پارچه‌سنده طبيعى، فطرى و گونشڭ خاصيتلرينه مالك، ظاهرًا كوچك، معنًا چوق درين بر گونشڭ خارجى وجودينى قبول ايده‌رك، ذرّاتِ زجاجيه عددنجه طبيعى گونشلرى قبول ايتمك لازم گلديگى گبى.. (عينًا بو مثال گبى) موجودات و ذى‌حيات طوغريدن طوغرى‌يه شمسِ أزلينڭ جلوۀِ أسماسنه ويريلمزسه، هر بر موجودده، خصوصًا هر بر ذى‌حياتده حدسز بر قدرت و إراده و نهايتسز بر علم و حكمت طاشييه‌جق بر طبيعتى، بر قوّتى، عادتا بر إلٰهى ايچنده قبول ايتمك لازم گلير. بو طرزِ فكر ايسه، كائناتده‌كى محالاتڭ أڭ باطلى، أڭ خرافه‌سيدر. خالقِ كائناتڭ صنعتنى، موهوم، أهمّيتسز، شعورسز بر طبيعته ويرن إنسان، ألبته يوز دفعه حيواندن داها حيوان، داها شعورسز اولديغنى گوسترر.

ايكنجى محال:

أگر غايت إنتظاملى، ميزانلى، صنعتلى، حكمتلى شو موجودات؛ نهايتسز قدير، حكيم بر ذاته ويريلمزسه، بلكه طبيعته إسناد ايديلسه، لازم گلير كه؛ طبيعت، هر بر پارچه طوپراقده، آوروپانڭ عموم مطبعه‌لرى و فابريقه‌لرى عددنجه ماكينه‌لرى، مطبعه‌لرى بولونديرسين.. تا، او پارچه طوپراق، منشأ و تزگاه اولديغى حدسز چيچكلر و ميوه‌لرڭ يتيشمه‌لرينه و تشكيللرينه مدار اولابيلسين. چونكه چيچكلر ايچون صاقسيلق وظيفه‌سنى گورن بر كاسه طوپراق ايچنه تخملرى نوبتله آتيلان عموم چيچكلرڭ بربرندن چوق آيرى اولان شكل و هيئتلرينى تشكيل و تصوير ايده‌بيلير بر قابليتى، بِالفعل گورولويور. أگر قديرِ ذو الجلاله ويريلمزسه؛ او وقت، او كاسه‌ده‌كى طوپراقده، هر بر چيچك ايچون معنوى، آيرى، طبيعى بر ماكينه بولونمازسه، بو حال وجوده گله‌مز. چونكه تخملر ايسه نطفه‌لر و يمورطه‌لر گبى، مادّه‌لرى بردر. يعنى مولّد الماء، مولّد الحموضه، قاربون، آزوتڭ إنتظامسز، شكلسز، خمور گبى خليطه‌سندن عبارت اولمقله برابر، هوا، صو، حرارت، ضيا دخى، هر برى بسيط و شعورسز و هر شيئه قارشى سيل گبى بر طرزده گيتديگندن، او حدسز چيچكلرڭ تشكيلاتلرى آيرى آيرى و غايت