ايتمهلرى، ناصل قطعى اولارق دلالت ايدييور كه؛ عموم حيواناتڭ صانعى بردر، واحددر، أحددر. اويله ده: او حيواناتڭ آيرى آيرى تشخّصلرى و سيمالرندهكى باشقه باشقه حكمتلى تعيّن و تميّزلرى دلالت ايدر كه؛ اونلرڭ صانعِ واحدى، فاعلِ مختاردر و إرادهليدر؛ ايستديگنى ياپار، ايستهمديگنى ياپماز؛ قصد و إراده ايله ايشلر. مادام علمِ إلٰهىيه و إرادۀِ ربّانيهيه موجودات عددنجه، بلكه موجوداتڭ شئوناتى عددنجه دلالت و شهادت واردر. ألبته بر قسم فيلسوفلرڭ إرادۀِ إلٰهيهيى نفى و بر قسم أهلِ بدعتڭ قدرى إنكار و بر قسم أهلِ ضلالتڭ، جزئياته عدمِ إطّلاعنى إدّعا ايتمهلرى و طبيعيّونڭ، بر قسم موجوداتى طبيعت و أسبابه إسناد ايتمهلرى؛ موجودات عددنجه مضاعف بر يالانجيلقدر و موجوداتڭ شئوناتى عددنجه مضاعف بر ضلالت ديوانهلگيدر. چونكه حدسز شهادتِ صادقهيى تكذيب ايدن، حدسز بر يالانجيلق ايشلهمش اولور.
ايشته، مشيئتِ إلٰهيه ايله وجوده گلن ايشلرده؛ «إن شاء اللّٰه، إن شاء اللّٰه» يرنده، بيلهرك «طبيعى طبيعى» ديمك، نه قدر خطا و مخالفِ حقيقت اولديغنى قياس ايت...
اوننجى كلمه:
(وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدٖيرٌ) يعنى: هيچ بر شى اوڭا آغير گلهمز. دائرۀِ إمكانده نه قدر أشيا وار، او أشيايه غايت قولاى وجود گيديرهبيلير. و او درجه اوڭا قولاى و راحتدر كه:
﴿اِنَّمَٓا اَمْرُهُٓ اِذَٓا اَرَادَ شَيْئًا﴾
إلخ... سرّيله، گويا يالڭز أمر ايدر، ياپيلير. ناصلكه غايت ماهر بر صنعتكار؛ زياده قولاى بر طرزده، ألنى ايشه طوقونديرر طوقونديرماز، ماكينه گبى ايشلر. و او سرعت و مهارتى إفاده ايچون دينيلير كه: او ايش و صنعت، اوڭا او قدر مسخّردر كه؛ گويا أمريله، طوقونمسيله ايشلر اولويور؛ صنعتلر وجوده گلييور. اويله ده: قديرِ ذو الجلالڭ قدرتنه قارشى أشيانڭ نهايت درجهده مسخّريت و إطاعتنه و او