رسالۀِ نور كلّياتندن
اوتوزنجى لمعه
أسماءِ ستّه رسالهسى
مؤلّفى
بديع الزمان
سعيد النورسى
اوتوزنجى لمعه
اوتوز برنجى مكتوبڭ اوتوزنجى لمعهسى
و أسكيشهر حپسخانهسنڭ بر ميوهسى،
«آلتى نكته»در.
دڭزلى مدرسۀِ يوسفيهسنڭ بر درسِ أعظمى «ميوه رسالهسى» اولديغى و آفيون مدرسۀِ يوسفيهسنڭ قيمتدار بر درسِ أكملى «الحجة الزهرا» اولماسى گبى..
أسكيشهر مدرسۀِ يوسفيهسنڭ غايت قوّتلى بر درسِ أعظمى ده، إسمِ أعظمى طاشييان آلتى إسمڭ آلتى نكتهسنى بيان ايدن بو «اوتوزنجى لمعه»در.
(إسمِ أعظمدن حىّ قيّومه دائر پارچهده پك درين و گنيش مسئلهلرى هركس بردن بيلهمز و ذوق ايتمز، فقط حصّهسز ده قالماز.)
برنجى نكته
إسمِ قدّوسڭ بر نكتهسنه دائردر.
(بو قدّوس نكتهسى، اوتوزنجى سوزڭ ذيلنڭ ذيلى اولماسى مناسبدر.)
﴿بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ﴾
﴿وَالْاَرْضَ فَرَشْنَاهَا فَنِعْمَ الْمَاهِدُونَ﴾
آيتنڭ بر نكتهسى و بر إسمِ أعظم وياخود إسمِ أعظمڭ آلتى نورندن بر نورى اولان «قدّوس» إسمنڭ بر جلوهسى شعبانِ شريفڭ آخرنده، أسكيشهر حپسخانهسنده بڭا گوروندى. هم موجوديتِ إلٰهيهيى كمالِ ظهورله، هم وحدتِ ربّانيهيى كمالِ وضوحله گوستردى. شويله كه، گوردم:
بو كائنات و بو كُرۀِ أرض، دائم ايشلر بر بيوك فابريقه و هر وقت طولار بوشالير بر خان، بر مسافرخانهدر. حالبوكه بويله ايشلك فابريقهلر، خانلر و مسافرخانهلر؛ مزخرفاتله، أنقاضلرله، سوپرونتيلرله چوق كيرلهنييورلر، بولاشيق اولويورلر و عفونتلى مادّهلر هر طرفنده تراكم ايدييورلر. أگر پك چوق دقّتله باقيلمازسه و تنظيف ايديلمزسه و سوپورولوب تميزلنمزسه ايچنده طورلماز، إنسان اونده بوغولور. حالبوكه بو فابريقۀِ كائنات و مسافرخانۀِ أرض او درجه پاك، تميز و نظيفدر و او قدر كيرسز و بولاشيقسزدر و عفونتسزدر كه، بر لزومسز شى و بر منفعتسز مادّه و تصادفى بر كير بولونماز. ظاهرى بولونسه ده، چابوق بر إستحاله ماكينهسنه آتيلير، تميزلهنير. ديمك بو فابريقهيه باقان ذات، چوق ايى باقييور. و بو فابريقهنڭ اويله تنظيفجى بر صاحبى وار كه، او قوجه فابريقهيى و او بيوك سرايى كوچك بر اوطه گبى سوپورتير، تميزلر، تنظيم و تنظيف ايدر. و او پك بيوك فابريقهنڭ بيوكلگى نسبتنده مزخرفاتى و أنقاضندن قالمه كيرلى مادّهلرى، سوپرونتيلرى بولونمييور. بلكه بيوكلگى نسبتنده، تميزلگنه و نظافتنه دقّت ايديلييور. بر إنسان، بر آيده ييقانمازسه و كوچك اوطهسنى سوپورمزسه چوق كيرلهنير، پيسلهنير. ديمك بو سراىِ عالمدهكى پاكلك، صافيلك، نورانيلك، تميزلك؛ متماديًا حكمتلى بر تنظيفدن، بر دقّتلى تطهيردن ايلرى گلييور.
و أگر او دائمى تطهير و سوپورمك و دقّت ايله باقمق اولماسه ايدى، بر سنهده بتون حيوانلرڭ يوز بيڭ ملّتلرى أرضڭ يوزنده بوغولاجقلردى. و سماواتڭ فضاسنده، تخريبه و موته مظهر اولان كرهلرڭ و پيكلرڭ، بلكه ييلديزلرڭ أنقاضلرى، باشمزى و ديگر حيواناتڭ باشلرينى، بلكه كُرۀِ أرضڭ باشنى، بلكه دنيامزڭ باشنى قيرهجقلردى. طاغلر بيوكلگندهكى طاشلرى باشمزه ياغديراجقلردى و بزى بو وطنِ دنيويمزدن قاچيرهجقلردى. حالبوكه أسكيدن بَرى او يوقارى عالملردهكى تخريب و تعميردن، مدارِ عبرت اولارق يالڭز بر قاچ سماوى طاشلر دوشمش ايسه ده هيچ كيمسهنڭ باشنى قيرمامش.
هم زمينڭ يوزنده هر سنه موت و حياتڭ دگيشمهلرى و دوگوشملرى يوزندن يوز بيڭلر حيوانات ملّتلرينڭ جنازهلرى و ايكى يوز بيڭ نباتاتڭ طائفهلرينڭ أنقاضلرى، برّ و بحرڭ يوزلرينى فوق العاده اويله كيرلتهجكلردى كه؛ ذىشعور، او يوزلرى دگل سَومك، عاشق اولمق بلكه اويله چركينلكدن نفرت ايدوب موته و عدمه قاچهجقلردى. بر قوش قولايجه قنادلرينى و بر كاتب راحتجه صحيفهلرينى تميزلهديگى گبى، بو طيّارۀِ أرضڭ و بو طيورِ سماويهنڭ قنادلرى و بو كتابِ كائناتڭ صحيفهلرى ده اويلهجه تميزلهنييور، گوزللشييور كه؛ آخرتڭ حدسز گوزللگنى گورمهين و ايمانله دوشونمهين إنسانلر، دنيانڭ بو تميزلگنه، بو گوزللگنه عاشق اولورلر، پرستش ايدرلر.
ديمك بو سراىِ عالم و بو فابريقۀِ كائنات، إسمِ قدّوسڭ بر جلوۀِ أعظمنه مظهردر كه، او تنظيفِ قدسيدن گلن أمرلرى، دگل يالڭز دڭزلرڭ آكل اللحم تنظيفاتجيلرى و قرهلرڭ قارتاللرى، بلكه قوردلر و قارينجهلر گبى جنازهلرى طوپلايان صحّيه مأمورلرى دخى ديڭلهيورلر. بلكه او قدسى أوامرِ تنظيفيهيى، بدنده جريان ايدن قاندهكى كريواتِ حمرا و بيضا دخى ديڭلهيوب، بدنڭ حجيراتنده تنظيفات ياپدقلرى گبى؛ نَفَس دخى او قانى تصفيه ايدر، تميزلر. و او أمرى؛ گوز قپاقلرى، گوزلرى تميزلهمك و سينكلر، قنادلرينى سوپورمك ايچون ديڭلهدكلرى گبى، قوجه هوا و بلوط دخى ديڭلر. هوا زمينڭ سطحنه، يوزينه قونان توز طوپراق گبى سوپرونتيلره اوفلر، تنظيف ايدر. بلوط سونگرى، زمين باغچهسنه صو سرپر، توز طوپراغى ياتيشديرر. صوڭره گوك يوزينى چوق زمان كيرلتمهمك ايچون، چابوق سوپرونتيلرينى طوپلايوب كمالِ إنتظامله چكيلير، گيزلهنير. گوگڭ گوزل يوزينى و گوزينى، سيلنمش و سوپورولمش، پاريل پاريل پارلار گوسترييور. و او أوامرِ تنظيفيهيى ييلديزلر، عنصرلر، معدنلر، نباتلر ديڭلهدكلرى گبى، بتون ذرّهلر دخى ديڭلهيورلر كه، حيرتأنگيز تحوّلات فورطنهلرى ايچنده او ذرّهلر نظافته دقّت ايدييورلر. بر يرده لزومسز طوپلانمييورلر، غلبهلك ايتمييورلر. ملوّث اولسهلر، چابوق تميزلهنييورلر. أڭ تميز و أڭ نظيف و أڭ پارلاق و أڭ پاك وضعيتلرى؛ أڭ گوزل، أڭ صاف، أڭ لطيف صورتلرى آلمق ايچون، بر دستِ حكمت طرفندن سَوق اولونويورلر.
ايشته بو تك فعل، يعنى بر تك حقيقت اولان تنظيف؛ إسمِ قدّوس گبى بر إسمِ أعظمدن، كائناتڭ دائرۀِ أعظمنده گورونن بر جلوۀِ أعظمدر كه، طوغريدن طوغرىيه موجوديتِ ربّانيهيى و وحدانيتِ إلٰهيهيى أسماءِ حسنىسيله برابر، گونش گبى گنيش و دوربين گبى اولان گوزلره گوسترر.
أوت رسالۀِ نورڭ چوق جزءلرنده قطعى برهانلرله إثبات ايديلمش كه: إسمِ حَكم و إسمِ حكيمڭ بر جلوهسى اولان فعلِ تنظيم و نظام و إسمِ عدل و عادلڭ بر جلوهسى اولان فعلِ توزين و ميزان و إسمِ جميل و كريمڭ بر جلوهسى اولان فعلِ تزيين و إحسان و إسمِ ربّ و رحيمڭ بر جلوهسى اولان فعلِ تربيه و إنعام؛ بو دائرۀِ أعظمِ عالمده، هر برى بر تك حقيقت و بر تك فعل اولدقلرندن، بر تك ذاتڭ وجوبِ وجودينى و وحدتنى گوسترييورلر. عينًا اويله ده: إسمِ قدّوسڭ بر مظهرى و بر جلوهسى اولان فعلِ تنظيف و تطهير دخى، او ذاتِ واجب الوجودڭ هم گونش گبى موجوديتنى، هم گوندوز گبى وحدانيتنى گوسترييورلر. و مذكور تنظيم، توزين، تزيين، تنظيف مِثللو او أفعالِ حكيمانه، أعظمى دائرهده وحدتِ نوعيهلرى نقطهسنده بر تك صانعِ واحدى گوستردكلرى گبى؛ أسماءِ حسنىنڭ أكثريسنڭ، بلكه بيڭ بر أسمانڭ هر برينڭ بويله برر جلوۀِ أعظمى، بو دائرۀِ أعظمده واردر. و او جلوهدن گلن فعل، بيوكلگى نسبتنده وضوح و قطعيتله واحدِ أحدى گوسترر.
أوت هر شيئى قانون و نظامنه إطاعت ايتديرن حكمتِ عامّه و هر شيئى سوسلنديروب يوزينى گولديرن عنايتِ شامله و هر شيئى سَوينديروب ممنون ايدن رحمتِ واسعه و ذىحيات هر شيئى بسلنديروب لذّتلنديرن رزقِ عمومئِ إعاشه و هر شيئى عموم أشيايه مناسبتدار و مستفيد و بر درجه مالك ايدن حيات و إحيا گبى كائناتڭ يوزينى گولديرن، ايشيقلانديران بديهى حقيقتلر و وحدانى فعللر؛
#749
ضيا گونشى گوسترديگى گبى، بر تك ذاتِ حكيم، كريم، رحيم، رزّاق، حىّ و محيىيى بِالبداهه گوسترييورلر.
أگر هر برى برر برهانِ باهرِ وحدانيت اولان او يوزر گنيش فعللردن تك بريسى واحدِ أحده ويريلمزسه، يوزر وجهده محاللر لازم گلير. مثلا: اونلردن دگل حكمت، عنايت، رحمت، إعاشه، إحيا گبى بديهى حقيقتلر و وحدانى دليللر، بلكه يالڭز تنظيف فعلى كائنات خالقنه ويريلمزسه، او وقت أهلِ ضلالتڭ او مسلكِ كفريسنده لازم گلير كه: يا تنظيف ايله علاقهدار ذرّهدن، سينكدن طوت تا عنصرلره، ييلديزلره قدر بتون مخلوقاتڭ هر برى قوجه كائناتڭ تزييننى و توزيننى و تنظيمنى و تنظيفنى بيلهجك، دوشونهجك و اوڭا گوره طاورانهجق بر قابليتده اولاجق.. وياخود خالقِ عالمڭ صفاتِ قدسيهسى كنديسنده بولونهجق.. وياخود بو كائناتڭ تزيينات و تنظيفاتى و واردات و مصارفنڭ موازنهلرينى تنظيم ايتمك ايچون، كائنات بيوكلگنده بر مجلسِ مشورت بولونديريلهجق و حدسز ذرّهلر، سينكلر، ييلديزلر او مجلسڭ أعضالرى اولاجق و هكذا.. بونلر گبى خرافهلى، سفسطهلى يوزر محاللر بولونهجق. تا كه، هر طرفده گورونن و مشاهده اولونان عمومى و إحاطهلى علوى تزيين و تطهير و تنظيف وجود بولابيلسين. بو ايسه بر محال دگل، بلكه يوز بيڭ محال اورتهيه گيرر.
أوت أگر گوندوزڭ ضياسى و زميندهكى عموم پارلاق شيلرده تمثّل ايدن خيالى گونشجكلر گونشه ويريلمزسه و بر تك گونشڭ جلوۀِ إنعكاسيدر دينيلمزسه، او وقت زمين يوزنده پارلايان بتون جام پارچهلرنده و صو قطرهلرنده و قارڭ شيشهجكلرنده، بلكه هوانڭ ذرّهلرنده برر حقيقى گونش بولونمق لازم گلير. تا كه، او عمومى ضيا وجود بولابيلسين.
ايشته حكمت دخى بر ضيادر.. رحمتِ محيطه بر ضيادر.. تزيين، توزين، تنظيم، تنظيف محيط برر ضيادرلر كه، او شمسِ أزلينڭ شعاعلريدرلر. ايشته گل، باق؛ ضلالت و كفر ناصل هيچ چيقيلماز باتاقلغه گيرر. و ضلالتدهكى جهالت، نه درجه أحمقانه اولديغنى گور، «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى دٖينِ الْاِسْلَامِ وَكَمَالِ الْاٖيمَانِ» دى.
أوت كائنات سراينى ترتميز طوتان بو علوى، عمومى تنظيف؛ ألبته إسمِ قدّوسڭ جلوهسى و مقتضاسيدر. أوت ناصلكه بتون مخلوقاتڭ تسبيحاتلرى إسمِ قدّوسه باقار؛ اويله ده بتون نظافتلرينى ده، قدّوس إسمى ايستر. (حاشيه) نظافتڭ بو قدسى إنتسابندندر كه؛
﴿اَلنَّظَافَةُ مِنَ الْاٖيمَانِ﴾
حديثى، نظافتى ايمانڭ نورندن صايمش.
﴿اِنَّ اللّٰهَ يُحِبُّ التَّوَّابٖينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرٖينَ﴾
آيتى دخى، طهارتى محبّتِ إلٰهيهنڭ بر مدارى گوسترمش.
* * *
___
(حاشيه): كوتو خصلتلر، باطل إعتقادلر، گناهلر، بدعهلر؛ معنوى كيرلردن اولدقلرينى اونوتماملىيز.
اوتوزنجى لمعهنڭ
ايكنجى نكتهسى
﴿وَاِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا عِنْدَنَا خَزَٓائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُٓ اِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ﴾
آيتنڭ بر نكتهسى و بر إسمِ أعظم وياخود إسمِ أعظمڭ آلتى نورندن بر نورى اولان «عدل» إسمنڭ بر جلوهسى، برنجى نكته گبى أسكيشهر حپسخانهسنده اوزاقدن اوزاغه گوروندى. اونى ياقينلاشديرمق ايچون ينه تمثيل يوليله ديرز:
شو كائنات اويله بر سرايدر كه، او سرايده متماديًا تخريب و تعمير ايچنده چالقالانان بر شهر وار.. و او شهرده هر وقت حرب و هجرت ايچنده قاينايان بر مملكت وار.. و او مملكتده هر زمان موت و حيات ايچنده يووارلانان بر عالم وار. حالبوكه او سرايده، او شهرده، او مملكتده، او عالمده او درجه حيرتأنگيز بر موازنه، بر ميزان، بر توزين حكم ايدييور، بِالبداهه إثبات ايدر كه: بو حدسز موجوداتده اولان حدسز تحوّلات و واردات و مصارف؛ هر بر آنده عموم كائناتى گورور، نظرِ تفتيشندن گچيرر بر تك ذاتڭ ميزانيله ئولچولور، طارتيلير. يوقسه باليقلردن بر باليق بيڭ يمورطهجق ايله و نباتاتدن خشخاش گبى بر چيچك يگرمى بيڭ تخم ايله و سيل گبى آقان عنصرلرڭ، إنقلابلرڭ هجوميله شدّتله موازنهيى بوزمغه چاليشان و إستيلا ايتمك ايستهين أسباب باشى بوش اولسهلردى وياخود مقصدسز سرسرى تصادف و ميزانسز كور قوّته و شعورسز ظلمتلى طبيعته حواله ايديلسه ايدى، او موازنۀِ أشيا و موازنۀِ كائنات اويله بوزولاجقدى كه؛ بر سنهده، بلكه بر گونده هرج و مرج اولوردى. يعنى: دڭز قارمهقاريشيق شيلرله طولاجقدى، تعفّن ايدهجكدى؛ هوا، غازاتِ مضرّه ايله زهرلنهجكدى؛ زمين ايسه بر مزبله، بر مذبحه، بر باتاقلغه دونهجكدى. دنيا بوغولاجقدى.
ايشته جسدِ حيوانينڭ حجيراتندن و قاندهكى كريواتِ حمرا و بيضادن و ذرّاتڭ تحوّلاتندن و جهازاتِ بدنيهنڭ تناسبندن طوت، تا دڭزلرڭ واردات و مصارفنه.. تا زمين آلتندهكى چشمهلرڭ گلير و صرفياتلرينه.. تا حيوانات و نباتاتڭ تولّدات و وفياتلرينه.. تا گوز و بهارڭ تخريبات و تعميراتلرينه.. تا عنصرلرڭ و ييلديزلرڭ خدمات و حركاتلرينه.. تا موت و حياتڭ، ضيا و ظلمتڭ و حرارت و برودتڭ دگيشمهلرينه و دوگوشمهلرينه و چارپيشمالرينه قدر او درجه حسّاس بر ميزان ايله و او قدر اينجه بر ئولچو ايله تنظيم ايديلير و طارتيلير كه، عقلِ بشر هيچ بر يرده حقيقى اولارق هيچ بر إسراف، هيچ بر عبث گورمديگى گبى؛ حكمتِ إنسانيه دخى، هر شيده أڭ مكمّل بر إنتظام، أڭ گوزل بر موزونيت گورويور و گوسترييور. بلكه، حكمتِ إنسانيه او إنتظام و موزونيتڭ بر تظاهريدر، بر ترجمانيدر.
ايشته گل، گونش ايله مختلف اون ايكى سيّارهنڭ موازنهلرينه باق. عجبا بو موازنه، گونش گبى، عدل و قدير اولان ذاتِ ذو الجلالى گوسترمييور مى؟ و بِالخاصّه سيّاراتدن اولان گميمز يعنى كُرۀِ أرض، بر سنهده يگرمى درت بيڭ سنهلك بر دائرهده گزر، سياحت ايدر. و او خارقه سرعتيله برابر زمينڭ يوزنده ديزيلمش، إستيف ايديلمش أشيايى طاغيتمييور، صارصمييور، فضايه فيرلاتمييور. أگر سرعتى بر پارچه تزييد ويا تنقيص ايديلسه ايدى، سكنهسنى هوايه فيرلاتوب فضاده طاغيدهجقدى. و بر دقيقه، بلكه بر ثانيه موازنهسنى بوزسه، دنيامزى بوزاجق؛ بلكه باشقهسيله چارپيشهجق، بر قيامتى قوپارهجق. و بِالخاصّه زمينڭ يوزنده نباتى و حيوانى درت يوز بيڭ طائفهنڭ تولّدات و وفياتجه و إعاشه و ياشايشجه رحيمانه موازنهلرى؛ ضيا گونشى گوسترديگى گبى، بر تك ذاتِ عدل و رحيمى گوسترييور. و بِالخاصّه او حدسز ملّتلرڭ حدسز أفرادندن بر تك فردڭ أعضاسى، جهازاتى، طويغولرى او درجه حسّاس بر ميزانله بربريله مناسبتدار و موازنتدهدر كه؛ او تناسب، او موازنه، بداهت درجهسنده بر صانعِ عدل و حكيمى گوسترييور. و بِالخاصّه هر فردِ حيوانينڭ بدنندهكى حجيراتڭ و قان مجرالرينڭ و قاندهكى كريواتڭ و او كريواتدهكى ذرّهلرڭ او درجه اينجه و حسّاس و خارقه موازنهلرى وار، بِالبداهه إثبات ايدر كه: هر شيئڭ ديزگينى ألنده و هر شيئڭ آناختارى ياننده و بر شى بر شيئه مانع اولمايور.. عموم أشيايى بر تك شى گبى قولايجه إداره ايدن بر تك خالقِ عدل و حكيمڭ ميزانيله، قانونيله، نظاميله تربيه و إداره اولويور. حشرڭ محكمۀِ كبراسنده ميزانِ عظيمِ عدالتنده جنّ و إنسڭ موازنۀِ أعماللرينى إستبعاد ايدوب اينانميان، بو دنياده گوزيله گورديگى بو موازنۀِ أكبره دقّت ايتسه، ألبته إستبعادى قالماز.
أى إسرافلى، إقتصادسز.. أى ظلملى، عدالتسز.. أى كيرلى، نظافتسز بدبخت إنسان! بتون كائناتڭ و بتون موجوداتڭ دستورِ حركتى اولان إقتصاد و نظافت و عدالتى ياپمديغڭدن، عموم موجوداته مخالفتڭله، معنًا اونلرڭ نفرتلرينه و حدّتلرينه مظهر اولويورسڭ. نهيه طايانييورسڭ كه؛ عموم موجوداتى ظلمڭله، ميزانسزلغڭله، إسرافڭله، نظافتسزلگڭله قيزديرييورسڭ؟
أوت إسمِ حكيمڭ جلوۀِ أعظمندن اولان حكمتِ عامّۀِ كائنات، إقتصاد و إسرافسزلق اوزرنده حركت ايدييور؛ إقتصادى أمر ايدييور. و إسمِ عدلڭ جلوۀِ أعظمندن گلن كائناتدهكى عدالتِ تامّه، عموم أشيانڭ موازنهلرينى إداره ايدييور و بشره ده عدالتى أمر ايدييور. سورۀِ رحمٰنده
﴿وَالسَّمَٓاءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمٖيزَانَ اَلَّا تَطْغَوْا فِى الْمٖيزَانِ
وَاَقٖيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَلَا تُخْسِرُوا الْمٖيزَانَ﴾
آيتندهكى درت مرتبه، درت نوع ميزانه إشارت ايدن درت دفعه «ميزان» ذكر ايتمسى، كائناتده ميزانڭ درجۀِ عظمتنى و فوق العاده پك بيوك أهمّيتنى گوسترييور. أوت هيچ بر شيده إسراف اولماديغى گبى، هيچ بر شيده ده حقيقى ظلم و ميزانسزلق يوقدر. و إسمِ قدّوسڭ جلوۀِ أعظمندن گلن تنظيف و نظافت، بتون كائناتڭ موجوداتنى تميزلهيور، گوزللشديرييور. بشرڭ بولاشيق ألى قاريشمهمق شرطيله، هيچ بر شيده حقيقى نظافتسزلك و چركينلك گورونمييور.
ايشته حقائقِ قرآنيهدن و دساتيرِ إسلاميهدن اولان «عدالت، إقتصاد، نظافت» حياتِ بشريهده نه درجه أساسلى برر دستور اولديغنى آڭلا. و أحكامِ قرآنيه نه درجه كائناتله علاقهدار و كائنات ايچنه كوك صالمش و صارمش بولونديغنى و او حقائقى بوزمق، كائناتى بوزمق و صورتنى دگيشديرمك گبى ممكن اولماديغنى بيل!. و بو اوچ ضياىِ أعظم گبى؛ رحمت، عنايت، حفيظيت مِثللو يوزر إحاطهلى حقيقتلر حشرى، آخرتى إقتضا و إستلزام ايتدكلرى حالده، هيچ ممكن ميدر كه: كائناتده و عموم موجوداتده حكمفرما اولان رحمت، عنايت، عدالت، حكمت، إقتصاد و نظافت گبى پك قوّتلى إحاطهلى حقيقتلر؛ حشرڭ عدميله و آخرتڭ گلمهمسيله مرحمتسزلگه، ظلمه، حكمتسزلگه، إسرافه، نظافتسزلگه، عبثيته إنقلاب ايتسينلر؟ حاشا، يوز بيڭ دفعه حاشا!
بر سينگڭ حقِّ حياتنى رحيمانه محافظه ايدن بر رحمت، بر حكمت؛ عجبا حشرى گتيرمهمكله عموم ذىشعورلرڭ حدسز حقوقِ حياتلرينى و نهايتسز موجوداتڭ نهايتسز حقوقلرينى ضايع ايدر مى؟ و تعبيرى جائز ايسه، رحمت و شفقتده و عدالت و حكمتده حدسز حسّاسيت و دقّت گوسترن بر حشمتِ ربوبيت؛ و كمالاتنى گوسترمك و كندينى طانيتديرمق و سَوْديرمك ايچون بو كائناتى حدسز خارقه صنعتلريله، نعمتلريله سوسلنديرن بر سلطنتِ الوهيت، بويله هم عموم كمالاتنى، هم بتون مخلوقاتنى هيچه اينديرن و إنكار ايتديرن حشرسزلگه مساعده ايدر مى؟ حاشا! بويله بر جمالِ مطلق، بويله بر قبحِ مطلقه بِالبداهه مساعده ايتمز.
أوت آخرتى إنكار ايتمك ايستهين آدم، أوّلجه بتون دنيايى بتون حقائقيله إنكار ايتملى. يوقسه، دنيا بتون حقائقيله، يوز بيڭ لسانله اونى تكذيب ايدهرك بو يالاننده يوز بيڭ درجه يالانجيلغنى إثبات ايدهجك. اوننجى سوز قطعى دليللرله إثبات ايتمشدر كه؛ آخرتڭ وجودى، دنيانڭ وجودى قدر قطعى و شبههسزدر.
* * *
إسمِ أعظمڭ آلتى نورندن اوچنجى نورينه إشارت ايدن
اوچنجى نكته
﴿اُدْعُ اِلٰى سَبٖيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ﴾
آيتنڭ بر نكتهسى و بر إسمِ أعظم ويا إسمِ أعظمڭ آلتى نورندن بر نورى اولان «إسمِ حَكم»ڭ بر جلوهسى رمضانِ شريفده أسكيشهر حپسخانهسنده گورولدى. اوڭا يالڭز بر إشارت اولارق «بش نقطه»دن عبارت «اوچنجى نكته» عجله اولارق يازيلدى؛ مسودّه حالنده قالدى.
اوچنجى نكتهنڭ برنجى نقطهسى:
اوننجى سوزده إشارت ايديلديگى گبى: إسمِ حَكمڭ تجلّئِ أعظمى شو كائناتى اويله بر كتاب حكمنه گتيرمش كه، هر صحيفهسنده يوزر كتاب يازيلمش.. و هر سطرنده يوزر صحيفه درج ايديلمش.. و هر كلمهسنده يوزر سطر موجوددر.. و هر حرفنده يوزر كلمه وار.. و هر نقطهسنده كتابڭ مختصر بر فهرستهجگى بولونور بر طرزه گتيرمشدر. او كتابڭ صحيفهلرى، سطرلرى، تا نقطهلرينه قدر يوزر جهتده نقّاشنى، كاتبنى اويله وضوحله گوسترييور كه؛ او كتابِ كائناتڭ مشاهدهسى، كندى وجودندن يوز درجه داها زياده كاتبنڭ وجودينى و وحدتنى إثبات ايدر. چونكه بر حرف، كندى وجودينى بر حرف قدر إفاده ايتديگى حالده؛ كاتبنى بر سطر قدر إفاده ايدييور.
أوت بو كتابِ كبيرڭ بر صحيفهسى، زمين يوزيدر. او صحيفهده نباتات، حيوانات طائفهلرى عددنجه كتابلر، بربرى ايچنده، برابر، بر وقتده، ياڭليشسز، غايت مكمّل بر صورتده بهار موسمنده يازيلديغى گوزله گورونويور. بو صحيفهنڭ بر سطرى، بر باغچهدر. او باغچهده بولونان چيچكلر، آغاجلر، نباتلر عددنجه منظوم قصيدهلر؛ برابر، بربرى ايچنده، ياڭليشسز يازيلديغنى گوزيمزله گورويورز. او سطرڭ بر كلمهسى؛ چيچك آچمش، ميوه ويرمك اوزره ياپراغنى ويرمش بر آغاجدر. ايشته بو كلمه؛ منتظم، موزون، سوسلى ياپراق، چيچك و ميوهلرى عددنجه حَكَمِ ذو الجلالڭ مدح و ثناسنه دائر معنيدار فقرهلردر. گويا چيچك آچمش هر آغاج گبى، او آغاج دخى نقّاشنڭ مديحهلرينى تغنّى ايدن منظوم بر قصيدهدر.
هم گويا حَكَمِ ذو الجلال، زمينڭ مشهرنده تشهير ايتديگى آنتيقه و عجيب أثرلرينه بيڭلر گوزله باقمق ايستهيور.
هم گويا او سلطانِ أزلينڭ او آغاجه ويرديگى مرصّع هديه و نشانلرى و فورمالرى، خصوصى بايرامى و رسمِ كشادى اولان بهارده پادشاهنڭ نظرينه عرض ايتمك ايچون اويله مزيَّن، موزون، منتظم، معنيدار بر شكل آلمش و اويله حكمتلى بر شكل ويريلمشدر كه؛ هر بر چيچگنده، هر بر ميوهسنده بربرى ايچنده چوق وجهلر و دليللر ايله نقّاشنڭ وجودينه و أسماسنه شهادت ايدرلر. مثلا: هر بر چيچكده، هر بر ميوهده بر ميزان وار. و او ميزان، بر إنتظام ايچنده.. و او إنتظام، تازهلهنن بر تنظيم و توزين ايچنده.. و او توزين و تنظيم، بر زينت و صنعت ايچنده.. و او زينت و صنعت، معنيدار قوقولر و حكمتلى طاتلر ايچنده بولونديغندن؛ هر بر چيچك، او آغاجڭ چيچكلرى عددنجه حَكَمِ ذو الجلاله إشارتلر ايدييور.
و بو بر كلمه اولان بو آغاجده، بر حرف حكمنده اولان بر ميوهده بولونان بر چكردك نقطهسى، بتون آغاجڭ فهرستهسنى، پروغرامنى طاشييان كوچك بر صندوقچهدر.
و هكذا.. بوڭا قياسًا كائنات كتابنڭ بتون سطرلرى، صحيفهلرى بويله إسمِ حَكم و حكيمڭ جلوهسيله يالڭز هر بر صحيفهسى دگل، بلكه هر بر سطرى و هر بر كلمهسى و هر بر حرفى و هر بر نقطهسى، برر معجزه حكمنه گتيريلمشدر كه؛ بتون أسباب طوپلانسه، بر نقطهسنڭ نظيرينى گتيرهمزلر، معارضه ايدهمزلر.
أوت بو قرآنِ عظيمِ كائناتڭ هر بر آيتِ تكوينيهسى، او آيتڭ نقطهلرى و حروفى عددنجه معجزهلر گوستردكلرندن؛ ألبته سرسرى تصادف، كور قوّت، غايهسز، ميزانسز، شعورسز طبيعت هيچ بر جهتله او حكيمانه، بصيرانه اولان خاص ميزانه و غايت اينجه إنتظامه قاريشهمازلر. أگر قاريشسه ايديلر، ألبته قاريشيق أثرى گورونهجكدى. حالبوكه هيچ بر جهتده إنتظامسزلق مشاهده اولونمييور.
اوچنجى نكتهنڭ ايكنجى نقطهسى:
«ايكى مسئله»در.
برنجى مسئله:
اوننجى سوزده بيان ايديلديگى گبى.. نهايت كمالده بر جمال و نهايت جمالده بر كمال، ألبته كندينى گورمك و گوسترمك، تشهير ايتمك ايستهمسى؛ أڭ أساسلى بر قاعدهدر. ايشته بو أساسلى دستورِ عمومىيه بناءًدر كه؛ بو كتابِ كبيرِ كائناتڭ نقّاشِ أزليسى، بو كائناتله و بو كائناتڭ هر بر صحيفهسيله و هر بر سطريله، حتّى حرفلرى و نقطهلريله كندينى طانيتديرمق و كمالاتنى بيلديرمك و جمالنى گوسترمك و كنديسنى سَوْديرمك ايچون أڭ جزئيدن أڭ كلّىيه قدر هر بر موجودڭ متعدّد لسانلريله جمالِ كمالنى و كمالِ جمالنى طانيتديرييور و سَوْديرييور.
ايشته أى غافل إنسان! بو حاكمِ حَكَمِ حكيمِ ذو الجلال والجمال، سڭا قارشى كنديسنى هر بر مخلوقيله بويله حدسز و پارلاق طرزلرده طانيتديرمق و سَوْديرمك ايستديگى حالده، سن اونڭ طانيتديرمسنه قارشى ايمانله طانيمازسهڭ و اونڭ سَوْديرمسنه مقابل عبوديتڭله كنديڭى اوڭا سَوْديرمزسهڭ نه درجه حدسز مضاعف بر جهالت، بر خسارت اولديغنى بيل، آييل!..
ايكنجى نقطهنڭ ايكنجى مسئلهسى:
بو كائناتڭ صانعِ قدير و حكيمنڭ ملكنده إشتراك يرى يوقدر. چونكه هر شيده نهايت درجهده إنتظام بولونديغندن، شركى قبول ايدهمز. چونكه متعدّد أللر بر ايشه قاريشيرسه، او ايش قاريشير. بر مملكتده ايكى پادشاه، بر شهرده ايكى والى، بر كويده ايكى مدير بولونسه؛ او مملكت، او شهر، او كويڭ هر ايشنده بر قاريشيقلق باشلايهجغى گبى.. أڭ أدنا بر وظيفهدار آدم، او وظيفهسنه باشقهسنڭ مداخلهسنى قبول ايتمهمسى گوسترييور كه؛ حاكميتڭ أڭ أساسلى خاصّهسى، ألبته إستقلال و إنفراددر. ديمك إنتظام وحدتى و حاكميت إنفرادى إقتضا ايدر. مادام حاكميتڭ بر موقّت گولگهسى، معاونته محتاج و عاجز إنسانلرده بويله مداخلهيى ردّ ايدرسه ألبته درجۀِ ربوبيتده حقيقى بر حاكميتِ مطلقه، بر قديرِ مطلقده بتون شدّتيله مداخلهيى ردّ ايتمك گركدر. أگر ذرّه قدر مداخله اولسه ايدى، إنتظام بوزولاجقدى.
حالبوكه بو كائنات اويله بر طرزده ياراديلمش كه؛ بر چكردگى خلق ايتمك ايچون، بر آغاجى خلق ايدهبيلير بر قدرت لازمدر. و بر آغاجى خلق ايتمك ايچون ده كائناتى خلق ايدهبيلير بر قدرت گركدر. و كائنات ايچنده پارمق قاريشديران بر شريك بولونسه، أڭ كوچك بر چكردكده ده حصّهدار اولمق لازم گلير. چونكه او، اونڭ نمونهسيدر. او حالده، قوجه كائناتده يرلشمهين ايكى ربوبيت، بر چكردكده، بلكه بر ذرّهده يرلشمك لازم گلير. بو ايسه، محالاتڭ و باطل خيالاتڭ أڭ معناسز و أڭ اوزاق بر محاليدر. قوجه كائناتڭ عموم أحوال و كيفياتنى ميزانِ عدلنده و نظامِ حكمتنده طوتان بر قديرِ مطلقڭ عجزينى، حتّى بر چكردكده دخى إقتضا ايدن شرك و كفر نه قدر حدسز درجهده مضاعف بر خلاف، بر خطا، بر يالان اولديغنى.. و توحيد نه درجه حدسز مضاعف بر درجهده حق و حقيقت و طوغرى اولديغنى بيل، «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلَى الْاٖيمَانِ» دى!..
اوچنجى نقطه:
صانعِ قدير، إسمِ حَكم و حكيميله بو عالم ايچنده بيڭلر منتظم عالملرى درج ايتمشدر. او عالملر ايچنده أڭ زياده كائناتدهكى حكمتلره مدار و مظهر اولان إنسانى، بر مركز، بر مدار حكمنده ياراتمش. و او كائنات دائرهسنڭ أڭ مهمّ حكمتلرى و فائدهلرى، إنسانه باقييور. و إنسان دائرهسى ايچنده دخى، رزقى بر مركز حكمنه گتيرمش. عالمِ إنسانيده أكثر حكمتلر، مصلحتلر؛ او رزقه باقار و اونڭله تظاهر ايدر. و إنسانده شعور و رزقده ذوق واسطهسيله إسمِ حكيمڭ جلوهسى پارلاق بر صورتده گورونويور. و شعورِ إنسانى واسطهسيله كشف اولنان يوزر فنلردن هر بر فن، حَكم إسمنڭ، بر نوعده بر جلوهسنى تعريف ايدييور.
مثلا طب فنّندن سؤال اولسه: «بو كائنات نهدر؟» ألبته دييهجك كه: «غايت منتظم و مكمّل بر أجزاخانۀِ كبرادر. ايچنده هر بر علاج گوزلجه إحضار و إستيف ايديلمشدر.» فنِّ كيميادن صورولسه: «بو كُرۀِ أرض نهدر؟» دييهجك: «غايت منتظم و مكمّل بر كيمياخانهدر.» فنِّ ماكينه دييهجك: «هيچ بر قصورى اولميان غايت مكمّل بر فابريقهدر.» فنِّ زراعت دييهجك: «نهايت درجهده محصولدار، هر نوع حبوبى وقتنده يتيشديرن منتظم بر تارلادر و مكمّل بر باغچهدر.» فنِّ تجارت دييهجك: «غايت منتظم بر سرگى و چوق إنتظاملى بر پازار و ماللرى چوق صنعتلى بر دكّاندر.» فنِّ إعاشه دييهجك: «غايت منتظم، بتون أرزاقڭ أنواعنى جامع بر آنباردر.» فنِّ رزق دييهجك: «يوز بيڭلر لذيذ طعاملر برابر كمالِ إنتظام ايله ايچنده پيشيريلن بر مطبخِ ربّانى و بر قزغانِ رحمانيدر.»
فنِّ عسكريه دييهجك كه: «أرض بر اوردوگاهدر. هر بهار موسمنده يڭى تحتِ سلاحه آلينمش و زمين يوزنده چاديرلرى قورولمش درت يوز بيڭ مختلف ملّتلر او اوردوده بولونديغى حالده؛ آيرى آيرى أرزاقلرى، آيرى آيرى لباسلرى، سلاحلرى، آيرى آيرى تعليماتلرى، ترخيصاتلرى كمالِ إنتظامله هيچ برينى اونوتميهرق و شاشيرميهرق، بر تك قوماندانِ أعظمڭ أمريله، قوّتيله، مرحمتيله، خزينهسيله غايت منتظم ياپيلوب، إداره ايديلييور.»
و فنِّ ألكتريقدن صورولسه، ألبته دييهجك: «بو محتشم سراىِ كائناتڭ طامى، غايت إنتظاملى، ميزانلى حدسز ألكتريق لامبالريله تزيين ايديلمشدر. فقط او قدر خارقه بر إنتظام و ميزان ايلهدر كه؛ باشده گونش اولارق كُرۀِ أرضدن بيڭ دفعه بيوك او سماوى لامبالر، متماديًا ياندقلرى حالده موازنهلرينى بوزمييورلر، پاطلاق ويرمييورلر، يانغين چيقارمييورلر. صرفياتلرى حدسز اولديغى حالده، وارداتلرى و غازياغلرى و مادّۀِ إشتعاللرى نرهدن گلييور؟ نهدن توكنمييور؟ نهدن يانمق موازنهسى بوزولمييور؟.. كوچك بر لامبا دخى منتظم باقيلمازسه، سونر. قوزموغرافياجه كُرۀِ أرضدن بر ميليوندن زياده بيوك و بر ميليون سنهدن زياده ياشايان گونشى (حاشيه) كومورسز، ياغسز يانديران؛ سوندورمهين حكيمِ ذو
___
(حاشيه): عجبا دنيا سراينى ايصينديران گونش صوباسنه وياخود لامباسنه نه قدر اودون و كومور و غازياغى لازم اولديغى حساب ايديلسين. هر گون يانماسى ايچون (قوزموغرافيانڭ سوزينه باقيلسه) بر ميليون كُرۀِ أرض قدر اودون ييغينلرى و بيڭلر دڭزلر قدر غازياغى گركدر. شيمدى دوشون؛ اونى اودونسز، غازسز دائمى ايشيقلانديران قديرِ ذو الجلالڭ حشمتنه، حكمتنه، قدرتنه گونشڭ ذرّهلرى عددنجه «سبحان اللّٰه، ما شاء اللّٰه، بارك اللّٰه» دى.
الجلالڭ حكمتنه، قدرتنه باق. «سبحان اللّٰه» دى. گونشڭ مدّتِ عمرنده گچن دقيقهلرينڭ عاشراتى عددنجه «ما شاء اللّٰه، بارك اللّٰه، لَا اِلٰهَ اِلَّا هُو» سويله.
ديمك بو سماوى لامبالرده غايت خارقه بر إنتظام وار و اونلره چوق دقّتله باقيلييور. گويا او پك بيوك و پك چوق كتلۀِ ناريهلرڭ و غايت چوق قناديلِ نوريهلرڭ بخار قزغانى ايسه، حرارتى توكنمز بر جهنّمدر كه، اونلره نورسز حرارت ويرييور. و او ألكتريق لامبالرينڭ ماكينهسى و مركزى فابريقهسى، دائمى بر جنّتدر كه، اونلره نور و ايشيق ويرييور. إسمِ حَكم و حكيمڭ جلوۀِ أعظميله، إنتظامله يانمقلرى دوام ايدييور.
و هكذا... بونلره قياسًا يوزر فنّڭ هر بريسنڭ قطعى شهادتيله، نقصانسز بر إنتظامِ أكمل ايچنده حدسز حكمتلر، مصلحتلرله بو كائنات تزيين ايديلمشدر. و او خارقه و إحاطهلى حكمتله، مجموعِ كائناته ويرديگى إنتظام و حكمتلرى، أڭ كوچك بر ذىحيات و بر چكردكده كوچك بر مقياسده درج ايتمشدر.
و معلوم و بديهيدر كه؛ إنتظام ايله غايهلرى و حكمتلرى و فائدهلرى تعقيب ايتمك؛ إختيار ايله، إراده ايله، قصد ايله، مشيئت ايله اولابيلير؛ باشقه اولاماز. إختيارسز، إرادهسز، قصدسز، شعورسز أسباب و طبيعتڭ ايشى اولماديغى گبى، مداخلهلرى دخى اولاماز. ديمك بو كائناتڭ بتون موجوداتندهكى حدسز إنتظامات و حكمتلريله إقتضا ايتدكلرى و گوستردكلرى بر فاعلِ مختارى، بر صانعِ حكيمى بيلمهمك ويا إنكار ايتمك، نه قدر عجيب بر جهالت و ديوانهلك اولديغى تعريف ايديلمز.
أوت دنياده أڭ زياده حيرت ايديلهجك بر شى وارسه، او ده بو إنكاردر. چونكه كائناتڭ موجوداتندهكى حدسز إنتظامات و حكمتلريله، وجود و وحدتنه شاهدلر بولونديغى حالده؛ اونى گورمهمك، بيلمهمك، نه درجه كورلك و جهالت اولديغنى، أڭ كور جاهل ده آڭلار. حتّى دييهبيليرم كه؛ أهلِ كفرڭ ايچنده، كائناتڭ وجودينى إنكار ايتدكلرندن أحمق ظن ايديلن سوفسطائيلر، أڭ عقلليلريدر. چونكه كائناتڭ وجودينى قبول ايتمكله اللّٰهه و خالقنه اينانمامق قابل و ممكن اولماديغندن، كائناتى إنكاره باشلاديلر. كنديلرينى ده إنكار ايتديلر. «هيچ بر شى يوق» دييهرك عقلدن إستعفا ايدهرك، عقل پردهسى آلتنده سائر منكِرلرڭ حدسز عقلسزلقلرندن قورتولوب، بر درجه عقله ياناشديلر.
دردنجى نقطه:
اوننجى سوزده إشارت ايديلديگى گبى: بر صانعِ حكيم و غايت حكمتلى بر اوسته، بر سرايڭ هر بر طاشنده يوزر حكمتى حسّاسيتله تعقيب ايتسه، صوڭره او سرايه طام ياپمايوب بوشى بوشنه خراب اولماسيله، تعقيب ايتديگى حدسز حكمتلرى ضايع ايتمسنى هيچ بر ذىشعور قبول ايتمديگى.. و بر حكيمِ مطلق، كمالِ حكمتندن بر درهم قدر بر چكردكدن يوزر بطمان فائدهلرى، غايهلرى، حكمتلرى دقّتله تعقيب ايتديگى حالده؛ طاغ گبى قوجه آغاجه بر درهم قدر بر تك فائده، بر تك كوچك غايه، بر تك ميوه ويرمك ايچون او قوجه آغاجڭ پك چوق مصارفنى ياپمقله، كندى حكمتنه بتون بتون ضد و مخالف اولارق مسرفانه بر سفاهت إرتكاب ايتمهسى هيچ بر جهتله إمكانى اولماديغى گبى؛ عينًا اويله ده؛ بو كائنات سراينڭ هر بر موجوداتنه يوزر حكمت طاقان و يوزر وظيفه ايله تجهيز ايدن، حتّى هر بر آغاجه ميوهلرى عددنجه حكمتلر و چيچكلرى عددنجه وظيفهلر ويرن بر صانعِ حكيم، قيامتى گتيرمهمكله و حشرى ياپمامقله، بتون حدّ و حسابه گلمهين حكمتلرى و نهايتسز وظيفهلرى معناسز، عبث، بوش، فائدهسز ضايع ايتمهسى، او قديرِ مطلقڭ كمالِ قدرتنه عجزِ مطلق ويرديگى گبى؛ او حكيمِ مطلقڭ كمالِ حكمتنه حدسز عبثيت و فائدهسزلگى و او رحيمِ مطلقڭ جمالِ رحمتنه نهايتسز چركينلگى و او عادلِ مطلقڭ كمالِ عدالتنه نهايتسز ظلمى ويرمك ديمكدر. عادتا كائناتده هركسه گورونن حكمت، رحمت، عدالتى إنكار ايتمكدر. بو ايسه، أڭ عجيب بر محالدر كه؛ حدسز باطل شيلر، ايچنده بولونور. أهلِ ضلالت گلسين، باقسين؛ گيرهجگى و دوشونديگى كندى قبرى گبى، كندى ضلالتنده نه درجه دهشتلى بر ظلمت، بر قراڭلق و ييلانلرڭ، عقربلرڭ يوواسى بر قويو اولديغنى گورسون. و آخرته ايمان ايسه، جنّت گبى گوزل و نورانى بر يول اولديغنى بيلسين، ايمانه گيرسين.
بشنجى نقطه:
«ايكى مسئله»در.
برنجى مسئله:
صانعِ ذو الجلال، إسمِ حكيمڭ مقتضاسيله، هر شيده أڭ خفيف صورتى، أڭ قيصه يولى، أڭ قولاى طرزى، أڭ فائدهلى شكلى أهمّيتله تعقيب ايتديگى گوسترييور كه؛ إسراف، عبثيت، فائدهسزلك، فطرتده يوقدر. إسراف ايسه، إسمِ حكيمڭ ضدّى اولديغى گبى؛ إقتصاد، اونڭ لازميدر و دستورِ أساسيدر.
أى إقتصادسز إسرافلى إنسان! بتون كائناتڭ أڭ أساسلى دستورى اولان إقتصادى ياپمديغڭدن، نه قدر خلافِ حقيقت حركت ايتديگڭى بيل! (كُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا) آيتى؛ نه قدر أساسلى، گنيش بر دستورى درس ويرديگنى آڭلا!..
ايكنجى مسئله:
إسمِ حَكم و حكيم، بداهت درجهسنده رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ رسالتنه دلالت و إستلزام ايدييور دينيلهبيلير. أوت مادام غايت معنيدار بر كتاب، اونى درس ويرهجك بر معلّم ايستر. و غايت گوزل بر جمال، كندينى گورهجك و گوسترهجك بر آيينه إقتضا ايدر. و غايت كمالده بر صنعت، تشهيرجى بر دلاّل ايستر. ألبته هر بر حرفنده يوزر معنالر، حكمتلر بولونان بو كتابِ كبيرِ كائناتڭ مخاطبى اولان نوعِ إنسان ايچنده ألبته بر رهبرِ أكمل، بر معلّمِ أكبر بولونهجق. تا كه، او كتابده بولونان قدسى و حقيقى حكمتلرى درس ويرهجك.. بلكه كائناتدهكى حكمتلرڭ وجودينى بيلديرهجك.. بلكه كائناتڭ خلقتندهكى مقاصدِ ربّانيهنڭ ظهورينه، بلكه حصولنه وسيله اولاجق.. و عموم كائناتده خالق طرفندن غايت أهمّيتله إظهارينى إراده ايتديگى كمالِ صنعتنى، جمالِ أسماسنى بيلديرهجك، آيينهدارلق ايدهجك.. و او خالق، بتون موجوداتله كندينى سَوْديرمك و ذىشعور مخلوقلرندن مقابله ايستديگندن، او ذىشعورلرڭ نامنه بريسى او گنيش تظاهراتِ ربوبيته قارشى گنيش بر عبوديت ايله مقابله ايدوب، برّ و بحرى جذبهيه گتيرهجك، سماوات و أرضى چينلاتهجق بر ولولۀِ تشهير و تقديس ايله، او ذىشعورلرڭ نظرينى، او صنعتلرڭ صانعنه چويرهجك.. و قدسى درسلر و تعليماتله بتون أهلِ عقلڭ قولاقلرينى كندينه چويرهجك بر قرآنِ عظيم الشانله، او صانعِ حَكَمِ حكيمڭ مقاصدِ إلٰهيهسنى أڭ گوزل بر صورتده گوسترهجك.. و بتون حكمتلرينڭ تظاهرينه و تظاهراتِ جماليه و جلاليهسنه قارشى أڭ أكمل بر مقابله ايدهجك بر ذات، گونشڭ وجودى گبى بو كائناته لازمدر، ضروريدر. و اويله ايدن و أڭ أكمل بر صورتده او وظيفهلرى ياپان، بِالمشاهده رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامدر. اويله ايسه؛ گونش ضيايى، ضيا گوندوزى إستلزام ايتديگى درجهده؛ كائناتدهكى حكمتلر، رسالتِ أحمديهيى (عصم) إستلزام ايدر.
أوت ناصلكه إسمِ حَكَم و حكيمڭ جلوۀِ أعظمى ايله، أعظمى درجهده رسالتِ أحمديهيى إقتضا ايدييور؛ اويله ده أسماءِ حسنىدن اللّٰه، رحمٰن، رحيم، ودود، منعم، كريم، جميل، ربّ گبى چوق إسملرڭ هر برى، كائناتده گورونن بر جلوۀِ أعظمله، أعظمى درجهده و مرتبۀِ قطعيتده رسالتِ أحمديهيى (عصم) إستلزام ايدرلر.
مثلا: إسمِ رحمانڭ جلوهسى اولان رحمتِ واسعه، او رحمةً لِلْعالمين ايله تظاهر ايدر. و إسمِ ودودڭ جلوهسى اولان تحبّبِ إلٰهى و تعرّفِ ربّانى، او حبيبِ ربّ العالمين ايله نتيجه ويرر، مقابله گورور. و إسمِ جميلڭ بر جلوهسى اولان بتون جماللر؛ يعنى جمالِ ذات، جمالِ أسماء، جمالِ صنعت، جمالِ مصنوعات دخى، او آيينۀِ أحمديهده گورولور، گوستريلير. و حشمتِ ربوبيت و سلطنتِ الوهيتڭ جلوهلرى دخى، او دلاّلِ سلطنتِ ربوبيت اولان ذاتِ أحمديهنڭ رسالتيله بيلينير، گورونور، آڭلاشيلير، تصديق ايديلير. و هكذا... بو مثاللر گبى أكثر أسماءِ حسنىنڭ هر برى، رسالتِ أحمديهيه برر پارلاق برهاندر.
الحاصل: مادام كائنات موجوددر و إنكار ايديلمييور؛ ألبته كائناتڭ رنكلرى، زينتلرى، ايشيقلرى، ضيالرى، صفتلرى، حياتلرى، رابطهلرى حكمنده اولان حكمت، عنايت، رحمت، جمال، نظام، ميزان، زينت گبى مشهود حقيقتلر، هيچ بر جهتله إنكار ايديلمز. مادام بو صفتلرڭ، فعللرڭ إنكارى ممكن دگلدر؛ ألبته او صفتلرڭ موصوفى و او فعللرڭ فاعلى و او ضيالرڭ گونشى اولان ذاتِ واجب الوجود، حكيم، كريم، رحيم، جميل، حَكم، عدل دخى هيچ بر جهتله إنكار ايديلمز و إنكارى قابل اولماز. و ألبته او صفتلرڭ و او فعللرڭ مدارِ ظهورلرى، بلكه مدارِ كماللرى، بلكه مدارِ تحقّقلرى اولان رهبرِ أكبر، معلّمِ أكمل و دلاّلِ أعظم و طلسمِ كائناتڭ كشّافى و آيينۀِ صمدانى و حبيبِ رحمانى اولان محمّد عليه الصلاة والسلامڭ رسالتى هيچ بر جهتله إنكار ايديلمز. عالمِ حقيقتڭ و حقيقتِ كائناتڭ ضيالرى گبى، بونڭ رسالتى دخى كائناتڭ أڭ پارلاق بر ضياسيدر.
(عَلَيْهِ وَعَلٰى اٰلِهٖ وَصَحْبِهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ)
(بِعَدَدِ عَاشِرَاتِ الْاَيَّامِ وَذَرَّاتِ الْاَنَامِ)
﴿سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ﴾
* * *
اوتوزنجى لمعهنڭ
دردنجى نكتهسى
﴿بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ﴾
﴿قُلْ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ﴾
آيتنڭ بر نكتهسى و واحد و أحد إسملرينى تضمّن ايدن بر إسمِ أعظم ويا إسمِ أعظمڭ آلتى نورندن بر نورى اولان «فرد» إسمنڭ بر جلوهسى، شوّالِ شريفده أسكيشهر حپسخانهسنده بڭا گوروندى. او جلوۀِ أعظمڭ تفصيلاتنى رسالۀِ نوره حواله ايدوب، بوراده مختصر «يدى إشارت»له، إسمِ فردڭ تجلّئِ أعظميله گوسترديگى توحيدِ حقيقىيى، غايت مختصر بيان ايدهجگز.
برنجى إشارت:
فرد إسمِ أعظمى، أعظمى بر تجلّى ايله كائناتڭ هيئتِ مجموعهسنه و هر بر نوعنه و هر بر فردينه برر سكّۀِ توحيد، برر خاتمِ وحدانيت قويديغنى، يگرمى ايكنجى سوز ايله اوتوز اوچنجى مكتوب تفصيلاً گوسترمشلردر. بوراده يالڭز اوچ سكّهيه إشارت ايدهجگز.
برنجى سكّه:
فرديت جلوهسى، كائنات يوزنده اويله بر سكّۀِ وحدت قويمشدر كه، كائناتى تجزّى قبول ايتمز بر كلّ حكمنه گتيرمشدر. بتون كائناته تصرّف ايدهمهين بر ذات، هيچ بر جزئنه حقيقى مالك اولاماز. او سكّه ده شودر: كائناتڭ موجوداتى، أنواعلرى، أڭ منتظم بر فابريقه چرخلرى گبى بربرينه معاونت ايدر؛ بربرينڭ وظيفهسنى تكميله چاليشير. اويله بر تساند، اويله بربرينه معاونت، اويله بربرينڭ سؤالنه جواب ويرمك و بربرينڭ إمدادينه قوشمق و بربرينه صاريلمق، بربرى ايچنه گيرمك صورتيله اويله بر وحدتِ وجود تشكيل ايدييورلر كه؛ بر إنسانڭ جسدندهكى عنصرلر گبى، بربرندن قابلِ تفريق اولماز. بر عنصرڭ ديزگيننى طوتان، عمومڭ ديزگينلرينى طوتامازسه، او تك عنصرڭ ديزگيننى ضبط ايدهمز.
ايشته كائناتڭ سيماسندهكى بو تعاون، تساند، تجاوب، تعانق؛ پك پارلاق بر سكّۀِ كبراىِ وحدتدر.
ايكنجى سكّه:
زمينڭ يوزنده و بهار سيماسنده اويله بر پارلاق خاتمِ أحديت و سكّۀِ وحدانيت إسمِ فردڭ جلوهسيله گورونويور كه، كُرۀِ أرضڭ يوزنده بتون ذىحياتى بتون أفراديله و أحوال و شئوناتيله إداره ايتمهين و عمومنى بردن گورمهين و بيلمهين و ايجاد ايتمهين بر ذات، ايجاد جهتنده هيچ بر شيئه قاريشمديغنى إثبات ايدييور. او سكّه ده شودر: زمينڭ يوزنده معدنى مادّهلرڭ، عنصرلرڭ و جامدات مخلوقاتڭ غايت منتظم، فقط گيزلى سكّهلرندن قطعِ نظر؛ يالڭز ايكى يوز بيڭ حيوانات طائفهلرينڭ و ايكى يوز بيڭ نباتات أنواعنڭ آتقى ايپلريله طوقونان نقشلى شو سكّهيه باق كه: بردن بهار موسمنده، زمينڭ يوزنده، بربرى ايچنده، برابر، آيرى آيرى شكللرى، آيرى آيرى خدمتلرى، آيرى آيرى رزقلرى، آيرى آيرى جهازاتلرى؛ هيچ برينى شاشيرميهرق، ياڭليش ايتميهرك، نهايت قاريشيقلق ايچنده نهايت درجهده تمييز و تفريق ايله، غايت حسّاس بر ميزانله هر بر شيئه لازم اولان هر شيلرى كلفتسز تام وقتنده اومولمديغى يردن ويريلديگنى گوزيمزله گورديگمزدن، زمينڭ سيماسنده او كيفيت، او تدبير، او إداره اويله بر خاتمِ وحدانيت و اويله بر سكّۀِ أحديتدر كه؛ بتون او موجوداتى بردن، هيچدن ايجاد ايدوب برابر إداره ايتمهين بر ذات؛ ربوبيت و ايجاد جهتيله هيچ بر شيئه قاريشهماز. چونكه قاريشمش اولسه، او حدسز گنيش موازنۀِ إداره بوزولاجق. فقط إنسانلرڭ او قوانينِ ربوبيتڭ حسنِ جريانلرينه ينه أمرِ إلٰهى ايله صورى بر خدمتى وار.
اوچنجى سكّه:
إنسانڭ يوزنده.. بلكه، إنسانڭ يوزى اويله بر سكّۀِ أحديتدر كه، آدم زمانندن تا قيامته قدر گلمش و گلهجك بتون أفرادِ إنسانيه بردن نظرِ مطالعهسنده بولونميان و هر برينه قارشى او تك يوزده برر علامتِ فارقه قويميان و او كوچك يوزده حدسز علامتِ فارقه بيراقميان بر سبب، بر تك إنسانڭ يوزندهكى خاتمِ وحدانيته ايجاد جهتيله أل اوزاتاماز. أوت إنسانڭ يوزينه او سكّهيى قويان ذات، ألبته بتون أفرادِ إنسانيه نظرِ شهودنده و دائرۀِ علمندهدر كه، هر بر إنسانڭ سيماسى گوز، قولاق، آغز گبى أعضاىِ أساسيده بربرينه بڭزهديگى حالده، برر علامتِ فارقه ايله، هيچ بريسنه تمام بڭزهمز. ناصلكه او سيماده گوز، قولاق گبى أعضالرڭ عموم أفرادنده بربرينه بڭزهديگى، او نوعِ إنسانڭ صانعى بر، واحد اولديغنه شهادت ايدن بر سكّۀِ توحيددر؛ اويله ده: حقوقِ إنسانيهنڭ محافظهسى ايچون سائر أنواعڭ فوقنده اولارق، او سيمالرده بربرينه إلتباس اولمامق و بربرندن تفريقى ايچون، حكمتلى پك چوق علامتِ فارقه ايله إفتراقلرى، او صانعِ واحدڭ إرادهسنى، إختيارينى و مشيئتنى گوسترمكله برابر، آيرى و چوق دقيق بر سكّۀِ أحديت اولويور كه؛ بتون إنسانلرى، حيوانلرى، بلكه كائناتى خلق ايتمهين بر ذات، بر سبب او سكّهيى قوياماز.
ايكنجى إشارت:
كائناتڭ عالملرى، أنواعلرى و عنصرلرى اويله بربرى ايچنه گرفت اولارق گيرمشدر كه، كائناتڭ هيئتِ مجموعهسنه مالك اولميان بر سبب، هيچ بر نوعنه، هيچ بر عنصرينه حقيقى تصرّف ايدهمز. عادتا إسمِ فردڭ جلوۀِ وحدتى، بتون كائناتى بر وحدت ايچنه آلمش؛ هر شى او وحدتى إعلان ايدييور. مثلا: بو كائناتڭ لامباسى اولان گونشڭ بر اولماسى، عموم كائنات برينڭ اولماسنه إشارت ايتديگى گبى؛ ذىحياتلرڭ چويك و چالاك خدمتجيلرى اولان هوا عنصرى بر اولماسى.. و آشجيلرى اولان آتش بر اولماسى.. و زمين باغچهسنى صولايان بلوط سونگرى بر اولماسى.. و عموم ذىحياتڭ إمدادينه يتيشن ياغمور بر اولماسى و هر يره يتيشمهسى.. و أكثر حيوانات و نباتات طائفهلرينڭ هر بريسى عموم زمين يوزنده سربست ياييلمالرى، وحدتِ نوعيهلرى و مسكنلرى بر بولونماسى؛ غايت قطعى بر صورتده إشارتلر، شهادتلردر كه: مسكنلرى ايله برابر عموم او موجودات، بر تك ذاتڭ مالى اولديغنه دلالت ايدرلر.
ايشته بوڭا قياسًا، بتون كائناتڭ بويله بربرينه گرفت اولان أنواعلرى مجموع كائناتى اويله بر كلّ حكمنه گتيرمشدر كه، ايجاد جهتيله تجزّى قبول ايتمز. عموم كائناته حكمى گچمهين بر سبب، ربوبيت جهتيله و ايجاد كيفيتيله هيچ بر شيئه حكم ايدهمز و بر تك ذرّهيه ربوبيتنى ديڭلتديرهمز.
اوچنجى إشارت:
إسمِ فردڭ تجلّئِ أعظميله كائناتى بربرى ايچنده حدسز مكتوباتِ صمدانيه حكمنه گتيروب، هر مكتوبده حدسز خاتمِ وحدانيت و پك چوق مُهرِ أحديت باصيلمش گبى، هر بر مكتوبڭ كلماتى عددنجه أحديت مُهرلرينى طاشييور و او مُهرلرڭ عددنجه كاتبنى گوسترييور. أوت هر بر چيچك، هر بر ميوه، هر بر اوت، حتّى هر بر حيوان، هر بر آغاج برر مُهرِ أحديت و برر سكّۀِ صمديت اولدقلرينى و بولوندقلرى مكان ايسه بر مكتوب صورتنى آلماسى جهتيله هر برى بر إمضا شكلنى آلير؛ او مكانڭ كاتبنى گوسترييور. مثلا: بر باغچهده بر صارى چيچك، او باغچه نقّاشنڭ بر مُهرى حكمندهدر. او چيچك مُهرى كيمڭ ايسه، بتون زمين يوزندهكى او نوع چيچكلر، او ذاتڭ كلمهلرى حكمنده اولديغنه و او باغچه دخى اونڭ يازيسى اولديغنه، آچيق بر صورتده دلالت ايدييور. ديمك اولويور كه؛ هر بر شى، عموم أشيايى خالقنه إسناد ايدوب، أعظمى بر توحيده إشارت ايدييور.
دردنجى إشارت:
إسمِ فردڭ جلوۀِ أعظمى گونش گبى ظاهر اولمقله برابر، وجوب درجهسنده بر معقوليت و حدسز بر قولايلقله قبول ايديلير. و او جلوهنڭ مخالفى و ضدّى اولان شرك، نهايت درجهده مشكل و عقلدن غايت درجهده اوزاق، بلكه محال و ممتنع درجهسنده اولديغنى إثبات ايدن چوق برهانلر، رسالۀِ نورڭ أجزالرنده بيان ايديلمش. شيمديلك او دليللردهكى او نقطهلرڭ تفصيلاتنى او رسالهلره حواله ايدوب، يالڭز «اوچ نقطه»سنى بوراده بيان ايدهجگز.
برنجيسى:
اوننجى و يگرمى طوقوزنجى سوزلرڭ آخرلرنده إجمالاً و يگرمنجى مكتوبڭ آخرنده تفصيلاً غايت قطعى برهانلر ايله إثبات ايتمشز كه: ذاتِ فرد و احدڭ قدرتنه نسبةً أڭ بيوك شيئڭ ايجادى، أڭ كوچك بر شى گبى قولايدر. بر بهارى، بر چيچك گبى سهولتله خلق ايدر. بيڭلر حشرڭ نمونهلرينى هر بهارده گوزيمز اوڭنده قولايلقله ايجاد ايدر. بيوك بر آغاجى، كوچك بر ميوه گبى راحتجه إداره ايدر. أگر متعدّد أسبابه حواله ايديلسه، هر بر ميوه، بر آغاج قدر مصرفلى و مشكلاتلى.. و بر چيچك، بر بهار قدر زحمتلى و صعوبتلى اولور. أوت ناصلكه بر اوردونڭ تجهيزاتِ عسكريهسى بر قوماندانڭ أمريله بر فابريقهده ياپيلسه؛ او اوردونڭ تجهيزاتى، عادتا بر تك نفرڭ تجهيزاتى گبى قولايلاشير. أگر هر نفرڭ جهازاتى آيرى آيرى فابريقهده ياپيلسه و إدارۀِ عسكريهسى وحدتدن كثرته گيرسه؛ او وقت هر بر نفر، اوردو قدر فابريقهلر ايستر.
عينًا اويله ده أگر هر شى ذاتِ فرد و احده ويريلسه؛ بتون بر نوعڭ حدسز أفرادى، بر تك فرد گبى قولاى اولور. أگر أسبابه ويريلسه؛ هر بر فرد، او نوع قدر مشكلاتلى اولور. أوت وحدت ده، فرديت ده؛ هر شيئڭ او ذاتِ واحده إنتسابيله اولور و اوڭا إستناد ايدر. و بو إستناد و إنتساب ايسه؛ او شى ايچون حدسز بر قوّت، بر قدرت حكمنه گچهبيلير. او وقت، كوچك بر شى، او إنتساب و إستناد قوّتيله، بيڭلر درجه قوّتِ شخصيهسنڭ فوقنده ايشلر گورهبيلير، نتيجهلر ويرهبيلير. و چوق قوّتلى اولان فرد و احده إستناد و إنتساب ايتمهين بر شى، كندى شخصى قوّتنه گوره، كوچك ايشلر گورهبيلير و نتيجهسى اوڭا گوره كوچولور. مثلا: ناصلكه باشىبوزوق، غايت جسور، قوّتلى بر آدم، كندى جبخانهسنى و ذخيرهسنى برابرنده و بلنده طاشيمغه مجبور اولديغندن، آنجق اون آدم دشمننه قارشى موقّت طايانهبيلير. چونكه شخصى قوّتى او قدر أثر گوسترهبيلير. فقط، عسكرلك تذكرهسيله بر قوماندانِ أعظمه إنتساب و إستناد ايدن بر آدم؛ كندى منابعِ قوّتنى و أرزاق دهپوسنى كنديسى چكمهديگى و طاشيمغه مجبور اولماديغى ايچون، او إنتساب و إستناد، اونڭ ايچون توكنمز بر قوّت، بر خزينه حكمنه گچديگندن؛ مغلوب دوشن دشمن اوردوسنڭ بر مشيرينى، بلكه بيڭلر آدمله برابر، او إنتساب قوّتيله أسير ايدهبيلير.
ديمك وحدتده، فرديتده؛ بر قارينجه بر فرعونى، بر سينك بر نمرودى، بر ميقروب بر جبّارى او إنتساب قوّتيله مغلوب ايدهبيلديگى گبى؛ نخود دانهسى كوچكلگنده بر چكردك دخى طاغ گبى هيبتلى بر چام آغاجنى اوموزنده طاشييهبيلير. أوت ناصلكه بر قوماندانِ أعظم، بر نفرڭ إمدادينه بر اوردويى گوندرهبيلير حيثيتيله و او نفرڭ آرقهسنده بر اوردويى تحشيد ايدهبيلديگى جهتيله؛ او نفر، بر اوردو كنديسنڭ آرقهسنده معنًا بولونويور گبى بر قوّتِ معنويه ايله پك بيوك ايشلره، قوماندانى نامنه مظهر اولور. اويله ده: سلطانِ أزلى، فرد و احد اولديغندن (هيچ بر جهتله إحتياج يوق، أگر فرضا إحتياج اولسه) هر شيئڭ إمدادينه بتون أشيايى گوندرر و هر بر شيئڭ آرقهسنه كائنات اوردوسنى تحشيد ايدر و هر بر شى كائنات قدر بر قوّته طايانير و هر بر شيئه قارشى بتون أشيا (فرضا أگر إحتياج اولسه) او قوماندانِ فردڭ قوّتى حكمنه گچهبيلير. أگر فرديت اولمازسه، هر بر شى بتون بو قوّتى غائب ايدر، هيچ حكمنه سقوط ايدر؛ نتيجهلرى دخى هيچه اينر.
ايشته گوزيمزله هر وقت مشاهده ايتديگمز بو چوق خارقه أثرلرڭ غايت كوچك أهمّيتسز شيلردن تظاهرى، بِالبداهه فرديت و أحديتى گوسترييور. يوقسه هر شيئڭ نتيجهسى، ميوهسى، أثرى؛ او شيئڭ مادّهسى و قوّتى گبى كوچولهرك هيچه اينهجكدى. و گوزيمز اوڭندهكى غايت قيمتدار شيلرڭ غايت درجهده اوجوزلغى و نهايت درجهده مبذوليتى، هيچ قالميهجق ايدى. شيمدى قرق پاره ايله آلاجغمز بر قاوونى، بر نارى؛ قرق بيڭ ليرا ايله ده ييهمزدك. أوت دنيادهكى بتون سهولت، بتون اوجوزلق، بتون مبذوليت؛ وحدتدن گلير و فرديته شهادت ايدر.
ايكنجى نقطه:
موجودات ايكى وجهله ايجاد ايديلييور. برى؛ «إبداع و إختراع» تعبير ايديلن هيچدن ايجاددر. ديگرى؛ «إنشاء و تركيب» تعبير ايديلن موجود اولان عناصر و أشيادن طوپلامق صورتيله اوڭا وجود ويرمكدر. أگر جلوۀِ فرديته و سرِّ أحديته گوره اولسه، حدسز درجه بر سهولت، بلكه وجوب درجهسنده بر قولايلق اولور. أگر فرديته ويريلمزسه، حدسز درجه مشكل و غيرِ معقول، بلكه إمتناع درجهسنده بر صعوبت اولاجق. حالبوكه كائناتدهكى موجودات، نهايت درجهده كلفتسز اولارق و سهولتله و قولايلقله غايت مكمّل بر صورتده وجوده گلمهلرى، جلوۀِ فرديتى بِالبداهه گوسترييور و هر شى طوغريدن طوغرىيه ذاتِ فردِ ذو الجلالڭ صنعتى اولديغنى إثبات ايدييور.
أوت أگر بتون أشيا فردِ واحده ويريلسه، بر كبريت چاقار گبى، أثرلريله عظمتى آڭلاشيلان او نهايتسز قدرتيله هيچدن ايجاد ايدر و إحاطهلى نهايتسز علميله هر شيئه معنوى بر قالب حكمنده بر مقدار تعيين ايدر. و او آيينۀِ علمندهكى هر شيئڭ صورتنه و پلاننه گوره قولايجه هر بر شيئڭ ذرّهلرى او قالبِ علمى ايچنه يرلشير، منتظمًا وضعيتلرينى محافظه ايدرلر. أگر أطرافدن ذرّهلرى طوپلامق لازم گلسه ده، علمى قانونلرڭ و قدرتڭ إحاطهلى دستورلرى جهتيله؛ او ذرّهلر، قانونِ علمى و سَوقِ قدرتى ايله باغلانمهلرى حيثيتيله مطيع بر اوردونڭ نفراتى گبى منتظمًا قانونِ علمى و سَوقِ قدرتى ايله گلوب او شيئڭ وجودينى إحاطه ايدن قالبِ علمى و مقدارِ قدرى ايچنه گيروب قولايجه وجودينى تشكيل ايدرلر. بلكه آيينهدهكى عكسڭ فوطوغراف واسطهسيله كاغد اوستنه وجودِ خارجى گيمسى وياخود گورونمهين بر يازى ايله يازيلان بر مكتوبه گوستريجى مادّهيى سورمكله گورونمسى گبى، فردِ واحدڭ علمِ أزليسنڭ آيينهسنده بولونان ماهيتِ أشيا و صُوَرِ موجوداته غايت سهولتله، قدرت اونلره وجودِ خارجى گيديرر و عالمِ معنادن عالمِ ظهوره گتيرر، گوزلره گوسترر. أگر فردِ واحده ويريلمزسه، بر سينگڭ وجودينى روىِ زمينڭ أطرافندن و عناصرندن غايت حسّاس بر ميزانله طوپلامق، عادتا ير يوزينى و عنصرلرى ألهيوب هر طرفدن او مخصوص وجودڭ مخصوص ذرّهلرينى گتيرهرك صنعتلى وجودنده منتظم يرلشديرمك ايچون مادّى قالب، بلكه أعضالرى عددنجه قالبلر بولونمق و او وجوددهكى طويغولر و روح گبى اينجه، دقيق، معنوى لطائفى دخى ميزانِ مخصوصله معنوى عالملردن جلب ايتمك لازم گلير.
ايشته بو صورتده بر سينگڭ ايجادى، كائنات قدر مشكلاتلى اولور؛ يوز درجه مشكل مشكل ايچنده، بلكه محال محال ايچنده اولاجق. چونكه خالقِ فرددن باشقه هيچ بر شى، هيچدن و عدمدن ايجاد ايدهمديگنه بتون أهلِ دين و أهلِ فن إتّفاق ايدييورلر. اويله ايسه أسباب و طبيعته حواله ايديلسه، هر شيئه، أكثر أشيادن طوپلامق صورتيله وجود ويريلهبيلير.
اوچنجى نقطه:
أگر بتون أشيا، بر ذاتِ فردِ واحده ويريلسه، بر تك شى گبى قولاى اولماسنه؛ أگر أسبابه و طبيعته حواله ايديلسه، بر تك شيئڭ وجودى، عموم أشيا قدر مشكلاتلى اولديغنه إشارت ايدن، باشقه رسالهلرده ايضاح ايديلن ايكى اوچ تمثيلى، مختصرًا بيان ايدهجگز.
مثلا: بر ضابطه، بيڭ نفره عائد وضعيت و إداره حواله ايديلسه و بر نفر ده اون ضابطڭ إدارهسنه ويريلسه.. او بر نفرڭ إدارهسى، بر طابورڭ إدارهسندن اون درجه داها مشكلاتلى اولور. چونكه اوڭا أمر ايدنلر، بربرينه مانع اولورلر. بر كشماكش ايله او نفر هيچ بر إستراحت يوزينى گورميهجك. هم بر طابوردن مطلوب وضعيت و نتيجه، بر تك ضابطه حواله ايديلسه؛ كلفتسز، قولايجه او نتيجهيى إستحصال ايدر و او وضعيتى ويرهبيلير. أگر او وضعيتى آلمايى و او نتيجهيى إستحصال ايتمهيى، او طابوردهكى باشسز، آمرسز، چاوشسز نفراته حواله ايديلسه، او مطلوب وضعيتى و نتيجهيى آلمق ايچون چوق قاريشيقلق ايچنده مناقشهلرله آنجق ناقص بر صورتى، مشكلاتله تحصيل ايديلهبيلير.
ايكنجى تمثيل: مثلا آياصوفيه گبى قبّهلى بر جامعڭ قبّهسندهكى طاشلرينى طورديرمق وضعيتى و معلّقده طورديرماسى بر اوستهيه ويريلسه، او وضعيتى اونلره قولايجه ويرهبيلير. أگر او وضعيته گيرمهسى، طاشلره حواله ايديلسه، هر بر طاش عموم طاشلره هم حاكمِ مطلق، هم محكومِ مطلق اولمق لازم گلير. تا كه، بربرينه باش باشه ويروب، معلّقده طورهبيلسينلر. او حالده او اوستهنڭ قولايجه گورديگى ايشنى گورمك ايچون يوز اوسته قدر، يوز درجه ايشندن داها زياده ايشلر گورولهجك، صوڭره او وضعيتلر آلينهجق.
اوچنجى تمثيل: مثلا كُرۀِ أرض، ذاتِ فردِ واحدڭ بر مأمورى، بر نفرى اولديغندن، يالڭز او بر تك نفر، او تك ذاتڭ تك أمرينى ديڭلهديگى ايچون، موسملرڭ حصولى و گيجه و گوندوز وقتلرينڭ وجودى و سماواتدهكى علوى و حشمتلى حركاتڭ ظهورى و سينهماوارى سماوى لوحهلرڭ تبديلى گبى نتيجهلرى إستحصال ايچون أرض گبى بر تك نفر، بر تك ذاتڭ بر تك أمرينى آلمقله، او وظيفهنڭ نشئهسندن گلن بر جاذبه ايله مجذوب مولوى گبى سماعه قالقار، بتون او محتشم نتيجهلرڭ حصولنه و ظهورينه وسيله اولور. گويا او تك نفر، كائنات يوزندهكى محتشم مانورهيه بر قوماندانلق ايدر. أگر حاكميتِ الوهيتى و سلطنتِ ربوبيتى عموم كائناتى إحاطه ايدن و حكم و أمرى عموم موجوداته گچن بر ذاتِ فرده ويريلمزسه؛ او حالده او نتيجهلرى، او سماوى مانورهيى و أرضى موسملرى تحصيل ايتمك ايچون كُرۀِ أرضدن بيڭ دفعه بيوك ميليونلرله ييلديزلر و كرهلر، ميليونلر سنه اوزون بر مسافهيى هر يگرمى درت ساعتده، هر بر سنهده گزمكله او نتيجهلر گوستريلهبيلير. ايشته كُرۀِ أرض گبى بر تك مأمور، مجذوب بر مولوى گبى محورى و مدارى اوستنده ايكى حركتله حاصل اولان او حشمتلى نتيجهلرڭ حصولى ايسه، وحدتده نه درجه حدسز سهولت اولديغنه بر مثال اولماسى گبى، عين نتيجهلرى قزانمق ايچون ميليونلر دفعه او حركتدن داها مشكل و حدسز اوزون يوللر ايله او نتيجهلرى قزانمق نه درجه مشكلاتلى، بلكه محال اولديغنه؛ شرك و كفرڭ يولنده نه درجه محاللر، باطل شيلر بولونديغنه مثالدر.
أسبابه طاپانلرڭ و طبيعتپرستلرڭ جهالتلرينه بو مثال ايله باق. مثلا: «بر ذات خارقه بر فابريقهنڭ ويا عجيب بر ساعتڭ ويا محتشم بر سرايڭ ويا مكمّل بر كتابڭ غايت منتظم بر صورتده أجزالرينى، چرخلرينى فوق العاده صنعتيله حاضر ايتدكدن صوڭره، كنديسى قولايجه او أجزالرى تركيب ايدوب ايشلتميهرك، بلكه چوق اوزون مصرفلرله او أجزالرى كندى كندينه ايشلهمك و او اوسته يرينه فابريقهيى، سرايى، ساعتى ياپمق، كتابى يازمق ايچون هر بر جزئى، هر بر چرخى، حتّى كاغدى، قلمى برر خارقه ماكينه حكمنه گتيرييور. و تشهيرينى چوق ايستديگى بتون هنرلرينى، كمالاتنى إظهاره وسيله اولان او استادلغنى و صنعتنى اونلره حواله ايدييور.» دييه ظن ايتمك، نه درجه عقلدن اوزاق و جهالت اولديغنى آڭلارسڭ!
عينًا اويله ده؛ أسبابه و طبيعتلره ايجاد إسناد ايدنلر، مضاعف بر جهالته دوشرلر. چونكه طبيعتلرڭ و سببلرڭ اوستنده دخى غايت منتظم بر أثرِ صنعت وار؛ اونلر ده سائر مخلوقات گبى مصنوعدرلر. اونلرى اويله ياپان ذات، اونلرڭ نتيجهلرينى دخى ياپار، برابر گوسترييور. چكردگى ياپان، اونڭ اوستنده آغاجى او ياپار؛ و آغاجى ياپان، اونڭ اوستنده ميوهلرى دخى او ايجاد ايدر. يوقسه آيرى آيرى طبيعتلرڭ، سببلرڭ وجوده گلمهلرى ايچون، ينه منتظم باشقه طبيعتلرى، سببلرى ايستيهجكلر. و هكذا گيت گيده نهايتسز، معناسز، إمكانسز بر سلسلۀِ موهوماتى موجود قبول ايتمك لازم گلير. بو ايسه، جهالتلرڭ أڭ آنتيقهسيدر.
بشنجى إشارت:
چوق يرلرده قطعى دليللرله إثبات ايتمشز كه: حاكميتڭ أڭ أساسلى خاصّهسى؛ إستقلالدر، إنفراددر. حتّى حاكميتڭ ضعيف بر گولگهسى؛ عاجز إنسانلرده دخى، إستقلاليتنى محافظه ايتمك ايچون، غيرڭ مداخلهسنى شدّتله ردّ ايدر و كندى وظيفهسنه باشقهسنڭ قاريشماسنه مساعده ايتمز. چوق پادشاهلر بو ردِّ مداخله حيثيتيله معصوم أولادلرينى و سَوْديگى قارداشلرينى مرحمتسزجه كسمشلر. ديمك، حقيقى حاكميتڭ أڭ أساسلى خاصّهسى و إنفكاك قبول ايتمز بر لازمى و دائمى بر مقتضاسى؛ إستقلالدر، إنفراددر، غيرڭ مداخلهسنى رددر.
ايشته بو چوق أساسلى خاصّه ايچوندر كه، ربوبيتِ مطلقه درجهسندهكى حاكميتِ إلٰهيه، غايت شدّتله شركى و إشتراكى و مداخلۀِ غيرى ردّ ايتديگندن، قرآنِ معجز البيان دخى، غايت حرارتله و شدّتله و پك چوق تكرار ايله توحيدى گوستروب؛ شركى، إشتراكى عظيم تهديدلرله ردّ ايدييور.
ايشته ربوبيتدهكى حاكميتِ إلٰهيه، توحيد و وحدتى قطعى بر صورتده إقتضا ايتديگى و غايت قوّتلى بر داعىيى و غايت شدّتلى بر مقتضىيى گوسترديگى گبى، كائنات يوزندهكى نهايت درجهده مكمّل و مجموعِ كائناتدن، ييلديزلردن طوت تا نباتات، حيوانات، معادن.. تا جزئيات و أفراده و ذرّهلره قدر گورونن إنتظامِ أكمل و إنسجامِ أجمل؛ او فرديته، او وحدته هيچ بر جهتله شبهه گتيرمز بر شاهدِ عادل، بر برهانِ باهردر. چونكه غيرڭ مداخلهسى اولسه، بو غايت حسّاس نظام و إنتظام و موازنۀِ كائنات ألبته بوزولاجقدى و إنتظامسزلق أثرى گورونهجكدى.
﴿لَوْ كَانَ فٖيهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَ﴾
آيتنڭ سرّيله، بو خارقه مكمّل نظامِ كائنات قاريشهجقدى و فساده گيرهجكدى. حالبوكه
﴿فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرٰى مِنْ فُطُورٍ﴾
آيتيله ذرّاتدن تا سيّاراته، فرشدن تا عرشه قدر هيچ بر جهتله قصور و نقصان و مشوّشيت أثرى گورولمديگندن، غايت پارلاق بر صورتده، بو نظامِ كائنات و شو إنتظامِ مخلوقات و شو موازنۀِ موجودات، إسمِ فردڭ جلوۀِ أعظمنى گوستروب وحدته شهادت ايدر. هم جلوۀِ أحديت سرّيله، أڭ كوچك بر ذىحيات مخلوق، كائناتڭ بر مثالِ مصغّرهسى و كوچك بر فهرستهسى حكمنده اولديغندن؛ او تك ذىحياته صاحب چيقان، بتون كائناتى قبضۀِ تصرّفنده طوتان ذات اولابيلير. و بر چكردك، خلقتجه بر آغاجدن گرى اولماديغى؛ و بر آغاج، كوچك بر كائنات حكمنده اولديغى.. هر بر ذىحيات دخى، كوچك بر كائنات و كوچك بر عالم حكمنده اولديغندن؛ بو سرِّ أحديت جلوهسى، شرك و إشتراكى محال درجهسنه گتيرييور.
بو كائنات، او سرّ ايله؛ دگل يالڭز تجزّى قبول ايتمز بر كلّدر؛ بلكه ماهيتجه، إنقسام و إشتراكى و تجزّيسى إمكانسز و متعدّد أللرى قبول ايتمز بر كلّى حكمنه گچديگندن؛ اوندهكى هر بر جزء، بر جزئى و بر فردى حكمنده؛ و او كلّ دخى، بر كلّى حكمنده اولديغندن، هيچ بر جهتله إشتراكڭ إمكانى اولمايور. بو إسمِ فردڭ جلوۀِ أعظمى؛ حقيقتِ توحيدى، بو سرِّ أحديتله بداهت درجهسنده إثبات ايدييور.
أوت كائناتڭ أنواعلرى بربرى ايچنه گرفت اولماسى و كنتلشمهسى و هر برينڭ وظيفهسى عمومه باقديغى جهتله؛ كائناتى ربوبيت و ايجاد نقطهسنده تجزّى قبول ايتمز بر كلّ حكمنه گتيرديگى مِثللو؛ كائناتده فعاليت گوسترن أفعالِ عموميۀِ محيطه دخى، بربرينڭ ايچنده تداخل جهتيله، يعنى مثلا حيات ويرمك فعلى ايچنده، عين آنده إعاشه و ترزيق فعلى گورونويور. و او إعاشه، إحيا فعللرى ايچنده عين زمانده او ذىحياتڭ جسدينى تنظيم، تجهيز فعللرى مشاهده اولونويور. و او إعاشه، إحيا، تنظيم، تجهيز فعللرى ايچنده؛ عين وقتده تصوير، تربيه و تدبير فعللرى نظره چارپييور. و هكذا.. بويله محيط و عمومى أفعالڭ بربرى ايچنه تداخلى و گرفت اولماسى.. و ضيادهكى يدى رنك گبى إمتزاج بلكه إتّحاد ايتمهسى حيثيتيله و او أفعالڭ هر برى ماهيتجه بر برلك و وحدت ايچنده أكثر موجوداته إحاطهسى و شمولى.. و وحدانى برر فعل اولديغندن، هر حالده فاعلنڭ بر تك ذات اولماسى.. و هر برى عموم كائناتى إستيلا ايتمهسى.. و سائر أفعال ايله معاونتدارانه برلشمهسى إعتباريله، كائناتى تجزّى قبول ايتمز بر كلّ حكمنه گتيرديگى گبى؛ ذىحيات مخلوقلرڭ هر بريسى، كائناتڭ بر چكردگى، بر فهرستهسى، بر نمونهسى حكمنده اولديغندن، كائناتى ربوبيت نقطهسنده تجزّى و إنقسامى إمكان خارجنده بر كلّى حكمنه گتيرمشدر. ديمك كائنات اويله بر كلّدر كه؛ بر جزئه ربّ اولمق، عموم او كلّه ربّ اولمقله اولور. و اويله بر كلّيدر كه؛ هر بر جزء، بر فرد حكمنه گچوب، بر تك فرده ربوبيتنى ديڭلتديرمك، عموم او كلّىيى مسخّر ايتمكله اولابيلير.
آلتنجى إشارت:
فرديتِ ربّانيه و وحدتِ إلٰهيه، بتون كمالاتڭ (حاشيه) مدارى، أساسى اولديغى و كائناتڭ خلقتندهكى حكمتلرڭ و مقصدلرڭ منشئى و معدنى اولديغى گبى، ذىشعور و ذىعقلڭ، خصوصًا إنسانلرڭ مطالبنڭ و آرزولرينڭ حصول بولماسنڭ منبعى و چارۀِ يگانهسيدر. أگر فرديت اولمازسه، بشرڭ بتون مطالب و آرزولرى سونهجك. هم خلقتِ كائناتڭ نتيجهلرى هيچه اينهجك، هم موجود و محقّق اولان أكثر كمالاتڭ إنعدامنه وسيله اولاجق. مثلا: إنسانده أڭ شديد و صارصيلماز و عشق درجهسنده بر آرزوىِ بقا وار. و او مطلبى ويرمك ايچون، بتون كائناتى سرِّ فرديتله قبضهسنده طوتان و بر منزلى قپايوب اوبر منزلى آچمق گبى قولاى بر صورتده دنيايى قپايوب آخرتى آچابيلير بر ذات، او آرزوىِ بقايى يرينه گتيرهبيلير. و بو آرزو گبى، أبده اوزانمش و كائناتڭ أطرافنه ياييلمش، بشرڭ بيڭلر آرزولرى، سرِّ فرديته و حقيقتِ توحيده باغليدرلر. أگر او فرديت اولمازسه؛ اونلر اولماز، عقيم قاليرلر. و وحدتله بتون كائناته بردن تصرّف ايدن بر ذاتِ فرد اولمازسه، او مطلبلر يرينه گلمز. فرضا گلسه ده چوق ناقص اولور.
___
(حاشيه): حتّى حدسز كمال و جمالِ إلٰهينڭ تحقّقنه أڭ ظاهر برهان و أڭ قوّتلى بر دليل، وحدتدر. چونكه كائناتڭ صانعى واحدِ أحد بيلينسه، بتون كائناتدهكى كمالات و جماللر، او صانعِ واحدده بولونان قدسى كمالاتڭ و جماللرڭ گولگهلرى و جلوهلرى و إشارتلرى و ترشّحاتلرى اولديغى بيلينهجك. يوقسه كائناتڭ كمالاتى و جماللرى، مخلوقاته و شعورسز بر قسم أسبابه عائد قالاجقدى. او وقت عقلِ بشر نظرنده كمالاتِ إلٰهيهنڭ خزينۀِ سرمديهسى آناختارسز، مجهول قاليردى.
ايشته بو سرِّ عظيم ايچوندر كه: قرآنِ معجز البيان، توحيد و فرديتى پك چوق تكرار ايله، قوّتلى بر حرارتله، يوكسك بر حلاوتله درس ويرديگى گبى؛ بتون أنبيا و أصفيا و أوليا أڭ بيوك ذوقلرينى و سعادتلرينى؛ كلمۀِ توحيد اولان (لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ) ده بولويورلر.
يدنجى إشارت:
ايشته بو توحيدِ حقيقىيى بتون مراتبيله أڭ مكمّل بر صورتده درس ويرن، إثبات ايدن، إعلان ايدن محمّد عليه الصلاة والسلامڭ رسالتى، ألبته او توحيدڭ قطعيتى درجهسنده ثابت اولمق لازم گلير. چونكه مادام دائرۀِ وجودڭ أڭ بيوك حقيقتى اولان توحيدى بتون حقائقيله او ذات درس ويرييور.. ألبته توحيدى إثبات ايدن بتون برهانلر؛ طولاييسيله اونڭ رسالتنى و وظيفهسنڭ حقّانيتنى و دعواسنڭ طوغريلغنى دخى قطعى إثبات ايدر دينيلهبيلير. أوت بويله بيڭلر حقائقِ عاليهيى جمع ايدن، فرديت و وحدانيتى حقّيله كشف ايدوب درس ويرن بر رسالت؛ غايت قطعى بر صورتده او توحيد، او فرديتڭ مقتضاسيدر و لازميدر. اونلر، اونى هر حالده ايسترلر.
ايشته او وظيفهيى تام تامنه يرينه گتيرن ذاتِ أحمديه عليه الصلاة والسلامڭ شخصيتِ معنويهسنڭ درجۀِ أهمّيتنه و علويتنه و بو كائناتڭ بر گونشى اولديغنه شهادت ايدن پك چوق دليللردن، سببلردن اوچ دانهسنى نمونه اولارق بيان ايدييورز.
برنجيسى:
عموم اُمّت، عموم عصرلرده ايشلدكلرى عموم حسناتڭ بر مِثلى (اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ) سرّنجه، ذاتِ أحمديه عليه الصلاة والسلامڭ صحيفۀِ حسناتنه گچديگى گبى؛ عموم اُمّت، هر گونده ايتدكلرى صلوات دعاسنڭ قطعى مقبوليتى جهتيله، او حدسز دعالرڭ إقتضا ايتدكلرى مقام و مرتبهيى دوشونمكله، شخصيتِ معنويۀِ محمّديه عليه الصلاة والسلامڭ بو كائنات ايچنده ناصل بر گونش اولديغى آڭلاشيلير.
ايكنجيسى:
عالمِ إسلامڭ شجرۀِ كبراسنڭ منشئى، چكردگى، حياتى، مدارى اولان ماهيتِ محمّديه عليه الصلاة والسلامڭ فوق العاده إستعداد و جهازاتيله، عالمِ إسلاميتڭ معنوياتنى تشكيل ايدن قدسى كلماتى، تسبيحاتى، عباداتى أڭ أوّل بتون معنالريله حسّ ايدوب ياپمقدن گلن ترقّياتِ روحيهسنى دوشون؛ حبيبيت درجهسنه چيقان عبوديتِ محمّديهنڭ (عصم) ولايتى، سائر ولايتلردن نه قدر يوكسك اولديغنى آڭلا!
بر زمان بر تك تسبيحڭ، بر تك نمازده، صحابهلرڭ طرزِ تلقّيسنه ياقين بر صورتده بڭا إنكشافى، بر آى قدر عبادت درجهسنده أهمّيتلى گوروندى. صحابهلرڭ يوكسك قيمتنى اونڭله آڭلادم. ديمك بدايتِ إسلاميهده كلماتِ قدسيهنڭ ويرديگى فيض و نورڭ باشقه بر مزيتى وار. تازهلگى حيثيتيله باشقه بر لطافتى، بر طراوتى، بر لذّتى وار كه؛ غفلت پردهسى آلتنده مرورِ زمانله گيزلهنير، آزالير، پردهلهنير. ذاتِ محمّديه (عصم) ايسه، اونلرى منبعِ حقيقيسندن (ذاتِ أقدسدن) طورفانده، تازه اولارق، فوق العاده إستعداديله آلمش، أممش، مصّ ايتمش. بو سرّه بناءً او ذات؛ بر تك تسبيحدن، باشقهسنڭ بر سنه عبادتى قدر فيض آلابيلير.
ايشته بو نقطۀِ نظردن ذاتِ محمّديه عليه الصلاة والسلامڭ، حدّى و نهايتى اولميان مراتبِ كمالاتده نه درجه ترقّى ايتديگنى قياس ايت.
اوچنجيسى:
بو كائناتڭ خالقى، بو كائناتدهكى بتون مقاصدينڭ أڭ أهمّيتلى مدارى نوعِ إنسان اولديغندن و بتون خطاباتِ سبحانيهنڭ أڭ آڭلايشلى بر مخاطبى نوعِ بشر اولديغندن؛ او نوعِ بشر ايچنده أڭ مشهور، أڭ نامدار و آثاريله و إجراآتيله أڭ مكمّل، أڭ محتشم فرد اولان ذاتِ محمّديهيى (عصم) او نوع نامنه، بلكه عموم كائنات حسابنه كندينه مخاطب ايدن ذاتِ فردِ ذو الجلال، ألبته اونى حدسز كمالاتده حدسز فيضنه مظهر ايتمشدر.
ايشته بو اوچ نقطه گبى چوق نقطهلر وار. قطعى بر صورتده إثبات ايدرلر كه؛ شخصيتِ معنويۀِ محمّديه (عصم)، كائناتڭ معنوى بر گونشى اولديغى گبى، بو كائنات دينيلن قرآنِ كبيرڭ آيتِ كبراسى و او فرقانِ أعظمڭ إسمِ أعظمى و إسمِ فردڭ جلوۀِ أعظمنڭ بر آيينهسيدر.
كائناتڭ عموم ذرّاتنڭ عموم زمانلرندهكى عموم دقيقهلرينڭ بتون عاشرهلرينه ضرب ايديلوب، حاصلِ ضرب عددنجه او ذاتِ أحمديهيه صلاة و سلام، نهايتسز خزينۀِ رحمتندن اينمهسنى، ذاتِ فردِ أحدِ صمددن نياز ايدييورز!..
﴿سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ﴾
* * *