آيت الكبرا
كائناتدن خالقنى صوران بر سيّاحڭ مشاهداتيدر.
﴿بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ﴾
﴿تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَالْاَرْضُ وَمَنْ فٖيهِنَّ
وَاِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ وَلٰكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبٖيحَهُمْ
اِنَّهُ كَانَ حَلٖيمًا غَفُورًا﴾
بو ايكنجى مقام، بو آيتِ معظّمهيى تفسير ايتمكله برابر، طىّ ايديلن عربى برنجى مقامڭ برهانلرينى و حجّتلرينى و ترجمهسنى و قيصه بر مئالنى بيان ايدر. شويله كه:
بو آيتِ معظّمه گبى پك چوق آياتِ قرآنيه، بو كائنات خالقنى بيلديرمك جهتنده، هر وقت و هركسڭ أڭ چوق حيرتله باقوب ذوق ايله مطالعه ايتديگى أڭ پارلاق بر صحيفۀِ توحيد اولان سماواتى أڭ باشده ذكر ايتمهلرندن، أڭ باشده اوڭا باشلامق موافقدر.
أوت بو دنيا مملكتنه و مسافرخانهسنه گلن هر بر مسافر، گوزينى آچوب باقدقجه گورور كه: غايت كرمكارانه بر ضيافتگاه و غايت صنعتكارانه بر تشهيرگاه و غايت حشمتكارانه بر اوردوگاه و تعليمگاه و غايت حيرتكارانه و شوقأنگيزانه بر سيرانگاه و تماشاگاه و غايت معنيدارانه و حكمتپرورانه بر مطالعهگاه اولان بو گوزل مسافرخانهنڭ صاحبنى و بو كتابِ كبيرڭ مؤلّفنى و بو محتشم مملكتڭ سلطاننى طانيمق و بيلمك ايچون شدّتله مراق ايدركن؛ أڭ باشده گوكلرڭ نور يالديزى ايله يازيلان گوزل يوزى گورونور: «بڭا باق، آراديغڭى سڭا بيلديرهجگم!» دير. او ده باقار گورور كه:
بر قسمى أرضمزدن بيڭ دفعه بيوك و او بيوكلردن بر قسمى طوپ گلّهسندن يتمش درجه سرعتلى يوز بيڭلر أجرامِ سماويهيى ديركسز دوشورمهدن طورديران و بربرينه چارپمادن فوق الحدّ چابوق و برابر گزديرن، ياغسز سونديرمهدن متماديًا او حدسز لامبالرى يانديران و هيچ بر گورولتى و إختلال چيقارتمهدن او نهايتسز بيوك كتلهلرى إداره ايدن و گونش و قمرڭ وظيفهلرى گبى، هيچ عصيان ايتديرمهدن او پك بيوك مخلوقلرى وظيفهلرله چاليشديران و ايكى قطبڭ دائرهسندهكى حساب رقملرينه صيقيشميان بر نهايتسز اوزاقلق ايچنده، عين زمانده، عين قوّت و عين طرز و عين سكّۀِ فطرت و عين صورتده، برابر، نقصانسز تصرّف ايدن و او پك بيوك متجاوز قوّتلرى طاشييانلرى، تجاوز ايتديرمهدن قانوننه إطاعت ايتديرن و او نهايتسز قالابالغڭ أنقاضلرى گبى گوگڭ يوزينى كيرلتهجك سوپرونتيلره ميدان ويرمهدن پك پارلاق و پك گوزل تميزلتديرن و بر منتظم اوردو مانورهسى گبى مانوره ايله گزديرن و أرضى دونديرمهسيله، او حشمتلى مانورهنڭ باشقه بر صورتده حقيقى و خيالى طرزلرينى هر گيجه و هر سنه سينهما لوحهلرى گبى سيرجى مخلوقاتنه گوسترن بر تظاهرِ ربوبيت و او ربوبيت فعاليتى ايچنده گورونن تسخير، تدبير، تدوير، تنظيم، تنظيف، توظيفدن مركّب بر حقيقت، بو عظمتى و إحاطتيله او سماوات خالقنڭ وجوبِ وجودينه و وحدتنه و موجوديتى سماواتڭ موجوديتندن داها ظاهر بولونديغنه بِالمشاهده شهادت ايدر معناسيله برنجى مقامڭ برنجى باصامغنده:
﴿لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذٖى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهٖ
فٖى وَحْدَتِهِ السَّمٰوَاتُ بِجَمٖيعِ مَا فٖيهَا بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقٖيقَةِ
التَّسْخٖيرِ وَالتَّدْبٖيرِ وَالتَّدْوٖيرِ وَالتَّنْظٖيمِ وَالتَّنْظٖيفِ وَالتَّوْظٖيفِ
الْوَاسِعَةِ الْمُكَمَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ﴾
دينيلمشدر.
*
صوڭره، دنيايه گلن او يولجى آدمه و مسافره، جوِّ سما دينيلن و محشرِ عجائب اولان فضا گورولتى ايله قونوشارق باغيرييور: «بڭا باق! مراقله آراديغڭى و سنى بورايه گوندرنى بنمله بيلهبيلير و بولابيليرسڭ.» دير. او مسافر، اونڭ أكشى فقط مرحمتلى يوزينه باقار؛ مدهش فقط مژدهلى گورولتيسنى ديڭلر، گورور كه:
زمين ايله آسمان اورتهسنده معلّقده طورديريلان بلوط، غايت حكيمانه و رحيمانه بر طرزده زمين باغچهسنى صولار و زمين أهاليسنه آبِ حيات گتيرر و حرارتى (يعنى ياشامق آتشنڭ شدّتنى) تعديل ايدر و إحتياجه گوره هر يرڭ إمدادينه يتيشير. و بو وظيفهلر گبى چوق وظيفهلرى گورمكله برابر، منتظم بر اوردونڭ عجله أمرلره گوره گورونمسى و گيزلنمهسى گبى؛ بردن جوّى طولديران او قوجه بلوط دخى گيزلهنير، بتون أجزالرى إستراحته چكيلير، هيچ بر أثرى گورولمز. صوڭره «ياغمور باشنه آرش!» أمرينى آلديغى آنده؛ بر ساعت، بلكه بر قاچ دقيقه ظرفنده طوپلانوب جوّى طولديرر، بر قوماندانڭ أمرينى بكلر گبى طورور.
صوڭره او يولجى، جوّدهكى روزگاره باقار گورور كه: هوا او قدر چوق وظيفهلرله غايت حكيمانه و كريمانه إستخدام اولونور كه، گويا او جامد هوانڭ شعورسز ذرّهلرندن هر بر ذرّهسى؛ بو كائنات سلطانندن گلن أمرلرى ديڭلر، بيلير و هيچ برينى گرى بيراقميهرق، او قوماندانڭ قوّتيله ياپار و إنتظامله يرينه گتيرر بر وضعيتله؛ زمينڭ بتون نفوسلرينه نَفَس ويرمك و ذىحياته لزومى بولونان حرارت و ضيا و ألكتريق گبى مادّهلرى و سسلرى نقل ايتمك و نباتاتڭ تلقيحنه واسطه اولمق گبى چوق كلّى وظيفهلرده و خدمتلرده، بر دستِ غيبى طرفندن غايت شعوركارانه و عليمانه و حياتپرورانه إستخدام اولونويور.
صوڭره ياغموره باقييور، گورور كه: او لطيف و برّاق و طاتلى و هيچدن و غيبى بر خزينۀِ رحمتدن گوندريلن قطرهلرده او قدر رحمانى هديهلر و وظيفهلر وار كه؛ گويا رحمت تجسّم ايدهرك قطرهلر صورتنده خزينۀِ ربّانيهدن آقييور معناسنده اولديغندن، ياغموره «رحمت» نامى ويريلمشدر.
صوڭره شمشگه باقار و رعدى (گوك گورولتيسى) ديڭلر، گورور كه؛ پك عجيب و غريب خدمتلرده چاليشديريلييورلر.
صوڭره گوزينى چكر، عقلنه باقار، كندى كندينه دير كه: « آتيلمش پاموق گبى بو جامد، شعورسز بلوط ألبته بزلرى بيلمز و بزه آجييوب إمداديمزه كندى كندينه قوشماز و أمرسز ميدانه چيقماز و گيزلنمز؛ بلكه غايت قدير و رحيم بر قوماندانڭ أمريله حركت ايدر كه، بر ايز بيراقمهدن گيزلهنير و دفعةً ميدانه چيقار، ايش باشنه گچر و غايت فعّال و متعال و غايت جلوهلى و حشمتلى بر سلطانڭ فرمانيله و قوّتيله وقت بَوقت جوّ عالمنى طولديروب بوشالتير و متماديًا حكمتله يازار و پايدوس ايله بوزار تختهسنه و محو و إثبات لوحهسنه و حشر و قيامت صورتنه چويرر و غايت لطفكار و إحسانپرور و غايت كرمكار و ربوبيتپرور بر حاكمِ مدبّرڭ تدبيريله روزگاره بينر و طاغلر گبى ياغمور خزينهلرينى بينديرر، محتاج اولان يرلره يتيشير. گويا اونلره آجييوب آغلايهرق گوز ياشلريله اونلرى چيچكلرله گولديرر، گونشڭ شدّتِ آتشنى سرينلنديرر و سونگر گبى باغچهلرينه صو سرپر و زمين يوزينى ييقار، تميزلر.»
هم او مراقلى يولجى كندى عقلنه دير: بو جامد، حياتسز، شعورسز، متماديًا چالقانان، قرارسز، فورطنهلى، دغدغهلى، ثباتسز، هدفسز شو هوانڭ پردهسيله و ظاهرى صورتيله وجوده گلن يوز بيڭلر حكيمانه و رحيمانه و صنعتكارانه ايشلر و إحسانلر و إمدادلر بِالبداهه إثبات ايدر كه: بو چاليشقان روزگارڭ و بو جوّال خدمتكارڭ كندى باشنه هيچ بر حركتى يوق، بلكه غايت قدير و عليم و غايت حكيم و كريم بر آمرڭ أمريله حركت ايدر. گويا هر بر ذرّهسى، هر بر ايشى بيلير و او آمرڭ هر بر أمرينى آڭلار و ديڭلر بر نفر گبى، هوا ايچنده جريان ايدن هر بر أمرِ ربّانىيى ديڭلر، إطاعت ايدر كه؛ بتون حيواناتڭ تنفّسنه و ياشاماسنه و نباتاتڭ تلقيحنه و بيومهسنه و حياتنه لزوملى مادّهلرڭ يتيشديريلمسنه و بلوطلرڭ سَوق و إدارهسنه و آتشسز سفينهلرڭ سير و سياحتنه و بِالخاصّه سسلرڭ و بِالخاصّه تلسز تلفون و تلغراف و راديو ايله قونوشمالرڭ ايصالنه و بو خدمتلر گبى عمومى و كلّى خدمتلردن باشقه، آزوت و مولّد الحموضه (اوقسيژن) گبى ايكى بسيط مادّهدن عبارت اولان هوانڭ ذرّهلرى بربرينڭ مِثلى ايكن، زمين يوزنده يوز بيڭلر طرزده بولونان ربّانى صنعتلرده كمالِ إنتظام ايله بر دستِ حكمت طرفندن چاليشديريلييور گورويورم.
ديمك (وَتَصْرٖيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَٓاءِ وَالْاَرْضِ) آيتنڭ تصريحيله، روزگارڭ تصريفيله حدسز ربّانى خدمتلرده إستعمال و بلوطلرڭ تسخيريله حدسز رحمانى ايشلرده إستخدام و هوايى او صورتده ايجاد ايدن، آنجق واجب الوجود و قادرِ كلّ شى و عالمِ كلّ شى، بر ربِّ ذو الجلال و الإكرامدر دير، حكم ايدر.
صوڭره ياغموره باقار، گورور كه: ياغمورڭ دانهلرى صاييسنجه منفعتلر و قطرهلرى عددنجه رحمانى جلوهلر و رشحهلرى مقدارنجه حكمتلر ايچنده بولونويور. هم او شيرين و لطيف و مبارك قطرهلر او قدر منتظم و گوزل خلق ايديلييور كه، خصوصًا ياز موسمنده گلن طولو او قدر ميزان و إنتظام ايله گوندريلييور و اينييور كه؛ فورطنهلر ايله چالقانان و بيوك شيلرى چارپيشديران شدّتلى روزگارلر، اونلرڭ موازنه و إنتظاملرينى بوزمييور؛ قطرهلرى بربرينه چارپوب، برلشديروب، ضررلى كتلهلر ياپمييور. و بونلر گبى چوق حكيمانه ايشلرده و بِالخاصّه ذىحياتده چاليشديريلان بسيط و جامد و شعورسز مولّد الماء و مولّد الحموضه (هِيدْروژن - اوقسيژن) گبى ايكى بسيط مادّهدن تركّب ايدن بو صو، يوز بيڭلرله حكمتلى و شعورلى و مختلف خدمتلرده و صنعتلرده إستخدام ايديلييور. ديمك بو تجسّم ايتمش عينِ رحمت اولان ياغمور، آنجق بر رحمٰنِ رحيمڭ خزينۀِ غيبيۀِ رحمتنده ياپيلييور و نزوليله (وَهُوَ الَّذٖى يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا وَيَنْشُرُ رَحْمَتَهُ) آيتنى مادّةً تفسير ايدييور.
صوڭره رعدى ديڭلر و برقه (شمشگه) باقار، گورور كه: بو ايكى حادثۀِ عجيبۀِ جوّيه تام تامنه (وَيُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهٖ) و (يَكَادُ سَنَا بَرْقِهٖ يَذْهَبُ بِالْاَبْصَارِ) آيتلرينى مادّةً تفسير ايتمكله برابر، ياغمورڭ گلمهسنى خبر ويروب، محتاجلره مژده ايدييورلر.
أوت هيچدن، بردن خارقه بر گورولتى ايله جوّى قونوشديرمق و فوق العاده بر نور و نار ايله ظلمتلى جوّى ايشيقله طولديرمق و طاغوارى پاموقمثال و طولو و قار و صو طولومبهسى حكمنده اولان بلوطلرى آتشلنديرمك گبى حكمتلى و غرابتلى وضعيتلرله باش آشاغى غافل إنسانڭ باشنه طوقماق گبى وورييور: «باشڭى قالدير، كندينى طانيتديرمق ايستهين فعّال و قدرتلى بر ذاتڭ خارقه ايشلرينه باق! سن باشى بوش اولماديغڭ گبى، بو حادثهلر ده باشى بوش اولامازلر. هر بريسى چوق حكمتلى وظيفهلر پشنده قوشديريلييورلر. بر مدبّرِ حكيم طرفندن إستخدام اولونويورلر.» دييه إخطار ايدييورلر.
ايشته بو مراقلى يولجى، بو جوّده بلوطى تسخيردن، روزگارى تصريفدن، ياغمورى تنزيلدن و حادثاتِ جوّيهيى تدبيردن تركّب ايدن بر حقيقتڭ يوكسك و آشكار شهادتنى ايشيتير، « آمَنْتُ بِاللّٰه» دير. برنجى مقامڭ ايكنجى مرتبهسنده:
﴿لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذٖى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ الْجَوُّ
بِجَمٖيعِ مَا فٖيهِ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقٖيقَةِ التَّسْخٖيرِ وَالتَّصْرٖيفِ
وَالتَّنْزٖيلِ وَالتَّدْبٖيرِ الْوَاسِعَةِ الْمُكَمَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ﴾
فقرهسى، بو يولجينڭ جوّه دائر مذكور مشاهداتنى إفاده ايدر. (إخطار)
___
(إخطار): برنجى مقامده گچن اوتوز اوچ مرتبۀِ توحيدى بر پارچه ايضاح ايتمك ايستردم. فقط شيمديكى وضعيتم و حالمڭ مساعدهسزلگى جهتيله، يالڭز غايت مختصر برهانلرينه و مئالنڭ ترجمهسنه إكتفايه مجبور اولدم. رسالۀِ نورڭ اوتوز، بلكه يوز رسالهلرنده بو اوتوز اوچ مرتبه، دليللريله، آيرى آيرى طرزلرده، هر بر رسالهده بر قسم مرتبهلر بيان ايديلديگندن، تفصيلى اونلره حواله ايديلمش.
___
*
صوڭره او سياحتِ فكريهيه آليشان او متفكّر مسافره، كُرۀِ أرض لسانِ حاليله دييور كه: «گوكده، فضاده، هواده نه گزييورسڭ؟ گل، بن سڭا آراديغڭى طانيتديرهجغم. گورديگم وظيفهلريمه باق و صحيفهلريمى اوقو!» او ده باقار گورور كه: أرض مجذوب بر مولوى گبى ايكى حركتيله؛ گونلرڭ، سنهلرڭ، موسملرڭ حصولنه مدار اولان بر دائرهيى، حشرِ أعظمڭ ميدانى أطرافنده چيزييور. و ذىحياتڭ يوز بيڭ أنواعنى بتون أرزاق و لوازماتلريله ايچنه آلوب فضا دڭزنده كمالِ موازنه و نظامله گزديرن و گونش أطرافنده سياحت ايدن محتشم و مسخّر بر سفينۀِ ربّانيهدر.
صوڭره صحيفهلرينه باقار، گورور كه: بابلرندهكى هر بر صحيفهسى، بيڭلر آياتيله أرضڭ ربّنى طانيتديرييور. عمومنى اوقومق ايچون وقت بولاماديغندن، يالڭز بر تك صحيفه اولان ذىحياتڭ بهار فصلنده ايجاد و إدارهسنه باقار، مشاهده ايدر كه:
يوز بيڭ أنواعڭ حدسز أفرادلرينڭ صورتلرى، بسيط بر مادّهدن غايت منتظم آچيلييور و غايت رحيمانه تربيه ايديلييور و غايت معجزانه بر قسمنڭ تخملرينه قنادجقلر ويروب، اونلرى اوچورمق صورتيله نشر ايتديريلييور و غايت مدبّرانه إداره اولونويور و غايت مشفقانه إعاشه و إطعام ايديلييور و غايت رحيمانه و رزّاقانه حدسز و چشيد چشيد و لذّتلى و طاتلى رزقلرى، هيچدن و قورو طوپراقدن و بربرينڭ مِثلى و فرقلرى پك آز و كميك گبى كوكلردن، چكردكلردن، صو قطرهلرندن يتيشديريلييور. هر بهاره بر واغون گبى، خزينۀِ غيبدن يوز بيڭ نوع أطعمه و لوازمات، كمالِ إنتظام ايله يوكلهنوب ذىحياته گوندريلييور.
و بِالخاصّه او أرزاق پاكتلرى ايچنده ياورولره گوندريلن سوت قونسروهلرى و والدهلرينڭ شفقتلى سينهلرنده آصيلان شكرلى سوت طولومبهجقلرينى گوندرمك، او قدر شفقت و مرحمت و حكمت ايچنده گورونويور كه، بِالبداهه بر رحمٰنِ رحيمڭ غايت مشفقانه و مربّيانه بر جلوۀِ رحمتى و إحسانى اولديغنى إثبات ايدر.
الحاصل:
بو صحيفۀِ حياتيۀِ بهاريه، حشرِ أعظمڭ يوز بيڭ نمونهلرينى و مثاللرينى گوسترمكله
﴿فَانْظُرْ اِلٰٓى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا
اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدٖيرٌ﴾
آيتنى مادّةً غايت پارلاق تفسير ايتديگى گبى؛ بو آيت دخى، بو صحيفهنڭ معنالرينى معجزانه إفاده ايدر. و أرضڭ، بتون صحيفهلريله، بيوكلگى نسبتنده و قوّتنده (لَا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ) ديديگنى آڭلادى.
ايشته، كُرۀِ أرضڭ يگرميدن زياده بيوك صحيفهلرندن بر تك صحيفهنڭ يگرمى وجهندن بر تك وجهنڭ مختصر شهادتى ايله، او يولجينڭ سائر وجهلرڭ صحيفهلرندهكى مشاهداتى معناسنده اولارق و او مشاهداتلرى إفاده ايچون، برنجى مقامڭ اوچنجى مرتبهسنده بويله دينيلمش:
﴿لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذٖى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهٖ
فٖى وَحْدَتِهِ الْاَرْضُ بِجَمٖيعِ مَا فٖيهَا وَمَا عَلَيْهَا بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ
حَقٖيقَةِ التَّسْخٖيرِ وَالتَّدْبٖيرِ وَالتَّرْبِيَةِ وَالْفَتَّاحِيَّةِ وَتَوْزٖيعِ الْبُذُورِ
وَالْمُحَافَظَةِ وَالْاِدَارَةِ وَالْاِعَاشَةِ لِجَمٖيعِ ذَوِى الْحَيَاةِ وَالرَّحْمَانِيَّةِ
وَالرَّحٖيمِيَّةِ الْعَامَّةِ الشَّامِلَةِ الْمُكَمَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ﴾
*
صوڭره او متفكّر يولجى هر صحيفهيى اوقودقجه سعادت آناختارى اولان ايمانى قوّتلهنوب و معنوى ترقّياتڭ مفتاحى اولان معرفتى زيادهلشوب و بتون كمالاتڭ أساسى و معدنى اولان ايمانِ بِاللّٰه حقيقتى بر درجه داها إنكشاف ايدوب معنوى چوق ذوقلرى و لذّتلرى ويردكجه اونڭ مراقنى شدّتله تحريك ايتديگندن؛ سماء، جوّ و أرضڭ مكمّل و قطعى درسلرينى ديڭلهديگى حالده (هَلْ مِنْ مَزٖيدٍ) دييوب طوروركن، دڭزلرڭ و بيوك نهرلرڭ جذبهكارانه جوش و خروشله ذكرلرينى و حزين و لذيذ سسلرينى ايشيتير. لسانِ حال و لسانِ قال ايله: «بزه ده باق، بزى ده اوقو!» ديرلر. او ده باقار، گورور كه: حياتدارانه متماديًا چالقانان و طاغيلمق و دوكولمك و إستيلا ايتمك فطرتنده اولان دڭزلر، أرضى قوشادوب، أرض ايله برابر غايت سرعتلى بر صورتده بر سنهده يگرمى بش بيڭ سنهلك بر دائرهده قوشديرلديغى حالده؛ نه طاغيليرلر، نه دوكولورلر و نه ده قومشولرندهكى طوپراغه تجاوز ايدرلر. ديمك غايت قدرتلى و عظمتلى بر ذاتڭ أمريله و قوّتيله طورورلر، گزرلر، محافظه اولورلر.
صوڭره دڭزلرڭ ايچلرينه باقار، گورور كه: غايت گوزل و زينتلى و منتظم جوهرلرندن باشقه، بيڭلرجه چشيد حيواناتڭ إعاشه و إدارهلرى و تولّدات و وفياتلرى او قدر منتظمدر؛ بسيط بر قوم و آجى بر صودن ويريلن أرزاقلرى و تعييناتلرى او قدر مكمّلدر كه، بِالبداهه بر قديرِ ذو الجلالڭ، بر رحيمِ ذو الجمالڭ إداره و إعاشهسيله اولديغنى إثبات ايدر.
صوڭره او مسافر، نهرلره باقار، گورور كه: منفعتلرى و وظيفهلرى و واردات و صرفياتلرى او قدر حكيمانه و رحيمانهدر؛ بِالبداهه إثبات ايدر كه، بتون ايرماقلر، پيڭارلر، چايلر، بيوك نهرلر، بر رحمٰنِ ذو الجلال و الإكرامڭ خزينۀِ رحمتندن چيقييورلر و آقييورلر. حتّى او قدر فوق العاده إدّخار و صرف ايديليورلر كه، «درت نهر جنّتدن گلييورلر.» دييه روايت ايديلمش. يعنى؛ ظاهرى أسبابڭ پك فوقنده اولدقلرندن، معنوى بر جنّتڭ خزينهسندن و يالڭز غيبى و توكنمز بر منبعڭ فيضندن آقييورلر ديمكدر. مثلا: مصرڭ قومستاننى بر جنّته چويرن نيلِ مبارك؛ جنوب طرفندن، «جبلِ قمر» دينيلن بر طاغدن متماديًا كوچك بر دڭز گبى توكنمهدن آقييور. آلتى آيدهكى صرفياتى طاغ شكلنده طوپلانسه و بوزلانسه، او طاغدن داها بيوك اولور. حالبوكه او طاغدن اوڭا آيريلان ير و مخزن، آلتى قسمندن بر قسم اولماز. وارداتى ايسه؛ او منطقۀِ حارّهده پك آز گلن و صوصامش طوپراق چابوق يوتديغى ايچون مخزنه آز گيدن ياغمور، ألبته او موازنۀِ واسعهيى محافظه ايدهمديگندن، او نيلِ مبارك عادتِ أرضيه فوقنده بر غيبى جنّتدن چيقييور دييه روايتى، غايت معنيدار و گوزل بر حقيقتى إفاده ايدييور.
ايشته، دڭز و نهرلرڭ دڭزلر گبى حقيقتلرينڭ و شهادتلرينڭ بيڭدن بريسنى گوردى. و عمومى بِالإجماع دڭزلرڭ بيوكلگى نسبتنده بر قوّتله (لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ) دير و بو شهادته دڭزلر مخلوقاتى عددنجه شاهدلر گوسترر دييه آڭلادى. و دڭزلرڭ و نهرلرڭ عموم شهادتلرينى إراده ايدهرك إفاده ايتمك معناسنده، برنجى مقامڭ دردنجى مرتبهسنده:
﴿لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذٖى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهٖ
فٖى وَحْدَتِهٖ جَمٖيعُ الْبِحَارِ وَالْاَنْهَارِ بِجَمٖيعِ مَا فٖيهَا بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ
اِحَاطَةِ حَقٖيقَةِ التَّسْخٖيرِ وَالْمُحَافَظَةِ وَالْاِدِّخَارِ وَالْاِدَارَةِ الْوَاسِعَةِ
الْمُنْتَظَمَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ﴾
دينيلمش.
*
صوڭره طاغلر و صحرالر، سياحتِ فكريهده بولونان او يولجىيى چاغيرييورلر، «صحيفهلريمزى ده اوقو!» دييورلر. او ده باقار، گورور كه: طاغلرڭ كلّى وظيفهلرى و عمومى خدمتلرى او قدر عظمتلى و حكمتليدرلر؛ عقللرى حيرت ايچنده بيراقير. مثلا: طاغلرڭ زميندن أمرِ ربّانى ايله چيقمالرى و زمينڭ ايچنده، إنقلاباتِ داخليهدن نشئت ايدن هيجاننى و غضبنى و حدّتنى، چيقمالريله تسكين ايدهرك؛ زمين او طاغلرڭ فيشقيرمسيله و منفذيله تنفّس ايدوب، ضررلى اولان صارصينتيلردن و زلزلۀِ مضرّهدن قورتولوب، وظيفۀِ دوريهسنده سكنهسنڭ إستراحتلرينى بوزمييور. ديمك ناصلكه سفينهلرى صارصينتيدن وقايه و موازنهلرينى محافظه ايچون اونلرڭ ديركلرى اوستنده قورولمش؛ اويله ده طاغلر، زمين سفينهسنه بو معناده خزينهلى ديركلر اولدقلرينى، قرآنِ معجز البيان
﴿وَالْجِبَالَ اَوْتَادًا ۞ وَاَلْقَيْنَا فٖيهَا رَوَاسِىَ ۞ وَالْجِبَالَ اَرْسٰيهَا﴾
گبى چوق آيتلرله فرمان ايدييور.
هم مثلا، طاغلرڭ ايچنده ذىحياته لازم اولان هر نوع منبعلر، صولر، معدنلر، مادّهلر، علاجلر او قدر حكيمانه و مدبّرانه و كريمانه و إحتياطكارانه إدّخار و إحضار و إستيف ايديلمش كه؛ بِالبداهه قدرتى نهايتسز بر قديرڭ و حكمتى نهايتسز بر حكيمڭ خزينهلرى و آنبارلرى و خدمتكارلرى اولدقلرينى إثبات ايدرلر، دييه آڭلار. و صحرا و طاغلرڭ طاغ قدر وظيفه و حكمتلرندن بو ايكى جوهره سائرلرينى قياس ايدوب، طاغلرڭ و صحرالرڭ عموم حكمتلريله، خصوصًا إحتياطى إدّخارلر جهتيله گتيردكلرى شهادتى و سويلهدكلرى (لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ) توحيدينى، طاغلر قوّتنده و ثباتنده و صحرالر گنيشلگنده و بيوكلگنده گورور، « آمَنْتُ بِاللّٰه» دير.
ايشته بو معنايى إفاده ايچون برنجى مقامڭ بشنجى مرتبهسنده:
﴿لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذٖى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهٖ جَمٖيعُ
الْجِبَالِ وَالصَّحَارٰى بِجَمٖيعِ مَا فٖيهَا وَمَا عَلَيْهَا بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ
حَقٖيقَةِ الْاِدِّخَارِ وَالْاِدَارَةِ وَنَشْرِ الْبُذُورِ وَالْمُحَافَظَةِ وَالتَّدْبٖيرِ
الْاِحْتِيَاطِيَّةِ الرَّبَّانِيَّةِ الْوَاسِعَةِ الْعَامَّةِ الْمُنْتَظَمَةِ الْمُكَمَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ﴾
دينيلمش.
*
صوڭره، او يولجى طاغده و صحراده فكريله گزركن، أشجار و نباتات عالمنڭ قپوسى فكرينه آچيلدى. اونى ايچرىيه چاغيرديلر. «گل دائرهمزده ده گز، يازيلريمزى ده اوقو!» ديديلر. او ده گيردى، گوردى كه: غايت محتشم و مزيَّن بر مجلسِ تهليل و توحيد و بر حلقۀِ ذكر و شكر تشكيل ايتمشلر. بتون أشجار و نباتاتڭ أنواعلرى بِالإجماع برابر (لَا اِلٰهَ اِلَّا اللهُ) دييورلر گبى لسانِ حاللرندن آڭلادى. چونكه بتون ميوهدار آغاج و نباتلر؛ ميزانلى و فصاحتلى ياپراقلرينڭ ديللريله و سوسلى و جزالتلى چيچكلرينڭ سوزلريله و إنتظاملى و بلاغتلى ميوهلرينڭ كلمهلريله برابر، مسبّحانه شهادت گتيردكلرينه و (لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ) ديدكلرينه دلالت و شهادت ايدن اوچ بيوك كلّى حقيقتى گوردى:
برنجيسى:
پك ظاهر بر صورتده قصدى بر إنعام و إكرام و إختيارى بر إحسان و إمتنان معناسى و حقيقتى هر بريسنده حسّ ايديلديگى گبى؛ مجموعنده ايسه، گونشڭ ظهورندهكى ضياسى گبى گورونويور.
ايكنجيسى:
تصادفه حوالهسى هيچ بر جهتِ إمكانى اولميان قصدى و حكيمانه بر تمييز و تفريق، إختيارى و رحيمانه بر تزيين و تصوير معناسى و حقيقتى، او حدسز أنواع و أفرادده گوندوز گبى آشكاره گورونويور و بر صانعِ حكيمڭ أثرلرى و نقشلرى اولدقلرينى گوسترر.
اوچنجيسى:
او حدسز مصنوعاتڭ يوز بيڭ چشيد و آيرى آيرى طرز و شكلده اولان صورتلرى، غايت منتظم، ميزانلى، زينتلى اولارق، محدود و معدود و بربرينڭ مِثلى و بسيط و جامد و بربرينڭ عينى ويا آز فرقلى و قاريشيق اولان چكردكلردن، حبّهجكلردن او ايكييوز بيڭ نوعلرڭ فارقهلى و إنتظاملى، آيرى آيرى، موازنهلى، حياتدار، حكمتلى، ياڭليشسز، خطاسز بر وضعيتده عموم أفرادينڭ صورتلرينڭ فتحى و آچيليشى ايسه اويله بر حقيقتدر كه؛ گونشدن داها پارلاقدر و بهارڭ چيچكلرى و ميوهلرى و ياپراقلرى و موجوداتى صاييسنجه او حقيقتى إثبات ايدن شاهدلر وار دييه، بيلدى. (اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى نِعْمَةِ الْاٖيمَانِ) ديدى.
ايشته بو مذكور حقيقتلرى و شهادتلرى إفاده معناسيله، برنجى مقامڭ آلتنجى مرتبهسنده:
﴿لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذٖى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهٖ فٖى وَحْدَتِهٖ اِجْمَاعُ جَمٖيعِ اَنْوَاعِ الْاَشْجَارِ وَالنَّبَاتَاتِ الْمُسَبِّحَاتِ النَّاطِقَاتِ بِكَلِمَاتِ اَوْرَاقِهَا الْمَوْزُونَاتِ الْفَصٖيحَاتِ وَاَزْهَارِهَا الْمُزَيَّنَاتِ الْجَزٖيلَاتِ وَاَثْمَارِهَا الْمُنْتَظَمَاتِ الْبَلٖيغَاتِ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقٖيقَةِ الْاِنْعَامِ وَالْاِكْرَامِ وَالْاِحْسَانِ بِقَصْدٍ وَرَحْمَةٍ وَحَقٖيقَةِ التَّمْيٖيزِ وَالتَّزْيٖينِ وَالتَّصْوٖيرِ بِاِرَادَةٍ وَحِكْمَةٍ مَعَ قَطْعِيَّةِ دَلَالَةِ حَقٖيقَةِ فَتْحِ جَمٖيعِ صُوَرِهَا الْمَوْزُونَاتِ الْمُزَيَّنَاتِ الْمُتَبَايِنَةِ الْمُتَنَوِّعَةِ الْغَيْرِ الْمَحْدُودَةِ مِنْ نُوَاتَاتٍ وَحَبَّاتٍ مُتَمَاثِلَةٍ مُتَشَابِهَةٍ مَحْصُورَةٍ مَعْدُودَةٍ﴾
دينيلمش.
*