينى إنسان بيلن إنسان! كنديڭى اوقو... يوقسه حيوان و جامد حكمنده إنسان اولمق إحتمالى وار!
ايكنجى نقطه: مهمّ بر سرِّ أحديته إشارت ايدر. شويله كه:
إنسانڭ ناصل روحى بتون جسدينه اويله بر مناسبتى وار كه: بتون أعضاسنى و أجزاسنى بربرينه يارديم ايتديرر. يعنى، إرادۀِ إلٰهيه جلوهسى اولان أوامرِ تكوينيه و أوامردن وجودِ خارجى گيديرلمش بر قانونِ أمرى و لطيفۀِ ربّانيه اولان روح، اونلرڭ إدارهسنده اونلرڭ معنوى سسلرينى حسّ ايتمهسنده و حاجتلرينى گورمسنده بربرينه مانع اولماز، روحى شاشيرتماز. روحه نسبةً اوزاق ياقين بر حكمنده. بربرينه پرده اولماز. ايسترسه، چوغنى برينڭ إمدادينه يتيشديرر. ايسترسه بدنڭ هر جزئى ايله بيلهبيلير، حسّ ايدهبيلير، إداره ايدهبيلير. حتّى چوق نورانيت كسب ايتمش ايسه، هر بر جزئى ايله گورهبيلير و ايشيدهبيلير.
اويله ده (وَلِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى) جنابِ حقّڭ مادام اونڭ بر قانونِ أمرى اولان روح، كوچك بر عالم اولان إنسان جسمنده و أعضاسنده بو وضعيتى گوسترييور. ألبته عالمِ أكبر اولان كائناتده او ذاتِ واجب الوجودڭ إرادۀِ كلّيهسنه و قدرتِ مطلقهسنه حدسز فعللر، حدسز صدالر، حدسز دعالر، حدسز ايشلر، هيچ بر جهتده اوڭا آغير گلمز، بربرينه مانع اولماز. او خالقِ ذو الجلالى مشغول ايتمز، شاشيرتماز. بتوننى بردن گورور، بتون سسلرى بردن ايشيتير. ياقين اوزاق بردر. ايسترسه، بتوننى برينڭ إمدادينه گوندرر. هر شى ايله هر شيئى گورهبيلير، سسلرينى ايشيدهبيلير و هر شى ايله هر شيئى بيلير و هكذا...
اوچنجى نقطه: حياتڭ پك مهمّ بر ماهيتى و أهمّيتلى بر وظيفهسى وار. فقط او بحث، حيات پنجرهسنده و يگرمنجى مكتوبڭ سكزنجى كلمهسنده تفصيلى گچديگندن اوڭا حواله ايدوب يالڭز بونى إخطار ايدرز كه:
حياتده حسّيات صورتنده قاينايان ممزوج نقشلر؛ پك چوق أسماء و شئوناتِ ذاتيهيه إشارت ايدر. غايت پارلاق بر صورتده حىِّ قيّومڭ شئوناتِ ذاتيهسنه آيينهدارلق ايدر. شو سرّڭ ايضاحى، اللّٰهى طانيميانلره و داها تام تصديق ايتمهينلره قارشى زمانى اولماديغندن قپويى قپايورز...
* * *
دين ايله حيات قابلِ تفريق اولديغنى ظن ايدنلر فلاكته سببدرلر
شو ژون توركڭ خطاسى؛ بيلمدى او بزدهكى دين حياتڭ أساسى. ملّت و إسلاميت آيرى آيرى ظن ايتدى.
مدنيت مستمر، مستولى وهم أيلدى. سعادتِ حياتى ايچنده گورييوردى. شيمدى زمان گوستردى،
مدنيت سيستمى (*) بوزوقدى، هم مضردى؛ تجربۀِ قطعيه بزه بونى گوستردى.
___
(*): تام بر إشارتِ غيبيهدر. سكراتده اولان دينسز ظالم مدنيته باقييور.
___
دين حياتڭ حياتى، هم نورى، هم أساسى. إحياىِ دين ايله اولور شو ملّتڭ إحياسى. إسلام بونى آڭلادى...
باشقه دينڭ عكسنه، دينمزه تمسّك درجهسى نسبةً ملّتڭ ترقّيسى. إهمالى نسبتنده ايدى
ملّتڭ تدنّيسى. تاريخى بر حقيقت، اوندن اولمش تناسى...
* * *
موت، توهّم ايديلديگى گبى دهشتلى دگل
ضلالت وهميدر؛ موتى دهشتلنديرر. موت، تبديلِ جامهدر، يا تحويلِ مكاندر. سجندن بوستانه چيقار.
كيم حياتى ايسترسه شهادت ايستهملى. شهيدڭ حياتنه قرآن إشارت ايدر. سكراتى طاتمهمش هر بر شهيد، كندينى
حىّ بيلييور، گورويور. لٰكن يڭى حياتى داها نزيه بولويور. ظن ايدر كه ئولمهمش. ميّتلره نسبتى، دقّت ايت شوڭا بڭزر:
ايكى آدم، رؤياده لذائذ أنواعنه جامع گوزل باغچهده ايكيسى گزييورلر. برى رؤيا اولديغنى بيلير؛ لذّت آلمايور.
اونى مفرّح ايتمز، بلكه تأسّف ايدر. اوبريسى؛ بيلييور كه عالمِ يقظهدر؛ حقيقى لذّت آلير، اوڭا حقيقى اولور.
رؤيا مثالڭ ظلّى، مثال ايسه برزخڭ ظلّى اولمشدر. اوندن اونلرڭ دستورلرى بربرينه بڭزهيور.
* * *
سياست، أفكارڭ عالمنده بر شيطاندر؛ إستعاذه ايديلمهلى!
سياستِ مدنى، أكثرڭ راحتنه فدا ايدر أقلّى. بلكه أقلِّ ظالم، كندينه قربان ايدر أكثرينِ عوامى.
عدالتِ قرآنى؛ تك معصومڭ حياتى، قانى هدر گورهمز، اونى فدا ايدهمز دگل أكثريته، حتّى نوعڭ عمومى...
آيتِ (مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ) ايكى سرِّ عظيمى وضع ايدييور نظره. برى: محضِ عدالت. بو دستورِ عظيمى
كه فرد ايله جماعت، شخص ايله نوعِ بشر، قدرت ناصل بر گورور؛ عدالتِ إلٰهى، ايكيسنه بر باقار. بر سنّتِ دائمى.
شخصِ واحد، حقّنى كندى فدا ايدييور. لٰكن فدا ايديلمز، حتّى عموم إنسانه. اونڭ إبطالِ حقّى، هم إراقۀِ دمى،
هم زوالِ عصمتى: إبطالِ حقِّ نوعڭ هم عصمتِ بشرڭ مِثليدر، هم نظيرى. ايكنجى سرّى بودر: خودكامى بر آدمى
حرص و هوس يولنده بر معصومى ئولديرسه، أگر ألندن گلسه، هوسنه مانع ايسه خراب ايدر دنيايى، إمحا ايدر بنى آدمى.
* * *
ضعف، خصمى تشجيع ايدر. اللّٰه عبدينى تجربه ايدر. عبد اللّٰهنى تجربه ايدهمز.
أى خائف و هم ضعيف! خوف و ضعفڭ بيهوده، هم سنڭ عليهڭده؛ تأثيراتِ خارجى تشجيع ايدر، جلب ايدر.
أى وسوسهلى وهّام! محقّق بر مصلحت، مضرّتِ موهومه ايچون فدا ايديلمز. سڭا لازم حركت، نتيجه اللّٰهڭدر.
ايشينه قاريشيلماز. اللّٰه چكر عبدينى ميدانِ إمتحانه. «بويله ياپارسهڭ أگر، بويله ياپارم بن» دير.
عبد ايسه هيچ ياپاماز اللّٰهنى تجربه. «ربّم موفّق ايتسين، بن ده بونى ايشلرم» ديسه، تجاوز ايدر.
عيسىيه ديمش شيطان: «مادام هر شيئى او ياپار؛ قدر بردر، دگيشمز. طاغدن كنديڭى آت. او ده سڭا نه ياپار؟»
عيسى ديدى: «أى ملعون! عبد ايدهمز ربّنى تجربه و إمتحان!.»
* * *