ايكنجيسى: علمِ أزلى محيط اولديغى ايچون، مسبّباتله أسبابى برلكده آبلوقه ايدر، ايچنه آلير. يوقسه علمِ أزلى، ظن ايديلديگى گبى اوزون بر سلسلهنڭ باشى دگلدر كه، أسبابدن تغافل ايله، يالڭز مسبّبات او مبدئه إسناد ايديلسين.
اوچنجيسى: معلوم ناصل بر كيفيت اوزرينه اولورسه، علم اويلهجه تعلّق ايدر. اويله ايسه معلومڭ مقاييسى و أسبابى، قدره إسناد ايديلهمز.
دردنجيسى: ظن ايديلديگى گبى، إرادۀِ كلّيهنڭ بر دفعه مسبّبه، بر دفعه ده سببه آيرى آيرى تعلّقى يوقدر. آنجق مسبَّبله سببه بر تعلّقى واردر.
بو مذهبلرڭ نقطۀِ نظرلرينى بر مثال ايله ايضاح ايدهلم:
بر آدم، بر آلَتله بر شخصى ئولديرسه، سببڭ معدوم اولديغنى فرض ايدرسهك، مسبَّبڭ كيفيتى ناصل اولور؟ أهلِ جبرڭ نقطۀِ نظرلرى: «ئولهجكدى.» چونكه اونلرجه تعلّق ايكيدر و سببله مسبَّب آراسنده إنقطاع جائزدر. أهلِ إعتزالجه: «ئولميهجكدى.» چونكه اونلرجه مرادڭ إرادهدن تخلّفى جائزدر. أهلِ سنّت و الجماعتجه، بو مثالده سكوت و توقّف لازمدر. چونكه إرادۀِ كلّيهنڭ سببله مسبّبه بر تعلّقى واردر. بو إعتبارله سببڭ عدمى فرض ايديليرسه، مسبَّبڭ ده فرضِ عدمى لازم گلير. چونكه تعلّق بردر. جبر و إعتزال، إفراط و تفريطدر.
ايكنجى بر مقدّمه:
أهلِ طبيعت، أسبابه حقيقى بر تأثير ويرييور. مجوسيلر؛ برى شرّه، ديگرى خيره اولمق اوزره ايكى خالقه إعتقاد ايدييورلر. أهلِ إعتزال ده، «أفعالِ إختياريهنڭ خالقى عبددر» دييور. بو اوچ مذهبڭ أساسى؛ باطل بر وهمِ محض، بر خطا و حدوددن تجاوزدر. بو وهمى إزاله ايچون، بر قاچ مسئلهيى ديڭلهمك لازمدر.