صوڭره او دنيا سيّاحى، كندى عقلنه ديدى كه: مادام بو كائناتڭ موجوداتيله مالكمى و خالقمى آرايورم. ألبته هر شيدن أوّل بو موجوداتڭ أڭ مشهورى و أعداسنڭ تصديقيله دخى أڭ مكمّلى و أڭ بيوك قوماندانى و أڭ نامدار حاكمى و سوزجه أڭ يوكسگى و عقلجه أڭ پارلاغى و اون درت عصرى فضيلتيله و قرآنيله ايشيقلانديران محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامى زيارت ايتمك و آراديغمى اوندن صورمق ايچون عصرِ سعادته برابر گيتملىيز دييهرك، عقليله برابر او عصره گيردى. گوردى كه: او عصر، حقيقةً او ذات (عصم) ايله، بر سعادتِ بشريه عصرى اولمش. چونكه أڭ بدوى و أڭ اُمّى بر قَومى، گتيرديگى نور واسطهسيله، قيصه بر زمانده دنيايه استاد و حاكم أيلهمش.
هم كندى عقلنه ديدى: بز، أڭ أوّل بو فوق العاده ذاتڭ (عصم) بر درجه قيمتنى و سوزلرينڭ حقّانيتنى و إخباراتنڭ طوغريلغنى بيلمهلىيز، صوڭره خالقمزى اوندن صورمالىيز دييهرك تحرّىيه باشلادى. بولديغى حدسز قطعى دليللردن، بوراده، يالڭز طوقوز كلّيتنه برر قيصه إشارت ايديلهجك.
برنجيسى:
بو ذاتده (عصم) (حتّى دشمنلرينڭ تصديقيله دخى) بتون گوزل خويلرڭ و خصلتلرڭ بولونماسى و
﴿وَانْشَقَّ الْقَمَرُ ۞ وَمَا رَمَيْتَ اِذْ رَمَيْتَ وَلٰكِنَّ اللّٰهَ رَمٰى﴾
آيتلرينڭ صراحتيله، بر پارمغنڭ إشارتيله قمر ايكى پارچه اولماسى و بر آووجى ايله، أعداسنڭ اوردوسنه آتديغى آز بر طوپراق، عموم او اوردونڭ گوزلرينه گيرمهسيله قاچمهلرى و صوسز قالمش كندى اوردوسنه، بش پارمغندن كوثر گبى آقان صويى كفايت درجهسنده ايچيرمسى گبى؛ نقلِ قطعى ايله و بر قسمى تواتر ايله، يوزر معجزاتڭ اونڭ ألنده ظاهر اولماسيدر. بو معجزاتدن اوچ يوزدن زياده بر قسمى، اون طوقوزنجى مكتوب اولان معجزاتِ أحمديه (عصم) نامندهكى خارقه و كرامتلى بر رسالهده قطعى دليللريله برابر بيان ايديلديگندن اونلرى اوڭا حواله ايدهرك ديدى كه: بو قدر أخلاقِ حسنه و كمالاتله برابر، بو قدر معجزاتِ باهرهسى بولونان بر ذات (عصم) ألبته أڭ طوغرى سوزليدر. أخلاقسزلرڭ ايشى اولان حيلهيه، يالانه، ياڭليشه تنزّل ايتمهسى قابل دگل.
ايكنجيسى:
ألنده بو كائنات صاحبنڭ بر فرمانى بولونديغى و او فرمانى هر عصرده اوچ يوز ميليوندن زياده إنسانلرڭ قبول و تصديق ايتدكلرى و او فرمان اولان قرآنِ عظيم الشانڭ يدى وجهله خارقه اولماسيدر. و بو قرآنڭ قرق وجهله معجزه اولديغى و كائنات خالقنڭ سوزى بولونديغى قوّتلى دليللريله برابر، «يگرمى بشنجى سوز و معجزاتِ قرآنيه» ناملرندهكى، رسالة النورڭ بر گونشى اولان مشهور بر رسالهده تفصيلًا بيان ايديلمهسندن؛ اونى، اوڭا حواله ايدهرك ديدى: بويله عينِ حق و حقيقت بر فرمانڭ ترجمانى و تبليغ ايديجيسى بر ذاتده (عصم) فرمانه جنايت و فرمان صاحبنه خيانت حكمنده اولان يالان اولاماز و بولوناماز!..
اوچنجيسى:
او ذات (عصم)، اويله بر شريعت و بر إسلاميت و بر عبوديت و بر دعا و بر دعوت و بر ايمان ايله ميدانه چيقمش كه، اونلرڭ نه مِثلى وار و نه ده اولور. و اونلردن داها مكمّل نه بولونمش و نه ده بولونور. چونكه اُمّى بر ذاتده (عصم) ظهور ايدن او شريعت؛ اون درت عصرى و نوعِ بشرڭ خُمسنى، عادلانه و حقّانيت اوزره و مدقّقانه، حدسز قانونلريله إداره ايتمهسى أمثال قبول ايتمز.
هم اُمّى بر ذاتڭ (عصم) أفعال و أقوال و أحوالندن چيقان إسلاميت؛ هر عصرده اوچ يوز ميليون إنسانڭ رهبرى و مرجعى و عقللرينڭ معلّمى و مرشدى و قلبلرينڭ منوّرى و مصفّيسى و نفسلرينڭ مربّيسى و مزكّيسى و روحلرينڭ مدارِ إنكشافى و معدنِ ترقّياتى اولماسى جهتيله مِثلى اولاماز و اولامامش.
هم ديننده بولونان بتون عباداتڭ بتون أنواعنده أڭ ايلرى اولماسى و هركسدن زياده تقواده بولونماسى و اللّٰهدن قورقماسى و فوق العاده دائمى مجاهدات و دغدغهلر ايچنده، تام تامنه عبوديتڭ أڭ اينجه أسرارينه قدر مراعات ايتمهسى و هيچ كيمسهيى تقليد ايتميهرك و تام معناسيله و مبتديانه فقط أڭ مكمّل اولارق، هم إبتدا و إنتهايى برلشديرهرك ياپماسى؛ ألبته مِثلى گورولمز و گورولمهمش.
هم بيڭلر دعا و مناجاتلرندن جوشن الكبير ايله، اويله بر معرفتِ ربّانيه ايله، اويله بر درجهده ربّنى توصيف ايدييور كه؛ او زماندن بَرى گلن أهلِ معرفت و أهلِ ولايت، تلاحقِ أفكار ايله برابر، نه او مرتبۀِ معرفته و نه ده او درجۀِ توصيفه يتيشهمهملرى گوسترييور كه، دعاده دخى اونڭ مِثلى يوقدر. رسالۀِ مناجاتڭ باشنده، جوشن الكبيرڭ طقسان طوقوز فقرهسندن بر فقرهسنڭ قيصهجق بر مئالنڭ بيان ايديلديگى يره باقان آدم، جوشنڭ دخى مِثلى يوقدر دييهجك.
هم تبليغِ رسالتده و ناسى حقّه دعوتده او درجه متانت و ثبات و جسارت گوسترمش كه؛ بيوك دولتلر و بيوك دينلر، حتّى قوم و قبيلهسى و عموجهسى اوڭا شدّتلى عداوت ايتدكلرى حالده، ذرّه مقدار بر أثرِ تردّد، بر تلاش، بر قورقاقلق گوسترمهمسى و تك باشيله بتون دنيايه ميدان اوقوماسى و باشه ده چيقارمسى و إسلاميتى دنيانڭ باشنه گچيرمسى إثبات ايدر كه؛ تبليغ و دعوتده دخى مِثلى اولمامش و اولاماز.
هم ايمانده، اويله فوق العاده بر قوّت و خارقه بر يقين و معجزانه بر إنكشاف و جهانى ايشيقلانديران بر علوى إعتقاد طاشيمش كه؛ او زمانڭ حكمرانى اولان بتون أفكارى و عقيدهلرى و حكمانڭ حكمتلرى و روحانى رئيسلرڭ علملرى اوڭا معارض و مخالف و منكِر اولدقلرى حالده؛ اونڭ نه يقيننه، نه إعتقادينه، نه إعتمادينه، نه إطمئناننه هيچ بر شبهه، هيچ بر تردّد، هيچ بر ضعف، هيچ بر وسوسه ويرمهمسى و معنوياتده و مراتبِ ايمانيهده ترقّى ايدن باشده صحابهلر و بتون أهلِ ولايت، اونڭ هر وقت مرتبۀِ ايمانندن فيض آلمالرى و اونى أڭ يوكسك درجهده بولمالرى، بِالبداهه گوسترر كه؛ ايمانى دخى أمثالسزدر.
ايشته بويله أمثالسز بر شريعت و مِثلسز بر إسلاميت و خارقه بر عبوديت و فوق العاده بر دعا و جهانپسندانه بر دعوت و معجزانه بر ايمان صاحبنده، ألبته هيچ بر جهتله يالان اولاماز و آلداتماز دييه آڭلادى و عقلى دخى تصديق ايتدى.
دردنجيسى:
أنبيالرڭ (عليهم السلام) إجماعى، ناصلكه وجود و وحدانيتِ إلٰهيهيه غايت قوّتلى بر دليلدر؛ اويله ده، بو ذاتڭ (عصم) طوغريلغنه و رسالتنه غايت صاغلام بر شهادتدر. چونكه أنبيا عليهم السلامڭ طوغريلقلرينه و پيغمبر اولمالرينه مدار اولان نه قدر قدسى صفتلر و معجزهلر و وظيفهلر وارسه؛ او ذاتده (عصم) أڭ ايلريده اولديغى تاريخجه مصدّقدر. ديمك اونلر، ناصلكه لسانِ قال ايله؛ تورات، إنجيل، زبور و صحفلرنده بو ذاتڭ (عصم) گلهجگنى خبر ويروب إنسانلره بشارت ويرمشلر كه، كتبِ مقدّسهنڭ او بشارتلى إشاراتندن يگرميدن فضله و پك ظاهر بر قسمى، اون طوقوزنجى مكتوبده گوزلجه بيان و إثبات ايديلمش. اويله ده، لسانِ حاللريله، يعنى نبوّتلريله و معجزهلريله؛ كندى مسلكلرنده و وظيفهلرنده أڭ ايلرى و أڭ مكمّل اولان بو ذاتى تصديق ايدوب، دعواسنى إمضا ايدييورلر. و لسانِ قال و إجماع ايله وحدانيته دلالت ايتدكلرى گبى، لسانِ حال ايله و إتّفاق ايله ده بو ذاتڭ صادقيتنه شهادت ايدييورلر دييه آڭلادى.
بشنجيسى:
بو ذاتڭ دستورلريله و تربيهسى و تبعيتيله و آرقهسندن گيتمهلريله حقّه، حقيقته، كمالاته، كراماته، كشفياته، مشاهداته يتيشن بيڭلرجه أوليا وحدانيته دلالت ايتدكلرى گبى؛ استادلرى اولان بو ذاتڭ صادقيتنه و رسالتنه، إجماع و إتّفاقله شهادت ايدييورلر. و عالمِ غيبدن ويرديگى خبرلرڭ بر قسمنى نورِ ولايتله مشاهده ايتمهلرى و عمومنى نورِ ايمان ايله يا علم اليقين ويا عين اليقين ويا حقّ اليقين صورتنده إعتقاد و تصديق ايتمهلرى؛ استادلرى اولان بو ذاتڭ درجۀِ حقّانيت و صادقيتنى گونش گبى گوسترديگنى گوردى.
آلتنجيسى:
بو ذاتڭ أمّيلگيله برابر گتيرديگى حقائقِ قدسيه و إختراع ايتديگى علومِ عاليه و كشف ايتديگى معرفتِ إلٰهيهنڭ درسيله و تعليميله، مرتبۀِ علميهده أڭ يوكسك مقامه يتيشن ميليونلر أصفياءِ مدقّقين و صدّيقينِ محقّقين و داهى حكماءِ مؤمنين، بو ذاتڭ اُسّ الأساس دعواسى اولان وحدانيتى، قوّتلى برهانلريله بِالإتّفاق إثبات و تصديق ايتدكلرى گبى؛ بو معلّمِ أكبرڭ و بو استادِ أعظمڭ حقّانيتنه و سوزلرينڭ حقيقت اولديغنه إتّفاقله شهادتلرى، گوندوز گبى بر حجّتِ رسالتى و صادقيتيدر. مثلا: رسالۀِ نور، يوز پارچهسيله، بو ذاتڭ صداقتنڭ بر تك برهانيدر.
يدنجيسى:
آل و أصحاب نامنده و نوعِ بشرڭ أنبيادن صوڭره فراست و درايت و كمالاتله أڭ مشهورى و أڭ محترم و أڭ نامدارى و أڭ ديندار و كسكين نظرلى طائفۀِ عظيمهسى؛ كمالِ مراق ايله و غايت دقّت و نهايت جدّيتله، بو ذاتڭ بتون گيزلى و آشكار حاللرينى و فكرلرينى و وضعيتلرينى تحرّى و تفتيش و تدقيق ايتمهلرى نتيجهسنده؛ بو ذاتڭ دنياده أڭ صادق و أڭ يوكسك و أڭ حقلى و حقيقتلى اولديغنه إتّفاق ايله و إجماع ايله صارصيلماز تصديقلرى و قوّتلى ايمانلرى، گونشڭ ضياسنه دلالت ايدن گوندوز گبى بر دليلدر، دييه آڭلادى.
سكزنجيسى:
بو كائنات، ناصلكه كندينى ايجاد و إداره و ترتيب ايدن و تصوير و تقدير و تدبير ايله بر سراى گبى، بر كتاب گبى، بر سرگى گبى، بر تماشاگاه گبى تصرّف ايدن صانعنه و كاتبنه و نقّاشنه دلالت ايدر. اويله ده؛ كائناتڭ خلقتندهكى مقاصدِ إلٰهيهيى بيلهجك و بيلديرهجك و تحوّلاتندهكى ربّانى حكمتلرينى تعليم ايدهجك و وظيفهدارانه حركاتندهكى نتيجهلرى درس ويرهجك و ماهيتندهكى قيمتنى و ايچندهكى موجوداتڭ كمالاتنى إعلان ايدهجك و او كتابِ كبيرڭ معنالرينى إفاده ايدهجك بر يوكسك دلاّل، بر طوغرى كشّاف، بر محقّق استاد، بر صادق معلّم ايستديگى و إقتضا ايتديگى و هر حالده بولونماسنه دلالت ايتديگى جهتيله، ألبته بو وظيفهلرى هركسدن زياده ياپان بو ذاتڭ حقّانيتنه و بو كائنات خالقنڭ أڭ يوكسك و صادق بر مأمورى اولديغنه شهادت ايتديگنى بيلدى.
طوقوزنجيسى:
مادام بو صنعتلى و حكمتلى مصنوعاتيله كندى هنرلرينى و صنعتكارلغنڭ كمالاتنى تشهير ايتمك و بو سوسلى، زينتلى نهايتسز مخلوقاتيله كندينى طانيتديرمق و سَوْديرمك و بو لذّتلى و قيمتلى حسابسز نعمتلريله كندينه تشكّر و حمد ايتديرمك و بو شفقتلى و حمايتلى عمومى تربيه و إعاشه ايله، حتّى آغزلرڭ أڭ اينجه ذوقلرينى و إشتهالرڭ هر نوعنى تطمين ايدهجك بر صورتده إحضار ايديلن ربّانى إطعاملر و ضيافتلر ايله، كندى ربوبيتنه قارشى منّتدارانه و متشكّرانه و پرستشكارانه عبادت ايتديرمك و موسملرڭ تبديلى و گيجه گوندوزڭ تحويلى و إختلافى گبى، عظمتلى و حشمتلى تصرّفات و إجراآت و دهشتلى و حكمتلى فعاليت و خلاّقيت ايله، كندى الوهيتنى إظهار ايدهرك، او الوهيتنه قارشى ايمان و تسليم و إنقياد و إطاعت ايتديرمك و هر وقت اييلگى و اييلرى حمايه، فنالغى و فنالرى إزاله و سماوى طوقاتلر ايله ظالملرى و يالانجيلرى إمحا ايتمك جهتيله، حقّانيت و عدالتنى گوسترمك ايستهين پرده آرقهسنده بريسى وار. ألبته و هر حالده، او غيبى ذاتڭ ياننده أڭ سَوْگيلى مخلوقى و أڭ طوغرى عبدى و اونڭ مذكور مقصدلرينه تام خدمت ايدهرك، خلقتِ كائناتڭ طلسمنى و معمّاسنى حلّ و كشف ايدن و دائما او خالقنڭ نامنه حركت ايدن و اوندن إستمداد ايدن و موفّقيت ايستهين و اونڭ طرفندن إمداده و توفيقه مظهر اولان و محمّدِ قُريشى دينيلن بو ذات اولاجق. (عصم)
هم عقلنه ديدى: مادام بو مذكور طوقوز حقيقتلر بو ذاتڭ صدقنه شهادت ايدرلر؛ ألبته بو آدم، بنى آدمڭ مدارِ شرفى و بو عالمڭ مدارِ إفتخاريدر. و اوڭا «فخرِ عالم» و «شرفِ بنى آدم» دينيلمهسى پك لايقدر و اونڭ ألنده بولونان فرمانِ رحمٰن اولان قرآنِ معجز البيانڭ حشمتِ سلطنتِ معنويهسنڭ نصفِ أرضى إستيلاسى و شخصى كمالاتى و يوكسك خصلتلرى گوسترييور كه؛ بو عالمده أڭ مهمّ ذات بودر، خالقمز حقّنده أڭ مهمّ سوز اونڭدر.
ايشته گل باق! بو خارقه ذاتڭ يوزر ظاهر و باهر قطعى معجزهلرينڭ قوّتنه و دينندهكى بيڭلر عالى و أساسلى حقيقتلرينه إستنادًا، بتون دعوالرينڭ أساسى و بتون حياتنڭ غايهسى؛ واجب الوجودڭ وجودينه و وحدتنه و صفاتنه و أسماسنه دلالت و شهادت و او واجب الوجودى إثبات و إعلان و إعلام ايتمكدر.
ديمك بو كائناتڭ معنوى گونشى و خالقمزڭ أڭ پارلاق بر برهانى بو حبيب اللّٰه دينيلن ذاتدر كه؛ اونڭ شهادتنى تأييد و تصديق و إمضا ايدن آلدانماز و آلداتماز اوچ بيوك إجماع وار:
برنجيسى:
«أگر پردۀِ غيب آچيلسه يقينم زيادهلشميهجك» ديين إمامِ على (رضى اللّٰه عنه) و يرده ايكن عرشِ أعظمى و إسرافيلڭ عظمتِ هيكلنى تماشا ايدن غوثِ أعظم (قس) گبى كسكين نظر و غيببين گوزلرى بولونان بيڭلر أقطاب و أولياءِ عظيمهيى جامع و آلِ محمّد ناميله شهرتشعارِ عالم اولان جماعتِ نورانيهنڭ إجماع ايله تصديقلريدر.
ايكنجيسى:
بدوى بر قوم و اُمّى بر محيطده، حياتِ إجتماعيهدن و أفكارِ سياسيهدن خالى و كتابسز و فترت عصرينڭ قراڭلقلرنده بولونان و پك آز بر زمانده أڭ مدنى و معلوماتلى و حياتِ إجتماعيهده و سياسيهده أڭ ايلرى اولان ملّتلره و حكومتلره استاد و رهبر و ديپلومات و حاكمِ عادل اولارق، شرقدن غربه قدر جهانپسندانه إداره ايدن و «صحابه» ناميله دنياده نامدار اولان جماعتِ مشهورهنڭ إتّفاقله جان و ماللرينى، پدر و عشيرتلرينى فدا ايتديرن بر قوّتلى ايمانله تصديقلريدر.
اوچنجيسى:
هر عصرده بيڭلرله أفرادى بولونان و هر فنده داهيانه ايلرى گيدن و مختلف مسلكلرده چاليشان، اُمّتنده يتيشن حدسز محقّق و متبحّر علماسنڭ جماعتِ عظماسنڭ توافقله و علم اليقين درجهسنده تصديقلريدر.
ديمك بو ذاتڭ وحدانيته شهادتى شخصى و جزئى دگل، بلكه عمومى و كلّى و صارصيلماز و بتون شيطانلر طوپلانسه قارشيسنه هيچ بر جهتله چيقاماز بر شهادتدر دييه حكم ايتدى. ايشته عصرِ سعادتده عقليله برابر سياحت ايدن دنيا مسافرى و حيات يولجيسنڭ، او مدرسۀِ نورانيهدن آلديغى درسه قيصه بر إشارت اولارق، برنجى مقامڭ اون آلتنجى مرتبهسنده بويله:
﴿لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ اَلْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذٖى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ
وُجُودِهٖ فٖى وَحْدَتِهٖ فَخْرُ الْعَالَمِ وَشَرَفُ نَوْعِ بَنٖى اٰدَمَ بِعَظَمَةِ سَلْطَنَةِ
قُرْاٰنِهٖ وَحَشْمَةِ وُسْعَةِ دٖينِهٖ وَكَثْرَةِ كَمَالَاتِهٖ وَعُلْوِيَّةِ اَخْلَاقِهٖ
حَتّٰى بِتَصْدٖيقِ اَعْدَائِهٖ وَكَذَا شَهِدَ وَبَرْهَنَ بِقُوَّةِ مِاٰتِ مُعْجِزَاتِهِ
الظَّاهِرَةِ الْبَاهِرَةِ الْمُصَدِّقَةِ الْمُصَدَّقَةِ وَبِقُوَّةِ اٰلَافِ حَقَائِقِ دٖينِهِ
السَّاطِعَةِ الْقَاطِعَةِ بِاِجْمَاعِ اٰلِهٖ ذَوِى الْاَنْوَارِ وَبِاِتِّفَاقِ اَصْحَابِهٖ ذَوِى
الْاَبْصَارِ وَبِتَوَافُقِ مُحَقِّقٖى اُمَّتِهٖ ذَوِى الْبَرَاهٖينِ وَالْبَصَائِرِ النَّوَّارَةِ﴾
دينيلمشدر.
*
صوڭره، بو دنياده حياتڭ غايهسى و حياتڭ حياتى ايمان اولديغنى بيلن بو يورولماز و طوق اولماز يولجى، كندى قلبنه ديدى كه: « آراديغمز ذاتڭ سوزى و كلامى دينيلن بو دنياده أڭ مشهور و أڭ پارلاق و أڭ حاكم و اوڭا تسليم اولميان هركسه، هر عصرده ميدان اوقويان قرآنِ معجز البيان نامندهكى كتابه مراجعت ايدوب، او نه دييور، بيلهلم. فقط أڭ أوّل، بو كتاب بزم خالقمزڭ كتابى اولديغنى إثبات ايتمك لازمدر.» دييه تحرّىيه باشلادى.
بو سيّاح بو زمانده بولونديغى مناسبتيله أڭ أوّل معنوى إعجازِ قرآنىنڭ لمعهلرى اولان رسالۀِ النوره باقدى و اونڭ يوز اوتوز رسالهلرى، آياتِ فرقانيهنڭ نكتهلرى و ايشيقلرى و أساسلى تفسيرلرى اولديغنى گوردى. و رسالۀِ النور، بو قدر معنّد و ملحد بر عصرده هر طرفه حقائقِ قرآنيهيى مجاهدانه نشر ايتديگى حالده، قارشيسنه كيمسه چيقامديغندن إثبات ايدر كه؛ اونڭ استادى و منبعى و مرجعى و گونشى اولان قرآن سماويدر، بشر كلامى دگلدر. حتّى رسائل النورڭ يوزر حجّتلرندن بر تك حجّتِ قرآنيهسى اولان يگرمى بشنجى سوز ايله اون طوقوزنجى مكتوبڭ آخرى، قرآنڭ قرق وجهله معجزه اولديغنى اويله إثبات ايتمش كه؛ كيم گورمش ايسه دگل تنقيد و إعتراض ايتمك، بلكه إثباتلرينه حيران اولمش، تقدير ايدهرك چوق ثنا ايتمش. قرآنڭ وجهِ إعجازينى و حق كلام اللّٰه اولديغنى إثبات ايتمك جهتنى رسالة النوره حواله ايدهرك يالڭز بر قيصه إشارتله بيوكلگنى گوسترن بر قاچ نقطهيه دقّت ايتدى:
برنجى نقطه:
ناصلكه قرآن بتون معجزاتيله و حقّانيتنه دليل اولان بتون حقائقيله، محمّد عليه الصلاة والسلامڭ بر معجزهسيدر. اويله ده محمّد عليه الصلاة والسلام ده، بتون معجزاتيله و دلائلِ نبوّتيله و كمالاتِ علميهسيله قرآنڭ بر معجزهسيدر و قرآن كلام اللّٰه اولديغنه بر حجّتِ قاطعهسيدر.
ايكنجى نقطه:
قرآن، بو دنياده اويله نورانى و سعادتلى و حقيقتلى بر صورتده بر تبديلِ حياتِ إجتماعيه ايله برابر، إنسانلرڭ هم نفسلرنده، هم قلبلرنده، هم روحلرنده، هم عقللرنده، هم حياتِ شخصيهلرنده، هم حياتِ إجتماعيهلرنده، هم حياتِ سياسيهلرنده اويله بر إنقلاب ياپمش و إدامه ايتمش و إداره ايتمش كه؛ اون درت عصر مدّتنده، هر دقيقهده، آلتى بيڭ آلتى يوز آلتمش آلتى آيتلرى، كمالِ إحترامله، هيچ اولمازسه يوز ميليوندن زياده إنسانلرڭ ديللريله اوقونويور و إنسانلرى تربيه و نفسلرينى تزكيه و قلبلرينى تصفيه ايدييور. روحلره إنكشاف و ترقّى و عقللره إستقامت و نور و حياته حيات و سعادت ويرييور. ألبته بويله بر كتابڭ مِثلى يوقدر، خارقهدر، فوق العادهدر، معجزهدر.
اوچنجى نقطه:
قرآن، او عصردن تا شيمدىيه قدر اويله بر بلاغت گوسترمش كه، كعبهنڭ ديوارنده آلتون ايله يازيلان أڭ مشهور أديبلرڭ «معلّقاتِ سبعه» ناميله شهرتشعار قصيدهلرينى او درجهيه اينديردى كه، لبيدڭ قيزى، باباسنڭ قصيدهسنى كعبهدن اينديرركن ديمش: «آياته قارشى بونڭ قيمتى قالمادى.»
هم بدوى بر أديب: (فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ) آيتى اوقونوركن ايشيتديگى وقت سجدهيه قپانمش. اوڭا ديمشلر: «سن مسلمان مى اولدڭ؟» او ديمش: «خاير، بن بو آيتڭ بلاغتنه سجده ايتدم.»
هم علمِ بلاغتڭ داهيلرندن عبد القاهرِ جُرجانى و سكّاكى و زمخشرى گبى بيڭلرله داهى إماملر و متفنّن أديبلر إجماع و إتّفاقله قرار ويرمشلر كه: «قرآنڭ بلاغتى، طاقتِ بشرڭ فوقندهدر، يتيشيلمز.»
هم او زماندن بَرى متماديًا ميدانِ معارضهيه دعوت ايدوب، مغرور و أنانيتلى أديبلرڭ و بليغلرڭ طمارلرينه طوقونديروب، غرورلرينى قيرهجق بر طرزده دير: «يا بر تك سورهنڭ مِثلنى گتيريڭز وياخود دنياده و آخرتده هلاكت و ذلّتى قبول ايديڭز.» دييه إعلان ايتديگى حالده؛ او عصرڭ معنّد بليغلرى بر تك سورهنڭ مِثلنى گتيرمكله قيصه بر يول اولان معارضهيى بيراقوب، اوزون اولان، جان و ماللرينى تهلكهيه آتان محاربه يولنى إختيار ايتمهلرى إثبات ايدر كه، او قيصه يولده گيتمك ممكن دگلدر.
هم قرآنڭ دوستلرى، قرآنه بڭزهمك و تقليد ايتمك شوقيله و دشمنلرى دخى قرآنه مقابله و تنقيد ايتمك سَوقيله او وقتدن بَرى يازدقلرى و يازيلان و تلاحقِ أفكار ايله ترقّى ايدن ميليونلرله عربى كتابلر اورتهده گزييور. هيچ بريسنڭ اوڭا يتيشهمديگنى، حتّى أڭ عادى آدم دخى ديڭلهسه، ألبته دييهجك: «بو قرآن، بونلره بڭزهمز و اونلرڭ مرتبهسنده دگل.» يا اونلرڭ آلتنده ويا عمومنڭ فوقنده اولاجق. عمومنڭ آلتنده اولديغنى دنياده هيچ بر فرد، هيچ بر كافر، حتّى هيچ بر أحمق دييهمز. ديمك مرتبۀِ بلاغتى عمومڭ فوقندهدر.
حتّى بر آدم (سَبَّحَ لِلّٰهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ) آيتنى اوقودى. ديدى كه: «بو آيتڭ خارقه تلقّى ايديلن بلاغتنى گورهمييورم.» اوڭا دينيلدى: «سن دخى بو سيّاح گبى او زمانه گيت، اوراده ديڭله.» او ده كندينى قرآندن أوّل اوراده تخيّل ايدركن گوردى كه: موجوداتِ عالم پريشان، قراڭلق، جامد و شعورسز و وظيفهسز اولارق خالى، حدسز، حدودسز بر فضاده؛ قرارسز، فانى بر دنياده بولونويورلر. بردن قرآنڭ لسانندن بو آيتى ديڭلركن گوردى: بو آيت، كائنات اوستنده، دنيانڭ يوزنده اويله بر پرده آچدى و ايشيقلانديردى كه، بو أزلى نطق و بو سرمدى فرمان عصرلر صيرهلرنده ديزيلن ذىشعورلره درس ويروب گوسترييور كه؛ بو كائنات بر جامعِ كبير حكمنده، باشده سماوات و أرض اولارق عموم مخلوقاتى حياتدارانه ذكر و تسبيحده و وظيفه باشنده جوش و خروشله مسعودانه و ممنونانه بر وضعيتده بولونديرييور، دييه مشاهده ايتدى و بو آيتڭ درجۀِ بلاغتنى ذوق ايدهرك سائر آيتلرى بوڭا قياسله قرآنڭ زمزمۀِ بلاغتى أرضڭ نصفنى و نوعِ بشرڭ خُمسنى إستيلا ايدهرك حشمتِ سلطنتى كمالِ إحترامله اون درت عصر بِلا فاصله إدامه ايتديگنڭ بيڭلر حكمتلرندن بر حكمتنى آڭلادى.
دردنجى نقطه:
قرآن، اويله حقيقتلى بر حلاوت گوسترمش كه، أڭ طاتلى بر شيدن دخى اوصانديران چوق تكرار، قرآنى تلاوت ايدنلر ايچون دگل اوصانديرمق، بلكه قلبى چورومهمش و ذوقى بوزولمهمش آدملره تكرارِ تلاوتى حلاوتنى زيادهلشديرديگى، أسكى زماندن بَرى هركسجه مسلّم اولوب ضربِ مَثل حكمنه گچمش. هم اويله بر تازهلك و گنجلك و شبابت و غرابت گوسترمش كه، اون درت عصر ياشاديغى و هركسڭ ألنه قولايجه گيرديگى حالده، شيمدى نازل اولمش گبى تازهلگنى محافظه ايدييور. هر عصر، كندينه خطاب ايدييور گبى بر گنجلكده گورمش. هر طائفۀِ علميه اوندن هر وقت إستفاده ايتمك ايچون كثرتله و مبذوليتله يانلرنده بولونديردقلرى و اُسلوبِ إفادهسنه إتّباع و إقتدا ايتدكلرى حالده، او اُسلوبندهكى و طرزِ بيانندهكى غرابتنى عينًا محافظه ايدييور.
بشنجيسى:
قرآنڭ بر جناحى ماضيده، بر جناحى مستقبلده، كوكى و بر قنادى أسكى پيغمبرلرڭ إتّفاقلى حقيقتلرى اولديغى و بو اونلرى تصديق و تأييد ايتديگى و اونلر دخى توافقڭ لسانِ حاليله بونى تصديق ايتدكلرى گبى، اويله ده: أوليا و أصفيا گبى اوندن حيات آلان ثمرهلرى و حياتدار تكمّللريله، شجرۀِ مباركهلرينڭ حياتدار، فيضدار و حقيقتمدار اولديغنه دلالت ايدن و ايكنجى قنادينڭ حمايهسى آلتنده يتيشن و ياشايان ولايتڭ بتون حق طريقتلرى و إسلاميتڭ بتون حقيقتلى علملرى، قرآنڭ عينِ حق و مجمعِ حقائق و جامعيتده مِثلسز بر خارقه اولديغنه شهادت ايدر.
آلتنجيسى:
قرآنڭ آلتى جهتى نورانيدر، صدق و حقّانيتنى گوسترر. أوت آلتنده حجّت و برهان ديركلرى، اوستنده سكّۀِ إعجاز لمعهلرى، اوڭنده و هدفنده سعادتِ داريْن هديهلرى، آرقهسنده نقطۀِ إستنادى وحىِ سماوى حقيقتلرى، صاغنده حدسز عقولِ مستقيمهنڭ دليللرله تصديقلرى، صولنده سليم قلبلرڭ و تميز وجدانلرڭ جدّى إطمئنانلرى و صميمى إنجذابلرى و تسليملرى؛ قرآنڭ فوق العاده، خارقه، متين و هجوم ايديلمز بر قلعۀِ سماويۀِ أرضيه اولديغنى إثبات ايتدكلرى گبى، آلتى مقامدن دخى اونڭ عينِ حق و صادق اولديغنه و بشرڭ كلامى اولماديغنه، هم ياڭليش اولماديغنه إمضا ايدن، باشده بو كائناتده دائما گوزللگى إظهار، اييلگى و طوغريلغى حمايه و ساختهكارلرى و مفتريلرى إمحا و إزاله ايتمك عادتنى بر دستورِ فعاليت إتّخاذ ايدن بو كائناتڭ متصرّفى، او قرآنه عالمده أڭ مقبول، أڭ يوكسك، أڭ حاكمانه بر مقامِ حرمت و بر مرتبۀِ موفّقيت ويرمسيله اونى تصديق و إمضا ايتديگى گبى، إسلاميتڭ منبعى و قرآنڭ ترجمانى اولان ذاتڭ (عليه الصلاة والسلام) هركسدن زياده اوڭا إعتقاد و إحترامى و نزولى زماننده اويقو گبى بر وضعيتِ نائمانهده بولونماسى و سائر كلاملرى اوڭا يتيشهمهمسى و بر درجه بڭزهمهمسى و اُمّيتيله برابر گيتمش و گلهجك حقيقى حادثاتِ كونيهيى، غيبيانه قرآن ايله تردّدسز و إطمئنان ايله بيان ايتمهسى و چوق دقّتلى گوزلرڭ نظرى آلتنده هيچ بر حيله، هيچ بر ياڭليش وضعيتى گورولمهين او ترجمانڭ، بتون قوّتيله قرآنڭ هر بر حكمنه ايمان ايدوب تصديق ايتمهسى و هيچ بر شى اونى صارصمهمسى؛ قرآن سماوى، حقّانيتلى و كندى خالقِ رحيمنڭ مبارك كلامى اولديغنى إمضا ايدييور.
هم نوعِ إنسانڭ خُمسى، بلكه قسمِ أعظمى، گوز اوڭنده اوڭا منجذبانه و ديندارانه إرتباطى و حقيقتپرستانه و مشتاقانه قولاق ويرمهسى و چوق أمارهلرڭ و واقعهلرڭ و كشفياتڭ شهادتيله، جنّ و مَلك و روحانيلرڭ دخى، تلاوتى وقتنده پروانه گبى حقپرستانه أطرافنده طوپلانماسى، قرآنڭ كائناتجه مقبوليتنه و أڭ يوكسك بر مقامده بولونديغنه بر إمضادر.
هم نوعِ بشرڭ عموم طبقهلرى، أڭ غبى و عاميدن طوت، تا أڭ ذكى و عالمه قدر هر بريسى، قرآنڭ درسندن تام حصّه آلمالرى و أڭ درين حقيقتلرى فهم ايتمهلرى و يوزلرله فن و علومِ إسلاميهنڭ و بِالخاصّه شريعتِ كبرانڭ بيوك مجتهدلرى و اصول الدين و علمِ كلامڭ داهى محقّقلرى گبى، هر طائفه كندى علملرينه عائد بتون حاجاتنى و جوابلرينى قرآندن إستخراج ايتمهلرى، قرآن منبعِ حق و معدنِ حقيقت اولديغنه بر إمضادر.
هم أدبياتجه أڭ ايلرى بولونان عرب أديبلرى، (إسلاميته گيرمهينلر) شيمدىيه قدر معارضهيه پك چوق محتاج اولدقلرى حالده قرآنڭ إعجازندن يدى بيوك وجهى واركن، يالڭز بر تك وجهى اولان بلاغتنڭ، (تك بر سورهنڭ) مِثلنى گتيرمكدن إستنكافلرى و شيمدىيه قدر گلن و معارضه ايله شهرت قزانمق ايستهين مشهور بليغلرڭ و داهى عالملرڭ اونڭ هيچ بر وجهِ إعجازينه قارشى چيقامهملرى و عاجزانه سكوت ايتمهلرى؛ قرآن معجزه و طاقتِ بشرڭ فوقنده اولديغنه بر إمضادر.
أوت بر كلام «كيمدن گلمش و كيمه گلمش و نه ايچون؟» دينيلمهسيله قيمتى و علويتى و بلاغتى تظاهر ايتمهسى نقطهسندن، قرآنڭ مِثلى اولاماز و اوڭا يتيشيلهمز. چونكه قرآن، بتون عالملرڭ ربّى و خالقنڭ خطابى و قونوشماسى و هيچ بر جهتده تقليدى و تصنّعى إحساس ايدهجك بر أماره بولونميان بر مكالمهسى و بتون إنسانلرڭ بلكه بتون مخلوقاتڭ نامنه مبعوث و نوعِ بشرڭ أڭ مشهور و نامدار مخاطبى بولونان و او مخاطبڭ قوّت و وسعتِ ايمانى، قوجه إسلاميتى ترشّح ايدوب صاحبنى قاب قوسَيْن مقامنه چيقارهرق مخاطبِ صمدانيهيه مظهريتله نزول ايدن و سعادتِ داريْنه دائر و خلقتِ كائناتڭ نتيجهلرينه و اوندهكى ربّانى مقصدلره عائد مسائلى و او مخاطبڭ بتون حقائقِ إسلاميهيى طاشييان أڭ يوكسك و أڭ گنيش اولان ايماننى بيان و ايضاح ايدن و قوجه كائناتڭ بر خريطه، بر ساعت، بر خانه گبى هر طرفنى گوستروب چويروب، اونلرى ياپان صنعتكارى طوريله إفاده و تعليم ايدن قرآنِ معجز البيانڭ ألبته مِثلنى گتيرمك ممكن دگلدر و درجۀِ إعجازينه يتيشيلمز.
هم، قرآنى تفسير ايدن و بر قسمى اوتوز قرق حتّى يتمش جلد اولارق برر تفسير يازان يوكسك ذكالى مدقّق بيڭلرله متفنّن علمانڭ، سندلرى و دليللريله بيان ايتدكلرى قرآندهكى حدسز مزيتلرى و نكتهلرى و خاصيتلرى و سرلرى و عالى معنالرى و امورِ غيبيهنڭ هر نوعندن كثرتلى غيبى إخبارلرى إظهار و إثبات ايتمهلرى و بِالخاصّه رسالۀِ نورڭ يوز اوتوز كتابنڭ هر برى قرآنڭ بر مزيتنى، بر نكتهسنى قطعى برهانلرله إثبات ايتمهسى و بِالخاصّه معجزاتِ قرآنيه رسالهسى؛ شمندوفر و طيّاره گبى مدنيتڭ خارقهلرندن چوق شيلرى قرآندن إستخراج ايدن يگرمنجى سوزڭ ايكنجى مقامى و رسالۀِ نوره و ألكتريقه إشارت ايدن آيتلرڭ إشاراتنى بيلديرن إشاراتِ قرآنيه نامندهكى برنجى شعاع و حروفِ قرآنيه نه قدر منتظم، أسرارلى و معنالى اولديغنى گوسترن رموزاتِ ثمانيه نامندهكى سكز كوچك رسالهلر و سورۀِ فتحڭ آخركى آيتى بش وجهله إخبارِ غيبى جهتنده معجزهلگنى إثبات ايدن كوچك بر رساله گبى رسالۀِ نورڭ هر بر جزئى، قرآنڭ بر حقيقتنى، بر نورينى إظهار ايتمهسى؛ قرآنڭ مِثلى اولماديغنه و معجزه و خارقه اولديغنه و بو عالمِ شهادتده عالمِ غيبڭ لسانى و بر علاّم الغيوبڭ كلامى بولونديغنه بر إمضادر.
ايشته آلتى نقطهده و آلتى جهتده و آلتى مقامده إشارت ايديلن، قرآنڭ مذكور مزيتلرى و خاصيتلرى ايچوندر كه؛ حشمتلى حاكميتِ نورانيهسى و عظمتلى سلطنتِ قدسيهسى، عصرلرڭ يوزلرينى ايشيقلانديرهرق زمين يوزينى دخى بيڭ اوچ يوز سنه تنوير ايدهرك كمالِ إحترامله دوام ايتمهسى، هم او خاصيتلرى ايچوندر كه، قرآنڭ هر بر حرفى، هيچ اولمازسه اون ثوابى و اون حسنهسى اولماسى و اون ميوۀِ باقى ويرمهسى، حتّى بر قسم آياتڭ و سورهلرڭ هر بر حرفى، يوز و بيڭ و داها زياده ميوه ويرمهسى و مبارك وقتلرده هر حرفڭ نورى و ثوابى و قيمتى اوندن يوزلره چيقماسى گبى قدسى إمتيازلرى قزانمش، دييه دنيا سيّاحى آڭلادى و قلبنه ديدى: ايشته بويله هر جهتله معجزاتلى بو قرآن؛ سورهلرينڭ إجماعيله و آياتنڭ إتّفاقيله و أسرار و أنوارينڭ توافقيله و ثمرات و آثارينڭ تطابقيله بر تك واجب الوجودڭ وجودينه و وحدتنه و صفات و أسماسنه دليللر ايله إثبات صورتنده اويله شهادت ايتمش كه، بتون أهلِ ايمانڭ حدسز شهادتلرى، اونڭ شهادتندن ترشّح ايتمشلر.
ايشته بو يولجينڭ قرآندن آلديغى درسِ توحيد و ايمانه قيصه بر إشارت اولارق برنجى مقامڭ اون يدنجى مرتبهسنده بويله:
﴿لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذٖى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ
وُجُودِهٖ فٖى وَحْدَتِهِ الْقُرْاٰنُ الْمُعْجِزُ الْبَيَانِ اَلْمَقْبُولُ الْمَرْغُوبُ لِاَجْنَاسِ
الْمَلَكِ وَالْاِنْسِ وَالْجَانِّ اَلْمَقْرُوءُ كُلُّ اٰيَاتِهٖ فٖى كُلِّ دَقٖيقَةٍ بِكَمَالِ
الْاِحْتِرَامِ بِاَلْسِنَةِ مِأٰتِ مِلْيُونٍ مِنْ نَوْعِ الْاِنْسَانِ الدَّائِمُ سَلْطَنَتُهُ
الْقُدْسِيَّةُ عَلٰى اَقْطَارِ الْاَرْضِ وَالْاَكْوَانِ وَعَلٰى وُجُوهِ الْاَعْصَارِ
وَالزَّمَانِ وَالْجَارٖى حَاكِمِيَّتُهُ الْمَعْنَوِيَّةُ النُّورَانِيَّةُ عَلٰى نِصْفِ
الْاَرْضِ وَخُمْسِ الْبَشَرِ فٖى اَرْبَعَةَ عَشَرَ عَصْرًا بِكَمَالِ الْاِحْتِشَامِ ..
وَكَذَا : شَهِدَ وَبَرْهَنَ بِاِجْمَاعِ سُوَرِهِ الْقُدْسِيَّةِ السَّمَاوِيَّةِ وَبِاِتِّفَاقِ
اٰيَاتِهِ النُّورَانِيَّةِ الْاِلٰهِيَّةِ وَبِتَوَافُقِ اَسْرَارِهٖ وَاَنْوَارِهٖ وَبِتَطَابُقِ حَقَائِقِهٖ
وَثَمَرَاتِهٖ وَاٰثَارِهٖ بِالْمُشَاهَدَةِ وَالْعَيَانِ﴾
دينيلمشدر.
*