گلن بتون أحوال و وقوعات و محاوراتدن درس آلمقله، إجتهادلره زمين تشكيل ايدن يوكسك إستعدادلر وجوده گليردى.
شيمدى ايسه، فكر و قلبلرڭ تشتّتى، عنايت و همّتلرڭ ضعفيتى، إنسانلرڭ سياست و فلسفهيه إبتلا و رغبتلرى يوزندن، بتون إستعدادلر فنونِ حاضره و حياتِ دنيويهيه متوجّهدر. أحكامِ دينيهيه صرف ايديلهجك مستقيم بر إجتهاد يوقدر.
دردنجيسى: إجتهاد قپوسندن إسلاميته گيروب مسائلنى گنيشلنديرمگه مَيل ايدن آدمڭ مقصدى، ضرورياته إمتثال ايله تقوا و كماله مظهريت ايسه گوزلدر. امّا ضرورياتى ترك و حياتِ دنيويهيى، حياتِ اُخرويهيه ترجيح ايدن آدم ايسه، اونڭ إجتهاده مَيلى، مَيل التخريبدر. تكليفدن چيقوب قاچمق ايچون بر يول بولمقدر.
بشنجيسى: هر شيئڭ، هر حكمڭ وجوده گلمهسى بر علّته بناءً اولديغى گبى، بر مصلحته دخى تابعدر. فقط مصلحت، علّت دگلدر. آنجق ترجيح ايديجى بر حكمتدر. بو زمانڭ أفكارى، بِالذّات سعادتِ دنيايه متوجّهدر. شريعتڭ نظرى ايسه، بِالذّات سعادتِ اُخرويهيه متوجّه اولوب، بِالطبع دنيايه ده ناظردر. چونكه دنيا آخرته وسيلهدر.
عمومى بر بليّه اولان و ناسڭ اوڭا مبتلا اولديغى چوق ايشلر واردر كه ضرورياتدن اولمشدر. او گبى ايشلر سوءِ إختيار ايله غيرِ مشروع مَيللردن طوغمش اولدقلرندن، محظوراتى إباحه ايدن ضرورياتدن دگلدر. و رخصت و مساعدۀِ شرعيهنڭ شمولنه داخل اولامازلر. مثلا: بر آدم سوءِ إختياريله حرام بر طرزده كندينى سرخوش ايتسه، حالِ سكرده ياپديغى تصرّفاتده معذور اولاماز. بو زمانده